رِسَالَةٌ فِي الدِّمَاءِ الطَّبِيعِيَّةِ لِلنِّسَاءِ

Nin ye Cikan musow ka joli malɔnniw ko la

بِقَلَمِ فَضِيلَةِ الشَّيْخِ العَلَّامَةِ

مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحٍ العُثَيْمِينِ

غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَلِوَالِدَيْهِ وَلِلمُسْلِمِينَ

Ni sɛbɛli kɛla ni lɔnnibagaba ka sɛbɛlikɛna ye.

Min ye Muhamad bin Sɔlihi Al-Usaymin

Alla ka yafa a ma, ani a bangebagaw, ani silamaw bɛɛ

بِسْمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحِيمِ

Nin ye Cikan musow ka joli malɔnniw ko la

N'be n'ka kitabu daminɛ ni Alla tɔgɔ barikama ye, min ye dunya hinɛ lawasani tigi ye, min ye lahara hinɛ kɛrɛkɛrɛni tigi ye

Tano be Alla ye, an b'A tano, an be dɛmɛ ɲini A fɛ, an be yafa ɲini A fɛ, an be tubi ka kɔsegi A ma. Ani an be tanga ɲini Alla fɛ ka bɔ an niw ka jugumanw ma, ani ka bɔ an ka kɛwale jugumanw ma. Mɔgɔ min Alla y’a kanda, filibaga te o tigi la, wa mɔgɔ min A y’a lafili, kandabaga te o tigi la, Ani ne be sereya ko tigi gɛrɛ tey ni Alla kelen tɛ, jɛnɲɔgon t'Ala Ani ne be sereya ko Muhamadu ye A ka jɔn n'A ya ciden ye, Alla ka nɛma ni Aka kisi be A ye, ani A ya denbaya, ni A ka sɔhabaw, ani mɔgɔ min ye o ladegi ko ɲuman kɛla fo ka se sara lon ma.

O kɔfɛ: joliw minw be muso sɔrɔ, olu ye kalolabɔ joli, ani bana joli , ani bange joli, olu ye koɲɛ baw le ye minw lakalili ani o kitiw lɔnni ye ko ye mɔgɔw mako be se min ma, ani ka fili faranfasiya ka bɔ can na karamɔgɔw ya kumaw la o ko la, Wa sɛmɛli ye kɛ, fɛn sankɔrɔtali la walima a lafoli la, o ye kɛ fɛn kan min nana Kurana ni Hadisa kɔnɔ.

1- Sabu olu fila le ye Alla kɔrɔtani ya sariyaw lɔsen jɔnjɔn fila ye, sariya minw A ka ɲini A ka jɔnw fɛ k'o ya bato o kan, ani A k'o wajibiya o kan.

2- Ani sabula ka sɛmɛ Kitabu ni Sunna kan o bena ni hakilisigi, dusukun lafiya, ninkun lawasa, ani yɛrɛkun lagwɛninya ye ka bɔ sariya ya minɛli la.

3- Sabu fɛn fɛn te Kurana ni Hadisa ye dalilu be ɲini o bɛɛ la le, n'ga o te kɛ dalilu ye.

Sabu dalilu si tey fɔɔ Alla kɔrɔtani ka kuma la ani A ka ciden ka kuma la Alla ka nɛma ni kisi b’A ma, a b'o cogo kelen na lɔnnibagaw ya kuma ka bɔ Sɔhabaw la, kuma la min ka giri, n'ga o sarati ye fɛn si kana kɛ Kitabu ni Sunna kɔnɔ min b’o fɔnkɔɲɔgonya, Ani sɔhaba gɛrɛ ka kuma kana a fɔnkɔɲɔgonya, ni fɛn dɔ be Kurana ni Hadisa kɔnɔ min be a fɔnkɔɲɔgonya, a be wajibiya ka tugu fɛn kɔ min be Kurana ani Hadisa le kɔnɔ. Ni sɔhaba gɛrɛ ya kuma k'a fɔnkɔɲɔgonya, ɲinini be kɛ ka kologirinyali kɛ kuma fila ni ɲɔgon cɛ, ni min kologirinya la o be ta, Alla kɔrɔtani ko:

﴿...فَإِن تَنَٰزَعۡتُمۡ فِي شَيۡءٖ فَرُدُّوهُ إِلَى ٱللَّهِ وَٱلرَّسُولِ إِن كُنتُمۡ تُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۚ ذَٰلِكَ خَيۡرٞ وَأَحۡسَنُ تَأۡوِيلًا﴾

ni a fɔnan ɲɔgon kɔ fɛn o fɛn la, a ye o kɔsegi Alla ani kira ma n'a sɔrɔ aw limaniya la Alla ma ani lon laban; ole kafisa ani ole kɔ kaɲi.

[Suratu An Nisaa: 59].

Ni ye cikan surun ye ni joliw ni o kitiw ɲɛfɔli kan makow be se min ma, a kɔnɔfɛnw ye tilanyɔrɔ nataw ye:

•tilanyɔrɔ fɔlɔ: lada joli kɔrɔ ani a laɲiɲi.

· Tilanyɔrɔ filanan: kalolabɔ wagati ani a dan.

Tilanyɔrɔ sabanan: fɛn minu bena don kalolabɔ kan.

Tilanyɔrɔ naninan: kalolabɔ kitiw.

·Tilanyɔrɔ lorunan: bana joli ani a kitiw.

Tilanyɔrɔ wɔɔrɔnan: bangeli joli ani a kitiw.

·Tilanyɔrɔ wolonfilanan: ka fɛn labara minw be kalolabɔ bali walima k'a la na, ani fɛn minw be kɔnɔmaya bali walima k'abe.

Tilanyɔrɔ fɔlɔ: kalolabɔ kɔrɔ ani alaɲini

Lada joli kɔrɔ arabukan gwɛni na: fɛn jigili ani a borili.

Sariya kɔnɔ: o ye joli ye min be bɔ muso la a dan cogo yɛrɛ kaman ni a ma kɛ sababu gɛrɛ ye, a be bɔ wagatiw le la minw lɔnni le. O ye joli malɔnni ye, a te bɔ bana kɔson, walima mandimi nɔn, walima benli sababu, walima denwolo. Komi a ye dan cogo joli ye; a be fɔɲɔgonkɔ ka kɛɲɛ ni muso ka lahalaya ye, ani a sigiyɔrɔ, ani a ka yɔrɔ cogoya; o le kɔson musow be danfara a la cogo la min gwɛnin ne.

Laɲini min b'a la: Komi ni dengɛrɛnin b’a bamuso kɔnɔ a te se ka balo fɛn na mɔgɔ tɔw be balo min na, wa hali danfɛn minw be hinɛ a la ka tɛmɛ danfɛnw bɛɛ kan, olugu te se ka domini si di a ma, o tuma na Alla kɔrɔtani ka joli bɔ muso kɔnɔ min be den balo a bamuso kɔnɔ k’a sɔrɔ a mako te domini ni domini yɛlɛmani na; o be don a fari la a barakun fɛ, o la; joli be don a jolisiraw la k’a balo, barikala be Alla ye, Ale min ye danbaga bɛɛ la ɲuman ye.

Ni le ye laɲini ye nin kalolabɔ la; o kɔson, ni muso ka kɔnɔ ta, kalolabɔ be tigɛ a la, a te kalolabɔ ye fɔɔ tuma dɔw la. O cogo kelen na, bamuso minw be sinji di den ma, olu damadɔ le be kalolabɔ, kuma tɛ sinji dili daminɛ tuma na.

Tilanyɔrɔ filanan: kalolabɔ wagati ani a janya.

Tilanyɔrɔ nin na, kuma be lɔyɔrɔ fila la:

Lɔyɔrɔ fɔlɔ: Saan jate min na kalolabɔ be daminɛ.

Lɔyɔrɔ filanan: kalolabɔ wagati janya.

Min ye lɔyɔrɔ fɔlɔ ye: Kalolabɔ bena saan minw na, o ye saan tan ni fila ni saan biloru cɛla ye, muso be se ka kalolabɔ sanni o ka se walima o kɔfɛ ka kɛɲɛ n’a ka cogoya ye, a sigiyɔrɔ ani wagati cogoya ye.

Lɔnnikɛlaw, Alla ka hinɛ ola, o fɔnan ɲɔgon kɔ: Yala saan tigitigi dɔ bey, kalolabɔ be kɛ min na; muso te kalolabɔ sɔrɔ ka kɔn o ɲɛ wala o kɔfɛ, ani joli min bena ala ka kɔn o ɲɛ wala o kɔ, o ye nɔgɔ joli ye, kalolabɔ ta tɛ wa?

Lɔnnikɛlaw ma bɛn kelen ma o ko la; Daarimiyu ko - a kɛni kɔfɛ ka lɔnnikɛlaw ya fɔnɲɔgonya lakali -: nin bɛɛ ye fili le ye n'fɛ! Sabula nin bɛɛ be segi ka taga sɔrɔli le ma, ola, jate min o min sɔrɔla, cogoya o cogoya la ani si o si la, a wajibiyala k'a kɛ kalolabɔ ye, wa Alla kɔrɔtani le ye lɔnnikɛlaw bɛɛla belebeleba ye¹.

Daarimi ka min fɔ, ole ye sɔwaba ye, ani ole ye Shɛyk Islam Ibn Taymiyya ka sugandili ye², ola, ni muso ka kalolabɔ ye, a be ladajoli la, hali ni a be saan kɔnɔntɔn duguma walima saan biloru sanfɛ. sabula kalolabɔ ka kitiw Alla n’a ka ciden ye o dɛn a sɔrɔli le la, wa o ma saan bila o la. O kɔson, a wajibiyala ka segi a sɔrɔli le ma kitiw dɛn na min na. Wa ka saan dɔ bila ko kalolabɔ be kɛ ole la o mako be dalilu la ka bɔ Kitabu walima Sunna la, n'ga dalilu si te ola.

Min ye lɔyɔrɔ filanan ye, ni o ye kalolabɔ wagati ye, o kɔrɔ ye a wagati bɛrɛya.

Lɔnnikɛlaw fɔnan ɲɔgonkɔ caman o ko la fo ka se kumakan wɔɔrɔ walima wolonfila ma. Ibn Al-Munzhir ko, -Alla ka hinɛ a la-: jamakulu dɔ ko: dan te kalolabɔ fitini ni a caman na tele jate la³.

N'ko: Kuma nin be inafɔ Daarami ya kuma tɛmɛnin, o ye Shɛyk al-Islam Ibn Taymiyyah ka sugandili ye fana, ani o le ye sawaba ye; Sabu Kurana ni Hadisa ni jateminɛ b'o le yira.

a daliluya fɔlɔ ye: Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿وَيَسۡـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡمَحِيضِۖ قُلۡ هُوَ أَذٗى فَٱعۡتَزِلُواْ ٱلنِّسَآءَ فِي ٱلۡمَحِيضِ وَلَا تَقۡرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطۡهُرۡنَۖ...﴾

﴾Wa o b’i ɲininkala kalolabɔ ya ko la; a fɔ ko: o ye nɔgɔ le ye, o kɔson a y'a yɛrɛ mabɔ musow la kalolabɔ wagati la, wa a kana gɛrɛ ola fɔɔ o ka saniya...﴿ [Suratu Al Bakara: 222], Ola; Alla ka gɛnni laban kɛ saniya ye, A ma a laban kɛ tele kelen ni su kelen tɛmɛli ye, wala tele saba, wala tele tan ni loru. O b'a yira ko kiti sababu ye kalolabɔ le ye, a sɔrɔli la ani a sɔrɔbaliya la, Ni tuma min na kalolabɔ sɔrɔla, a kiti be sabati, ani ni muso saniyala ka bɔ a la, a kitiw be wili.

Dalilu filanan: Hadisa min sabatila Sɔhih Muslim kɔnɔ ko Nabiɲuma, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, A ko Aisha ma tuma min a ka kalolabɔ ye k’a to Umrah bara:

«افْعَلِي مَا يَفْعَلُ الْحَاجُّ، غَيْرَ أَنْ لَا تَطُوفِي بِالْبَيْتِ حَتَّى تَطْهُرِي». قَالَتْ: فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ طَهُرَتْ، فَأَفَاضَتْ.

Heji kɛla be fɛn o fɛn kɛ i y'o bɛɛ kɛ, n'ga i kana Alla ka So(Kaba) lamini fɔɔ i ye saniya. Aisha ko: Tuma min na seliba lon sela, a saniya la, a ka Alla ya So lamini. Fo ka taga Hadisa laban na⁴.

A nana Sɔhih fila kɔnɔ ko Nabiɲuma -Alla ka nɛma ni kisi b’A ma- ko a ma:

«انتَظِرِي فَإِذَا طَهُرْتِ فَاخْرُجِي إِلَى التَّنْعِيمِ».

«kɔnɔni kɛ, n'i saniya la; i ye bɔ ka taga Tanhim la o ye ganiya ta yɔrɔ dɔ ye»⁵, Nabiɲuma -Alla ka nɛma ni kisi b'A ma- ye Saniyali kɛ gɛnni laban ye, a m'a laban kɛ wagati kɛrɛkɛrɛni dɔ ye. O b'a yira ko kiti be dɛn kalolabɔ le la, a sɔrɔli ni a sɔrɔbaliya.

Dalilu sabanan: nin jate ani faranfasiya minw fɔla lɔnnikɛla dɔw fɛ nin ko la, o te sɔrɔ Alla kɔrɔtani ya kitabu kɔnɔ, o te sɔrɔ Alla ya ciden ka sunna la -kisi ni nɛma b'A ye-, k'a sɔrɔ makoya, walima ajunanko gwɛlɛn yɛrɛ b’o bangeli ɲini. Ni a tun ye fɛn ye min jagoyala jɔnw kan k’a famu ani ka Alla batoli kɛ n’a ye, Alla ni A ka Ciden tun bena a lakali ka bange mɔgɔ bɛɛ ye; kiti nafama minw be lɔ o kan o kɔson, inafɔ seli, ani sun, ani furu, ani furu sa, ani cɛn tilan, ani kiti gɛrɛw, Inafɔ Alla n'A ka Ciden ye seliw jate da n'o wagatiw n'o rukuw n'o sujuduw bange cogo min na, ani jaga, a nafolow n’a hakɛyaw n’a jate n’a diyɔrɔw, ani sun, a daminɛ wagati n’a tigɛ wagati, ani wagati min na a be don saan kɔnɔ, ani heji ani fɛn minw yɛrɛ mase ninu ma, hali domini ni mini ani sunɔgɔ ani kafoɲɔgonya ani sigi ani bon donni ni bɔli jogow, ani so kɔfɛ taga jogow, hali saniyali la masusali jate, fo ka se o ɲɔgonna ko gɛrɛw ma, o ko fitiniw ni ko baw la, Alla ka dina dafa ni minw ye, ani ka nɛma dafa limaniya bagaw kan n'o ye, inafɔ Alla kɔrɔtani ko cogo min:

﴿...وَنَزَّلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ تِبۡيَٰنٗا لِّكُلِّ شَيۡءٖ...﴾

{...wa Ne (Alla) ye Kurana jigi I kan, k’a kɛ fɛn bɛɛ walawala baga ye...} [Suratu An Nahl: 89], Ani Alla kɔrɔtani ko:

﴿...مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلَـكِن تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلَّ شَيْءٍ...﴾

{...Kuranaba ma kɛ baro kan ye min be labɛn galon boloma, n'ga cantigiya baga le kitabu tɛmɛninw la, ani dina kow bɛɛ lajɛni walawala baga le ...} [Suratu Yusuf: 111].

Ola; tuma min na o jateli ninuw ani o faranfasiya ninuw ma sɔrɔ Alla kɔrɔtani ya Kitabu kɔnɔ walima Alla ya Ciden ya hadisa kɔnɔ- kisi ni nɛma b'A ma, a bange la ko sɛmɛli te kɛ o kan. n'ga yɛrɛ sɛmɛ be kɛ kalolabɔ tɔgɔ yɛrɛ le kan, ale min sariya kitiw sirila a la, a sɔrɔli la ani a sɔrɔbaliya la. O dalilu nin -n’o ye: ko kiti fɔ baliya Kurana ni Hadisa kɔnɔ, o ye dalilu ye a jate baliya kan- o b'i nafa ni yɔrɔ nin na ani yɔrɔ gɛrɛw ka bɔ lɔnni koɲɛw la; sabula sariya kitiw te sabati fɔɔ ni dalilu ye ka bɔ sariya la, ka bɔ Alla ka kurana la, walima A ya Ciden ya sunna, Alla ka kisi ni nɛma b’A ye, walima bɛnkan malɔnnni, walima Sumanni ko ɲuman. Shɛykul' islam Ibnu Taymiya ko a ka qaida dɔ la: "O dɔ ye kalolabɔ tɔgɔ ye, Alla kɔrɔtani ye kitiw caman siri ola Kitabu ni Sunna la, A ma a dɔgɔya wala a caya jateminɛ, wala Saniya min be kalolabɔ fila cɛ, k'a sɔrɔ manton bɛɛ lajɛni mako be a la. Wa a arabu kan fana te faranfasiya kɛ jateminɛ ni jateminɛ gɛrɛ cɛ. Ola sa; mɔgɔ o mɔgɔ ye dan bila ola, o tigi ka Kitabu ni Sunna fɔnkɔɲɔgonya"⁶. A ya kuma bana.

Dalilu naninan: jateminɛ, o kɔrɔ ye ko: sumani kɛcogo min kaɲi ni a be bɛn sema tuma bɛɛ, o dalilu ye ko Alla kɔrɔtani ka kalolabɔ sababu yira ko nɔgɔ le, ola; wagati o wagati ni kalolabɔ sɔrɔ la a b'a yira ko nɔgɔ bey, faranfasiya si te lon filanan ni lon fɔlɔ cɛ, wala lon naninan ni sabanan cɛ. faranfasiya si fana te lon tan ni wɔɔrɔnan ni lon tan ni lorunan cɛ, wala lon tan ni seginan ni lon tan ni wolonfilanan cɛ, Kalolabɔ ye Kalolabɔ le ye, ani nɔgɔ ye nɔgɔ le ye, ola; sababu be lon fila bɛɛ la cogoya kelen. O tuma, cogodi faranfasiya be ɲɛ lon fila ni ɲɔgon cɛ k'a sɔrɔ sababu kelen nin be sɔrɔ o fila bɛɛ la? Yala nin te sumaniko ɲuman fɔnkɔɲɔgonya wa? Yala sumaniko ɲuman te le k'a fɔ ko lon fila kiti ye kɛ kelen ye sabu o kɛɲɛ la sababu la wa?

Dalilu loruna: Minw ka dan sigi kalolabɔ jate da la, olu ya kumaw te kelen ye ani o te bɛn ɲɔgon ma, o b’a yira ko dalilu si te o ko la a be jagoya an kan ka tugu min kɔ, n'ga, o ye kitiw le ye minw sigi la jijaw kan fili ni sawaba be se ka sɔrɔ ola, a dɔ tey k'o le ka kan ka labato ka dɔ to, wa segili ka kan ka kɛ Kurana ni Hadisa le ma ni fɔnkɔɲɔgonya sɔrɔ la.

Ni kuma nin fanga gwɛla: n'o ye ko dan te kalolabɔ fitini wala a caman na, ani k'o le kuma ye min ka giri, Wa bana joli bangeli ani a kitiw bena, ni Alla kɔrɔtani son na.

Shɛykul' islam Ibnu Taymiya ko: ni fɛn o fɛn be bɔ muso denso la, o lasili ye ko kalolabɔ le, fɔɔ dalilu ye na k'a fɔ ko bana joli le⁷.

A ko fana: Joli o joli sɔrɔla, o ye kalolabɔ le ye, ni a ma lɔn ko Joli le min be bɔ joli sira dɔ la wala mandimi nɔn dɔ la⁸.

Ani Kuma nin, cogo min na a ka kɛnɛ dalilu fan fɛ, o cogo kelenna a le le famuyali ka nɔgɔ, wa a bara ka nɔgɔ ka tɛmɛ dan sigi bagaw ya kuma kan. Wa min be o cogo la, sɔn ka kan ka kɛ ole ma, sabu a be bɛn silamaya dina nii n'a sigilan ma, o ye a famuya ni a bara nɔgɔya ye. Alla kɔrɔtani ko:

﴿...وَمَا جَعَلَ عَلَيۡكُمۡ فِي ٱلدِّينِ مِنۡ حَرَجٖ...﴾

{...A(Alla) ma gwɛlɛya si kɛ aw kan dina la...} [Suratu Al-Hajj: 78], Ani Alla ya Ciden ko- Alla ka nɛma ni kisi b’A ma-:

«إِنَّ الدِّينَ يُسْرٌ وَلَنْ يُشَادَّ الدِّينَ أَحَدٌ إِلَّا غَلَبَهُ فَسَدِّدُوا وَقَارِبُوا وَأَبْشِرُوا».

«Dina ka nɔgɔ, wa mɔgɔ si te dina gwɛlɛya fɔɔ dina be giriya o tigi kan. Ola; a ye dumɛ sawaba kan, ni a ma se ola a yɛ gɛrɛ sawaba la, a ye a nisɔndiya ni sara sɔrɔ ye». Bukhari y’o lakali⁹.

Ani a tun be A jogow la, nɛma ni kisi b'A ma

«أَنَّهُ مَا خُيِّرَ بَيْنَ أَمْرَيْنِ إِلَّا اخْتَارَ أَيْسَرَهُمَا مَا لَمْ يَكُنْ إِثْمًا».

«sugandili ma di a ma ko fila cɛ fɔɔ A b'o fila la nɔgɔman le ta n'o m'a kɛ jurumu ye»¹⁰.

Kɔnɔma ya kalolabɔ:

Wagati caman; ni muso ka kɔnɔ ta, joli be tigɛ a ma, Imam Ahmad ko -Alla k'a hinɛ a la: «musow be kɔnɔ lɔn ni ladajoli tigɛli le ye »¹¹.

Ni muso kɔnɔma ka joli ye denwolo ɲɛfɛ wagati dɔnin na inafɔ tele fila walima saba, ani denwolo dimi be ni a ye, o ye denwolo joli le ye, Ni a kɛla sani denwolo cɛ ni wagati jan ye, walima sanni denwolo cɛ ni wagati surun ye, n'ga denwolo dimi te ni a ye, o tuma o te denwolo joli ye. N'ga, a be kɛ kalolabɔ ye wa ka kalolabɔ kitiw sabati a kan, walima a be kɛ joli gɛrɛ le ye kalolabɔ kitiw te sabati a kan?

sɔsɔli be lɔnnikɛlaw cɛ nin ko la, wa a sawaba ye min ye: o ye ko kalolabɔ le, ni a kɛla a ya kalolabɔ cogo la; sabu joli min be bɔ muso la a laslu ye ko kalolabɔ le, ni sababu si tey min b'a bali ka kɛ kalolabɔ ye, wa foy te Kitabu ni Sunna kɔnɔ min be kɔnɔma ya kalolabɔ bali.

Nin ne ye Maalik¹² ni Shafi’i¹³ ka taga sira ye, ani Shɛykul Islam Ibnu Taymiya tagala min kan; a ko Al-Ikhtiyaraat kɔnɔ (gafe. 30): Al-Bayhaqi y’a lakali lakalili cogo la ka bɔ Ahmadu fɛ, a y’alakali fana ko a segila ole ma.

Ola; muso kɔnɔma ani muso min kɔnɔma tɛ o bɛɛ ya kalolabɔ kitiw ye kelen ye fɔɔ yɔrɔ fila:

Yɔrɔ fɔlɔ: Furusa, a haramuya la ka muso furu sa min be ala kalolabɔ la ni a kɔnɔma tɛ, n'ga a te haramuya kɔnɔma la; Sabula ka muso furusa kalolabɔ la min kɔnɔma tɛ, o be Alla kɔrɔtani ya kuma fɔnkɔɲɔgonya:

﴿...فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ...﴾

{...a y'o furusa o ya saniya wagati la...} [Suratu At Talaq:1], N'ga muso kɔnɔma furusali a ka kalolabɔ tuma na, o te Alla ka kuma kan sɔsɔli ye; sabu ni mɔgɔ min ka kɔnɔma furusa, o tigi k’a furusa a ya Lada wagati le la, a kɛla a be kalolabɔ la walima a saniya la; sabula a ya lada dɛnni be a ya kɔnɔ le la. O kɔson, a te haramuya a kan k'a furusa kafoɲɔgonya kɔfɛ, o ni muso tɔw ya kiti te kelen ye.

Kiti Filanan: Muso kɔnɔma ya lada sigi te ban ni kalolabɔ ye, o ni muso tɔw ya kiti te kelen ye; Sabula kɔnɔma ya lada sigi te ban fɔɔ n’a jigi la; a kɛla a be kalolabɔ ye walima a t'ayela. Alla kɔrɔtani ya kuma kɔson:

﴿...وَأُوْلَاتُ الأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَن يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ...﴾

{... muso kɔnɔmaw ya lada sigi ban be kɛ ni o jigili le ye...} [Suratu At talaq :4].

Faslu sabanan: ko minw be don kalolabɔ kan

Fɛn minw be don kalolabɔ kan o ye suguya damadɔ:

Sougouya fɔlɔ: dɔ ye fara a kan walima dɔ ye bɔ ala, inafɔ muso ya lada ye kɛ tele wɔɔrɔ ye, o tuma joli be na fo ka se tele wolonfila ma, walima a ya lada be kɛ tele wolonfila ye, k'a sɔrɔ a be saniya tele wɔɔrɔ la.

Suguya filanan: a ya kalolabɔ ye na jona walima a ye sumaya, inafɔ a ya lada ye kɛ kalo laban na, a ye n'a kalolabɔ ye kalo daminɛ na, walima a ya lada ye kɛ kalo daminɛ na, a ye na kalolabɔ ye a laban na.

Lɔnnikɛlaw fɔnan ɲɔgon kɔ nin fila kiti la, n'ga sawaba ye: ni a ka joli ye a be kalolabɔ le la o ye, ni a saniyala ka bɔ joli la, o kɔrɔ ye k'a saniyala, a janyala katɛmɛ a ya lada kan walima a surunyala, a nana jona walima a sumayala. O dalilu kofɔla faslu tɛmɛnin na, sabula sariya ka kalolabɔ kitiw dɛn a nali le la.

Nin le ye Shafi’i ka taga sira ye¹⁴, ani Shɛykhul-Islam Ibn Taymiyah fana ka nin ne sugandi¹⁵, Al-Mughni tigi k’a dɛmɛ a kɔnɔ, a ko: Ni lada tun be jate inafɔ a fɔla anka taga sira kɔnɔ cogo min na, Nabiɲuma- Alla ka nɛma ni kisi b’A ma- tun bena a bange a ya manton ye, a tun tena daga a ye k'A ɲɛfɔli to kɔfɛ; Sabula kiti bangeli sumayali te bɛn fo ka se a wagati tɛmɛ ma, wa a musow ni muso tɔw mako be nin kiti bangeli la wagati bɛɛ, o kɔson; A tun te se k'a lakalili toy, Lada fɔli, wala a bangeli ma na ka bɔ Ciden fɛ, Alla ka nɛma ni kisi b’A ma, fɔɔ muso min ka joli be bɔ wagati jan kɔnɔ o ya ko la dɔrɔn¹⁶. A fɔli bana.

Suguya sabanan: joli nɛrɛmuguman walima joli durunin: o ye muso ye joli ye a nɛrɛmuguman inafɔ jii min be bɔ mandimi joliw la, walima jii durunin nɛrɛmuguya ni finya cɛ; ni nin kɛla kalolabɔ wagati la, walima a tugula kalolabɔ la ka kon saniya ɲɛ a be jate kalolabɔ dɔ ye an be kalolabɔ kitiw sabati a ye, n'ga n'a kɛla kalolabɔ kɔfɛ a te jate kalolabɔ dɔ ye, Ummu atiya ya kuma kɔson: "An tun te culɛri nɛrɛmuguman ni joli durunin jate foy ye saniya kɔfɛ." Abu Daawud y’o lakali ni sira kɛnɛma dɔ ye¹⁷, Bukhari fana y’o lakali, n'ga a le m'a fɔ: (saniya kɔfɛ), n'ga a ka bonda sɛbɛ hadisa nin ye: nin ye Babu ye: jii nɛrɛmuguman ni durunin kalolabɔ lonw kɔfɛ¹⁸.

Ibnu hajar ko a ka hadisa kɔrɔ ɲɛfɔli kitabu la min ye (Fathul Bari) ye: «a be yirali le kɛla nin ni ye ka taga lajɛni ma Aisha, Alla ka diɲɛ b'a ma, ka hadisa min tɛmɛna, a ka kuma na ko: (fɔɔ aw ye jii gwɛman ye) ani Ummu Atiya ya hadisa cɛ, min fɔla babu nin kɔnɔ, k’a yira ko -: Aisha ka hadisa be tali kɛ ni muso ka jii nɛrɛmuguman ni jii durunin ye kalolabɔ lonw na, n'ga n'a kɛla lon gɛrɛw la; bara be kɛ ni Ummu Atiyya ka hadisa le ye ola»¹⁹.

Aisha ka hadisa, a ka min kofɔ, o ye Bukhari ka min lakali ni a ma sira bɛɛ ɲɛfɔ nga a ka lakali tigɛnkan boloma²⁰, ko musow tun be durjah ci a ma, (o ye fɛn dɔ ye muso be min kɛ a yɛrɛ la walasa k'a lɔn ni lada joli tagamasen dɔ tola), kursuf (kɔtɔn) be min kɔnɔ jii nɛrɛmuguman b'a la, a tun b'a fɔ ko: «A kana kɔrɔtɔ fɔɔ a ye jii gwɛman ye»²¹.

Qassatul bayda (jii gwɛman min kofɔ la) o ye jii gwɛman dɔ ye, min be bɔ muso denso la kalolabɔ tigɛli wagati la.

Suguya naninan: kalolabɔ tigɛtigɛli; o ye muso ye joli ye lon dɔ, ka saniya ye lon dɔ ani o ɲɔgonna, o ye cogo fila:

A fɔlɔ: a ye kɛ muso la tuma bɛɛ a ya wagati bɛɛ la, o ye ladajoli tigɛbali le ye, o ye bana joli ya kiti be sabati a ye baga ye.

Cogaya filanan: Joli ka na kɛ muso la tuma bɛɛ, n'ga a bena a ma wagati dɔw, ani saniya wagati yɛrɛyɛrɛ be kɛ a fɛ. Lɔnnikɛlaw fɔnan ɲɔgonkɔ -Alla ka hinɛ ola- nin saniyali la. O be kɛ saniya ye wa, walima kalolabɔ kitiw b’a kan?

Shafi`i ka taga sira la a ka kuma fɔli fila la min ka kɛnɛ, o ye ko kalolabɔ kitiw be lɔ a kan, o b’a to a be kɛ kalolabɔ ye²², wa o le ye Shɛykhul Islam Ibn Taymiya ka sugandili ye ani (Fa'iq) tigi²³, ani Abu Hanifa ka taga sira²⁴. O sababu ye; joli gwɛman te ye a kɔnɔ; ani fana ni a kɛla saniya ye, min b'a ɲɛ be kɛ kalolabɔ ye, ani min b'a kɔfɛ o fana be kɛ kalolabɔ ye, wa o fɔbaga si tey, n'o tɛ, lada sigi tun bena ban ni kalolabɔ ye tele loru kɔnɔ; wa ni a kɛla saniya ye, degu ni gɛlɛya bena sɔrɔ ala jɛnɛba koli fɛ ani fɛn gɛrɛ tele fila fila bɛɛ, wa gɛlɛya te Sariya nin na, wa tano be Alla ye.

Wa min lɔnna kosɔbɛ Hanabilaw ya taga sira la, o ye ko joli ye kalolabɔ ye ani joli tigɛli ye saniya ye, fɔɔ ni o fila lajɛnin wagati be tɛmɛ kalolabɔ wagati jan kan, o tuma, joli min tɛmɛna wagati kan o be kɛ bana joli ye²⁵.

A ko Almugni kɔnɔ: «A be kologɛlɛya ko ni joli tigɛla ka sɔrɔ a ma tele kelen dafa, o te saniya ye; riwaya kɔson an ka min lakali denwolo joli la, ko a te fɛn filɛ min ka dɔgɔ ka tɛmɛ tele kelen kan. O le ye sawaba ye - ni Alla sɔnna - sabula joli be bɔ siɲɛ dɔ, a be lɔ siɲɛ gɛrɛ la, wa ka Koli wajibiya mɔgɔ kan min ka yɛrɛ saniya wagati wagati dɔni kɔfɛ, degu b'o la o ka kan ka lawili; Alla kɔrɔtani ya kuma kɔson:

﴿...وَمَا جَعَلَ عَلَيۡكُمۡ فِي ٱلدِّينِ مِنۡ حَرَجٖ...﴾

{...A ma gwɛlɛya si la aw kan dina kɔnɔ...} [Suratu Al-Hajj 78], A ko: «nin kɔson, joli tigɛli te kɛ saniya ye ni a ma tele kelen dafa, fɔɔ ni a ye tagamasen dɔ ye o la, inafɔ a tigɛli ye kɛ a ya lada laban na, walima a ye jii gwɛman ye»²⁶ Kuma bana.

Mughni tigi ya kuma nin be kɛ o kuma fila ni ɲɔgon cɛ, wa Alla le ye sawaba lɔnbagaba ye.

Suguya lorunan: joli ye ja, muso ye a ye dɔrɔn a ɲiginin ne; ola; n'a kɛla kalolabɔ wagati la walima a tugula a la ka kɔn saniya ɲɛ; o ye kalolabɔ le ye, n'a kɛla saniya kɔfɛ, o te kalolabɔ ye; Sabula a lahalaya te tɛmɛ min kan, o ye k'a fara jii nɛrɛmuguman ni joli durunin kan, wa o le ye a ya kiti ye.

Faslu naninan: kalolabɔ kitiw

Kalolabɔ kitiw ka ca kosɔbɛ, a be tɛmɛ mugan kan, an be dɔ fɔ ala mɔgɔw mako be se minw ma kosɔbɛ, o dɔ ye:

A fɔlɔ: Seli: Seli be haramuya muso kan min be kalolabɔ la a farida ni a nafila, o te minɛ a ma fana. O cogo kelen na, seli te wajibiya a kan fɔɔ ni a ka lɔ dafanin kelen wagati sɔrɔ seli wagati kɔnɔ; o tuma na, seli be wajibiya a kan, a kɛla a k'o sɔrɔ wagati daminɛ na walima a laban.

lɔ kelen wagati sɔrɔ seli wagati daminɛ na o misali: muso min ya kalolabɔ nana tele ben kɔfɛ lɔ kelen seli wagati hakɛ ɲɔgonna na, a be wajibiya a kan n'a saniyala ka fitiri seli sara; sabula a ka lɔ kelen hakɛ sɔrɔ a wagati la ka sɔrɔ a ma kalolabɔ ye ban.

a misaliya seli wagati laban na: muso min ka saniya ye ka kɔn tele bɔ ɲɛ ni lɔ kelen wagati hakɛ ɲɔgon ye, a be wajibiya a kan n’a saniya la ka Fajiri seli juru sara; sabula a ka wagati dɔ sɔrɔ fajiri wagati kɔnɔ lɔ kelen be se ka seli min na.

N'ga ni muso min be kalolabɔ wagati la ka wagati dɔ sɔrɔ min te se lɔ kelen dafanin ma, inafɔ ka kalolabɔ ye misali fɔlɔ la tele ben kɔfɛ, wagati fitini kɔnɔ, walima ka saniya ye misali filanan na ka kɔn tele bɔ ɲɛ wagati fitini kɔnɔ; Seli te wajibiya a kan; ka bɛn Kira ka kuma ma, Alla ka nɛma ni kisi b'A ma, ko:

«مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الصَّلَاةِ فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلَاةَ».

«Mɔgɔ min ye lɔ kelen sɔrɔ seli la, o ye seli sɔrɔ». Bɛn kɛla o Hadisa kan Bukhari ni Muslim cɛ²⁷, Sabula, a kɔrɔ ye ko mɔgɔ min ma se lɔ kelen sɔrɔli ma, o ma seli sɔrɔ.

Ni a ka lɔ kelen sɔrɔ lansara seli wagati la, yala selifana seli be wajibiya a kan k’a fara lansara seli kan wa? walima a ka lɔ kelen sɔrɔ sagafo seli wagati la, fitiri seli be wajibiya a kan k’a fara sagafo seli kan wa?

fɔnkɔɲɔgonya be ola lɔnnikɛlaw cɛ, wa a sawaba ye ko seli te wajibiya a kan fɔɔ a ka min wagati sɔrɔ, o ye Lansara ni Sagafo dɔrɔn le ye; Nabiɲuma ka kuma kɔson nɛma ni kisi b’A ma:

«مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الْعَصْرِ قَبْلَ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْعَصْرَ».

«Mɔgɔ min ka lɔ kelen sɔrɔ lansara la sani tele ye ben, o tigi ka lansara sɔrɔ». Bɛn kɛla o kan²⁸. Nabiɲuma ma fɔ nɛma ni kisi b’A ma ko: a ka selifana ni lansara sɔrɔ.

a m'a fɔ ko selifana be wajibiya a kan, wa aslu ye ko fɛn ma wajibiya mɔgɔ kan, nin ne ye Abu Hanifata ni Malik ka taga sira ye, a y’o lakali ka bɔ o fila la Sharh Al-Muhazhab kɔnɔ²⁹.

N'ga min ye Alla kofɔ ye, ani Allahu Akbar fɔli, ani Subhaana laahi fɔli, ani Alhamdu lilahi fɔli, ani Bismilla fɔli domini ni fɛn gɛrɛw la, ani Hadisa ni Fiqi kalan, ani duawu kɛli, ani Aamina fɔli a la, ani Kuranaba lamɛnni, o si te haramuya a ma; sabula a sabatila Sɔhihu fila kɔnɔ Bukhari ni Muslim ani kitabu gɛrɛw la,

«أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَتَّكِئُ فِي حِجْرِ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا وَهِيَ حَائِضٌ فَيَقْرَأُ الْقُرْآنَ».

«ko Nabiɲuma Alla ka nɛma ni kisi b’A ma tun kɛla A be sɛmɛ Aisha kan ala bon kɔnɔ ka sɔrɔ a be kalolabɔ la -Alla ka diɲɛ a ma-, a be Kurana kalan »³⁰.

A nana Sɔhihu fila kɔnɔ fana k'a minɛ Ummu Atiyya la, Alla ka diɲɛ a ma, ko a ka mɛn Nabiɲuma la nɛma ni kisi b’A ma ko:

«يَخْرُجُ الْعَوَاتِقُ وَذَوَاتُ الْخُدُورِ وَالْحُيَّضُ -يَعْنِي: إِلَى صَلَاةِ الْعِيدَيْنِ- وَلْيَشْهَدْنَ الْخَيْرَ، وَدَعْوَةَ الْمُؤْمِنِينَ، وَيَعْتَزِلُ الْحُيَّضُ الْمُصَلَّى».

«bogotiginiw, musoden minw be sow kɔnɔ sutara la, ani muso minw be kalolabɔ la olu be bɔ -o kɔrɔ ye ko: o be bɔ ka taga seli kɛnɛ la seli lon fila la- o ye taga hɛrɛ ma ani limaniya bagaw ya duawu, n'ga muso minw be kalolabɔ la olu be mabɔ seli kɛnɛ la»³¹.

N'ga kalolabɔ muso ya Kurana kalan, ni a b’a kɛ ni ɲɛ filɛli ye walima k’a miri ni a dusu ye k’a sɔrɔ a t’a fɔ ni a nɛɛn ye, basi si te ola. Inafɔ Kurana walima walaga ye la a ɲa kɔrɔ, a ye ayaw filɛ k'o kalan n'a dusu kun ye. Nawawi ko Sharh Al-Muhazhab kɔnɔ: «o be daga fɔnkɔɲɔgonya si te a la»³².

N'ga ni a kalanli kɛla ni nɛɛn ya fɔli ye, lɔnnibagaw fanba ko o kumaniyala wa a te daga. Bukhari³³ ni Ibnu Jarir Al-Tɔbari³⁴ ni Ibnu Al-Munzhir³⁵ ko: a be daga.

Wa a lakalila ka bɔ Malik ni Shafi’i fɛ, o ye Shafi'i ya kuma kan kɔrɔman ye³⁶، a y’a lakali ka bɔ o fila fɛ Fathul Baari kɔnɔ³⁷.

Bukhari k'a lakali ka bɔ Ibrahima Al-Nakhai fɛ ko: basi t'a la a ye Kurana aya kalan³⁸.

Shɛykhul Islam Ibnu Taymiyah ko a ya fatawa la, Ibnu Qasim ka min lajɛn: «hadisa si te a balili la ka Kaurana kalan, sabu a ya kuma:

«لَا تَقْرَأُ الحَائِضُ وَلَا الجُنُبُ شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ».

«kalolabɔ muso ni jɛnɛba tigi te kurana foy kalan»³⁹ Hadisa lafoni le, Hadisa lɔnbagaw bɛɛ bɛna o kan⁴⁰.

Musow tun be kalolabɔ ye Nabiɲuma- Alla ka nɛma ni kisi b'A ma- ya wagati la; ni Kurana kalan tun haramuyala o ma inafɔ seli, o tun bena kɛ fɛn ye min ni Nabiɲuma k’a yira a ka manton la Alla ka nɛma ni kisi b’A ma, ani muminiw bamusow tun bena o kalan, ani o tun bena kɛ fɛn ye min tun be fɔ mɔgɔw ni ɲɔgon cɛ, Komi mɔgɔ si ma balili dɔ lakali ka bɔ Nabiɲuma fɛ o ko la - nɛma ni kisi b’A ma- a daganin tɛ k’a fɔ ko a haramuya ni le, an kɛni kɔ k’a lɔn ko A le m’a bali. Wa ni A ma o bali ka fara kalolabɔ caya kan A ya wagati la, a lɔnna ko haramu tɛ»⁴¹. A ya kuma ban na

Min ka kan an kɛnin kɔ ka lɔnnikɛlaw ya fɔnkɔɲɔgonya lɔn, o ye nin ye: min ka fisa, muso min be kalolabɔ la, a kana Kurana kalan ni a nɛɛnkun ye fɔɔ ni a mako sela o ma, misaliya la, n'a kɛla karamɔgɔ muso ye a mako be ka kalandenw kalan, walima kɔrɔbɔli(ɛkzamɛ) wagati la, kalanden mako be ka kalan kɛ kɔrɔbɔli la, walima o ɲɔgonna ko dɔ.

Filanan: Sun: Sun be haramuya kalolabɔ muso kan, a farida ni a nafila, o te minɛ a ma, n'ga a be wajibiya a kan ka a farida juru sara; Aisha ya hadisa kɔson, Alla ka diɲɛ a ma:

"كَانَ يُصِيبُنَا ذَلِكَ -تَعْنِي: الْحَيْضَ- فَنُؤْمَرُ بِقَضَاءِ الصَّوْمِ وَلَا نُؤْمَرُ بِقَضَاءِ الصَّلَاةِ".

«O tun b'an sɔrɔ: -a be kalolabɔ joli le ma - an tun be yamaruya ka sun jurusara, n'ga an tun te yamaruya ka seli jurusara». Bɛn kɛla o kan⁴².

Ni a ka kalolabɔ ye k'a to sun na, a ya sun cɛn na, hali ni o k'a sɔrɔ tele ben tola fitini, wa o lon sun jurusara be jagoya a kan n'a sɔrɔla ko farida sun ne. N'ga n'a y'a lɔn ko kalolabɔ yɛlɛma la a kɔnɔ k'a sɔrɔ tele ma ben, n'ga a ma bɔ fɔɔ tele ben kɔfɛ, o tuma a ka sun dafa la, wa a te cɛn kuma na min ye sawaba ye; sabu joli min be kɔnɔ na, kiti si te den o la.

Ani sabula, Nabiɲuma, Alla ka nɛma ni kisi b’A ma, tuma min na o k'A ɲiniga muso ya ko la min be fɛn ye sunɔgɔ la cɛɛ be min ye: yala jɛnɛba koli be a kan wa?

قال: «نَعَمْ إِذَا هِيَ رَأَتِ الْمَاءَ».

A ko: «Ɔnhɔn, ni a ka jii ye»⁴³ A ka kiti dɛn maniyu yeli la, a m'a dɛn a yɛlɛmani la, o cogo kelen na, kalolabɔ kitiw te sabati fɔɔ n’a k’a ye kɛnɛma, a yɛlɛmani tɛ.

Ni Fajiri sela k'a sɔrɔ a be kalolabɔ la, o lon sun te minɛ ama, hali n'a saniyala fajiri doni kɔfɛ ni wagati fitini dɔrɔn ye.

Ni a saniyala fajiri ɲɛkɔrɔ k’a sun don, a ya sun be ɲɛn, hali ni a ma ko fɔɔ fajiri donni kɔfɛ, inafɔ jɛnɛba nɔgɔ be mɔgɔ min na n’a ka sun ganiya ta k’a sɔrɔ jɛnɛba nɔgɔ b'a la, n’a ma ko fɔ fajiri doni kofɛ a ya sun be ɲɛn. Ka bɛn Aisha ka hadisa ma, Alla ka diɲɛ a ma, a ko:

"كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصْبِحُ جُنُبًا مِنْ جِمَاعٍ غَيْرِ احْتِلَامٍ ثُمَّ يَصُومُ فِي رَمَضَانَ".

«Nabiɲuma, Alla ka nɛma ni kisi b’A ma, tun be si jɛnɛba la furulabato sababu la sunɔgɔ la suko tɛ, o kɔfɛ A be Sunkalo sun don». bɛn kɛla o Hadisa kan⁴⁴.

Kiti sabanan: Ka Alla ka so lamini: A te daga a ye ka Alla ka so lamini, a farida ni a nafila, wa a te ɲɛn fana n'a ka kɛ; N'ga min ye bara tɔw ye, inafɔ taga kasegi Safa ni Marwa cɛ, ani Arafat kɛnɛ lɔli, ani ka su shi Muzdalifat ni Minan sigi, ani kabakuru filili shitana bonin, ani heji ni Umrah bara tɔw, o te haramuya a kan, Ka bɛn Nabiɲuma Alla ka nɛma ni kisi b’A ma, ya kuma Aisha ye, tuma min na a ka kalolabɔ ye:

«افْعَلِي مَا يَفْعَلُ الْحَاجُّ غَيْرَ أَلَّا تَطُوفِي بِالْبَيْتِ حَتَّى تَطْهُرِي».

«Heji kɛla be min kɛ, i y’o bɛɛ kɛ, n'ga i kana Kaba lamini fɔɔ i ye saniya»⁴⁵.

O kɔson, ni muso ka Alkaba lamini k'a sɔrɔ a ka sani, o kɔfɛ a k'a ya kalolabɔ ye, walima a ka kalolabɔ ye safa ni Marwa cɛ, basi t'ola.

Kiti naninan: k'an bɛn Alkaba lamini beni ka bɔ a ma: Ni muso ka Heji ni Umrah baraw dafa, o kɔfɛ a k’a ya kalolabɔ ye ka kɔn a ya bɔli ɲɛ ka taga a ya jamana na, ani ni kalolabɔ dumɛna a kan fɔɔ a bɔli tuma, a be taga hali n'a Alkaba lamini laban kɛ; Ka bɛn Ibn Abbas ka hadisa ma, Alla ka diɲɛ o fila ma, a ko:

"أُمِرَ النَّاسُ أَنْ يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِمْ بِالْبَيْتِ، إِلَّا أَنَّهُ خُفِّفَ عَنِ الْمَرْأَةِ الْحَائِضِ".

"Mɔgɔw yamaruya la k'o y'o ya bara laban kɛ Alla ka So lamini ye, n'ga o kiti fɛgɛya la muso kan min be kalolabɔ la". [Bɛn kɛla o Hadisa kan]⁴⁶.

A te daga muso ye min bolo be jii la, ko k'anbεn tuma na, a ye na fo haramu misiri da la ka duawu kɛ; o ma sabati ka bɔ Nabiɲuma fɛ, Alla ka nɛma ni kisi b'A ma, wa batow sigila fɛn ne kan min nana ka bɔ Nabiɲuma fɛ. Wa min nana ka bɔ Nabiɲuma fɛ, Alla ka nɛma ni kisi b’A ma, o ni o te kelen ye, sabula Sɔfiya ya kisa la, Alla ka diɲɛ a ma, tuma min na, a ka a ya kalolabɔ ye Heji tɔwafu kɔfɛ, Nabiɲuma, Alla ka nɛma ni kisi b'A ma, ko ama:

«فَلْتَنْفِرْ إِذَنْ».

«O tuma, a ye taga» Bɛn kɛla o kan⁴⁷.

A ma yamaruyali kɛ ka taga misiri da la, ni o tun ɲini ni ne sariya la, a tun bena a bange. Min ye Heji ni Umrah ya Alkaba lamini ye, o te ben ka bɔ a ma, n'ga a be a lamini ni a saniyala.

Kititi lorunan: Sigili misiri kɔnɔ: A haramuya muso kan min be kalolabɔ la, k'a sigi misiri kɔnɔ, hali seli kɛnɛ kɛ yɔrɔ la, a haramuya la a ma ka sigi a kɔnɔ. Ka bɛn Ummu Atiyya ka hadisa ma, Alla ka diɲɛ a ma: ko a k'a mɛn Nabiɲuma la, Alla ka nɛma ni kisi b’A ma, A ko:

«يَخْرُجُ الْعَوَاتِقُ وَذَوَاتُ الْخُدُورِ وَالْحُيَّضُ».

«bogotiginiw, ani musoden minw sutarani be sow kɔnɔ, ani muso minw be kalolabɔ la, o bɛɛ ye bɔ». a nana a kɔnɔ:

«يَعْتَزِلُ الْحُيَّضُ الْمُصَلَّى».

«Muso ladatɔw ye mabɔ seli kɛ yɔrɔ la». Bɛn kɛla o kan⁴⁸.

Kiti wɔɔrɔnan: kafoɲɔgonya: a haramuya la a cɛɛ ma ka jɛn n'a ye, wa a haramuya la a ma k'a to a ka o kɛ; Alla kɔrɔtani ka kuma kama:

﴿وَيَسۡـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡمَحِيضِۖ قُلۡ هُوَ أَذٗى فَٱعۡتَزِلُواْ ٱلنِّسَآءَ فِي ٱلۡمَحِيضِ وَلَا تَقۡرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطۡهُرۡنَ...﴾

﴾Wa o b'i ɲininka kalolabɔ wagati ani a yɔrɔ ko la; a fɔ ko o ye nɔgɔ le ye, o kama a k'a yɛrɛ mabɔ musow la kalolabɔ tuma na, ani a kana gɛrɛ o la fɔɔ o ka saniya...﴿ [Suratu Al Bakara: 222], Laɲini min fɔla kalolabɔ la, a kɔrɔ ye kalolabɔ wagati ani a yɔrɔ, ni o ye muso ya tagafe bolo ye; Ani Alla ka Nabiɲuman ya kumakan kɔson, Alla ka nɛma ni kisi b’A ma:

«اصْنَعُوا كُلَّ شَيْءٍ إِلَّا النِّكَاحَ».

«Aw ye fɛn bɛɛ kɛ, fɔɔ furu». A kɔrɔ ye: kafoɲɔgɔnya. Muslim y'o lakali hadisa la min jate ye (49);⁴⁹ Ani sabula silamaw bɛna a kan ko a haramuya la ka jɛn ni muso ladatɔ ye.

Ola, a te daga mɔgɔ ye min be limaniya Alla ma ani lon laban, ka ni ko cɛjugu kɛ, min ni Alla ya Kitabu ni a ya Ciden ya hadisa ni Silamaw ya bɛnkan bɛɛ ka kumaniya yira, ni a k'o kɛ a be kɛ mɔgɔ ye min ka Alla sɔsɔ ani a ya Ciden, ka tugu sira kɔ min te limaniya bagaw ya sira ye, A fɔla Al-Majmu Sharh al-Muhazhab kɔnɔ (gafe: 374, j 2) ko Shafi’i, Alla ka hinɛ a la, a ko: «Mɔgɔ min y’o kɛ, a ye jurumu ba kɛ». Ana taga bolo mɔgɔw ni mɔgɔ gɛrɛw ko: «Mɔgɔ min ye a jate halala ye ka kafoɲɔgonya kɛ ni muso ladatɔ ye, kiti be kɛ a tigi ya kafiriya la». An Nawawi ya kuma bana.

Fɛn dagala a ye a be se k'a nege la tɛmɛ ni min ye - tano be Alla ye -, I nafɔ sumusumuli, ani nɔrɔli, ani ka magaɲɔgonya kɛ fɛn na min te tagafe bolo ye. N'ga min ka fisa; a kana maga kimbiri ni barakun cɛma yɔrɔ la fɔɔ k'a sɔrɔ a yɔrɔ sutara ni le; Ka bɛn Aisha ka kuma ma, Alla ka diɲɛ a ma:

"كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَأْمُرُنِي فَأَتَّزِرُ فَيُبَاشِرُنِي وَأَنَا حَائِضٌ".

«Nabiɲuma, Alla ka nɛma ni kisi b’A ma, tun be ne yamaruya ko n'ye tagafe siri, ola; A be n magaɲɔgonya k'a sɔrɔ n'be kalolabɔ la». Bɛn kɛla o kan⁵⁰.

Kiti wolonfilanan: Furusa: A haramuyala furucɛ ma k'a muso furusa tuma min na a be kalolabɔ la; Alla kɔrɔtani ya kuma kɔson:

﴿يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاء فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ...﴾

{Yaa Nabiɲuma! n'a be musow furusa, a y'o furusa o ka lada sigi daminɛ la...} [Suratu At tɔlak:1] O kɔrɔ ye ko: lahalaya la, min na, a be lada sigi kunbɛn min malɔnni le furusa wagati la, o te kɛ fɔɔ ni a k'a furusa a kɔnɔma, walima k'a sɔrɔ a ka sani ka kon a ye jɛn n'a ye. Sabula ni a furu sala a ya kalolabɔ wagati la, a tena a ka lada sigi wagati daminɛ; kalolabɔ min a furu sala a kɔnɔ, o te jate a ya lada sigi la. Ani ni a furu sala k'a sɔrɔ a ka sani kafoɲɔgonya kɔfɛ, a ka lada sigi min b'a kan o te lɔn, sabu a te lɔn ni a ka kɔnɔ sɔrɔ o kafoɲɔgonya la; o ka ma a be lada sigi kɛ ni kɔnɔmaya ye, walima a ma kɔnɔ sɔrɔ a be lada sigi kɛ ni kalolabɔ ye. Komi a ma lɔn a bena lada sigi sugu min kɛ; a be haramuya a y’a furu sa fɔɔ o ko ye bange.

muso min be kalolabɔ la o furu sali haramuyala, aya min tɛmɛna o kɔson; Ani hadisa kɔson min sabatila Sɔhih fila ani kitabu gɛrɛw ka bɔ Ibn umar ka hadisa la, «ko a k'a muso furusa tuma min na a be kalolabɔ la, o la; umar k'o fɔ Alla Nabiɲuma ye, Alla ka nɛma ni kisi b'A ma, ola; Alla ka Ciden dimina, Alla ka nɛma ni kisi b'A ma, A ko:

«مُرْهُ فَلْيُرَاجِعْهَا ثُمَّ لِيُمْسِكْهَا حَتَّى تَطْهُرَ، ثُمَّ تَحِيضَ، ثُمَّ تَطْهُرَ، ثُمَّ إِنْ شَاءَ أَمْسَكَ بَعْدُ، وَإِنْ شَاءَ طَلَّقَ قَبْلَ أَنْ يَمَسَّ، فَتِلْكَ الْعِدَّةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ أَنْ تُطَلَّقَ لَهَا النِّسَاءُ».

«a yamaruya a ye a lasegi a ma, o kɔfɛ a y’a minɛ fɔɔ a ye saniya, o kɔfɛ a ye kalolabɔ kɛ, o kɔfɛ a ye saniya. O kɔfɛ, n’a ka diya, a y’a minɛ, n’a ka diya fana, a y’a furu sa sani a ye furulabato kɛ n’a ye, ole ye Idda ye Alla ka min yamaru ko musow furu ye sa ola»⁵¹.

Ni cɛɛ k’a muso furu sa tuma min na a be kalolabɔ la, a be jurumu sɔrɔ, wa a wajibiyala a kan ko a ye tubi ka taga Alla ma, ani ko a y’a muso lasegi a ya furu la; walasa k’a furu sa sariya ya furusa cogo la min be bɛn Alla ni a ka Kira ka yamaruya ma. A ye a to a lasegili kɔfɛ fɔɔ a ye saniya ka bɔ o kalolabɔ la a k’a furu sa min na, o kɔfɛ a ye kalolabɔ sɔrɔ siɲɛ gɛrɛ, o kɔfɛ, ni a saniyala, n'a ka diya, a b'a mara, n'a ka diya, a b'a furu sa k'a sɔrɔ a ma furulabato kɛ n'a ye.

Kiti saba be bɔ furusa haramuyali la muso ya kalolabɔ wagati la:

A fɔlɔ: ni furusali kɛla sani a ye lankolonya ni muso ye walima ka kafoɲɔgonya kɛ n'a ye, a be daga a ye k’a furu sa tuma min na a be kalolabɔ la; Sabula lada sigi te a kan o tuma la; ola; a ya furusa te sariya fɔnkɔɲɔgonya Alla kɔrɔtani ya kuma kɔson:

﴿...فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ...﴾

{...a y'o furusa ka bɛn o ya lada sigi daminɛ wagati ma...} [Suratu At Talaq:1].

A filanan: ni kalolabɔ kɛla kɔnɔmaya wagati la, wa o sababu fɔla ka tɛmɛ.

A sabanan: Ni furusa kɛla sara kan, basi t'ala o tuma ka furu sa ka muso to kalolabɔ la.

Inafɔ ni kɛlɛ ni tɔrɔ be furuɲɔgonw cɛ; ola; furucɛ be sara minɛ walasa k’a furu sa, o tuma na, a daganin le hali n’a be kalolabɔ la; Ka bɛn Ibnu Abbas ya hadisa ma, Alla ka diɲɛ b'o fila ma, ko thabit bin Qɛys bin Shammaas ya muso nana Nabiɲuma fɛ, Alla ka nɛma ni kisi b'A ma, a ko: Yaa Alla ka Ciden, n'te a jalaki foy la a jogo walima a ya dina la, n'ga n'be kafiriya bara kɔn silamaya la. Nabiɲuma, Alla ka nɛma ni kisi b'A ma, ko:

«أَتَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ؟»

«I b’a ya nankɔ segi a ma wa?» A ko: Ɔnhɔn. Alla Kira ko nɛma ni kisi b’A ma:

«اقْبَلِ الْحَدِيقَةَ وَطَلِّقْهَا تَطْلِيقَةً».

«I ye nankɔ minɛ, k'a furu sa furusa ko kelen na» Bukhari y’o lakali⁵².

Nabiɲuma, Alla ka nɛma ni kisi b’A ma, m’a ɲininka ni a be kalolabɔ la walima a saniyanin le? Ani tuguni furusa nin ye muso ye a yɛrɛ kunmabɔ le ye, ola; a dagala makoya tuma na, a kɛla cogo o cogo la.

a ko Al-Mughni kɔnɔ, a kɛtɔ ka muso y'a yɛrɛ kunmabɔ daga dalilu fɔ kalolabɔ wagati la (gate: 52, j: 7, t: m): «Sabu furu sali kumaniyala kalolabɔ wagati la k’a sababu kɛ tɔrɔ min bena muso sɔrɔ a la lada sigi janya la, wa muso y'a yɛrɛ kunmabɔ ye tɔrɔ balili le ye min be a sɔrɔ sigiɲɔgonya juguya la ani sigili ni mɔgɔ ye a be min kɔn, ole ka bon ni lada sigi janya tɔrɔ ye, ole kɔson a dagala ka tɔrɔba gɛn ni tɔrɔ fitini ye; ole kɔson Alla ka Nabiɲuma, Alla ka nɛma ni kisi b’A ma, ma muso min b'a yɛrɛ kunmabɔ ɲinina ɲininka a ka lahalaya la». A ka kuma bana.

Min ye furu sirili ye muso kan tuma min na a be kalolabɔ la, basi t’ola; sabu kow lasli ye dagali le ye, ani dalilu si tey min b’o bali. N'ga cɛɛ ye don a kan tuma min na a be kalolabɔ la, o be filɛ: ni hakili latigɛ sɔrɔ la ko a te jɛn ni a ye, basi t’ola. Ni o tɛ, a kana don a kan fɔɔ a ye saniya; siranya kɔson a kana taga ben haramu la.

Kiti seginan: furusa lada sigi be jate ni kalolabɔ le ye: ola; ni cɛɛ k'a muso furu sa a kɛni kɔfɛ ka kafoɲɔgonya kɛ n'a ye, walima a kɛni kɔfɛ ka lankolonya n'a ye; a be wajibiya a kan ka lada sigi kɛ ni kalolabɔ saba dafani ye ni a ye kalolabɔ ye baga ye ani a kɔnɔma tɛ; Alla kɔrɔtani ya kuma kɔson:

﴿وَٱلۡمُطَلَّقَٰتُ يَتَرَبَّصۡنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلَٰثَةَ قُرُوٓءٖ...﴾

{Muso minugu furu sala, olu ka kan ka kalolabɔ saba kɔnɔn ya ni o be furu...} [Suratu Al Bakara: 228], O kɔrɔ ye: kalolabɔ saba. Wa n'a kɛla a kɔnɔma le, a ya lada sigi ye fo a ye taga jigi kɔnɔ bɛɛ la, o wagati janyana walima a surunyana; o dalilu ye Alla kɔrɔtani ya kuma ye:

﴿...وَأُوْلَاتُ الأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَن يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ...﴾

{... Muso kɔnɔmaw, o lugu ya lada sigi ban be kɛ n'o ya jigili le ye...} [Suratu At tɔlak:4], N'a kɛla muso ye min te kalolabɔ ye, inafɔ denmuso fitini min ma kalolabɔ ye ban, ani muso min ya kalolabɔ lɔla kɔrɔya kɔson, walima min ka denso bɔla operason kɔson, walima sababu gɛrɛ min kama a t’a jigi ko a ya kalolabɔ be segi, olugu ya lada sigi ye kalo saba ye; Alla kɔrɔtani ya kuma kɔson:

﴿وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِن نِّسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ...﴾

{A ya muso minw jigi tigɛla kalolabɔ la, ni a sigala o ya lada sigi la; o ya lada sigi ye kalo saba ye, ani minw ma kalolabɔ ye ban...} [Suratu At tɔlak:4], Ni a kɛla muso ye min be kalolabɔ ye, n'ga a ya kalolabɔ tigɛla sababu dɔ kama min lɔnna, inafɔ bana walima sindi den ma, a be to lada sigi la hali ni wagati janyala fɔɔ kalolabɔ ye segi; a be lada sigi kɛ n'a ye, Ni sababu wilila kalolabɔ ma segi, inafɔ n'a kɛnɛyala walima a bana sindi la den ma, o tuma; a be lada sigi kɛ san kelen dafani, k'aminɛ o sababu wili tuma la, Wa ole ye kuma kɛnɛman ye, min be bɛn sariyakolow ma, Ni sababu wilila kalolabɔ ma segi; a be kɛ inafɔ muso min ya kalolabɔ lɔla ni sababu ye min ma lɔn, wa ni muso ya kalolabɔ lɔla ni sababu ye min ma lɔn; o tuma a be lada sigi kɛ san kelen dafanin: kalo kɔnɔntɔn kɔnɔmaya jate ye, sabu kɔnɔmaya caman be bɛn o le ma, kalo saba tɔ be kɛ lada sigi ye.

N'ga ni furusa kɛla furu siri kɔfɛ sani a ye lankolonya ni muso ye ani ka kafo a fɛ, lada sigi si te ola, a te kɛ ni kalolabɔ ye walima fɛn gɛrɛ; Alla kɔrɔtani ya kuma kɔson:

﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا...﴾

{Yaa alu minw limaniyala! Ni a ka mumini musow furu, o kɔfɛ k'o furu sa ka kɔn a ye maga ola; o tuma na lada sigi si te a ye o kan, ko a b'o jate...} [Suratu Al Ahzaab:49].

Kiti kɔnɔntɔnnan: ka kiti kɛ ni denso lankolonyani ye, o kɔrɔ ye ko: ka lankolonya ka bɔ kɔnɔ ma, wa mako be se nin ma tuma o tuma ni mako sela ka kiti kɛ ni denso lankolonya ye, wa kiti dɔw b'a la:

O dɔ ye: ni mɔgɔ sala ka muso to min ya kɔnɔ b'a cɛn ta k'a sɔrɔ a ye cɛɛ tigi ye, o tuma na a cɛɛ te jɛn n'a ye fɔɔ a ye kalolabɔ ye walima a ya kɔnɔmaya ye bange. N'a ya kɔnɔmaya bangela, an be kiti kɛ ko den min b'a kɔnɔ o be cɛn ta; sabu an ka kiti kɛ ko a tun bey tuma min na a be min cɛn ta o sala, n'ga ni a ka kalolabɔ ye, an be kiti kɛ ni kalolabɔ sababu ye ko a denso lankolon ne.

Kiti tannan: Koli wajibiyali: a wajibiyala kalolabɔ muso kan, n'a saniyala, ko a ye a fari bɛɛ ko k'a saniya; Ka bɛn Nabiɲuma ya kuma ma Alla ka nɛma ni kisi b’A ma,Fatima bint Abi Hubaysh ma, A ko:

«فَإِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ فَدَعِي الصَّلَاةَ، وَإِذَا أَدْبَرَتْ فَاغْتَسِلِي وَصَلِّي».

«N'i ya koli nana i ye seli bila, ni a bana; i ye jɛnɛba ko, ka seli». [Bukari y’o lakali]⁵³ .

Wajibi ye min ye jɛnɛba koli la, o ye ka jii se a fari bɛɛ ma hali min be shiw kɔrɔ, wa min ka fisa o le ye k'a kɛ cogoya la min nana Hadisa la Ka bɔ Nabiɲuma fɛ, Alla ka nɛma ni kisi b'A ma, tuma min na Asma bintu shakal k'a ɲininga kalolabɔ koli la, A ko, Alla ka nɛma ni kisi b'A ma:

«تَأْخُذُ إِحْدَاكُنَّ مَاءَهَا وَسِدْرَتَهَا فَتَطَهَّرُ فَتُحْسِنُ الطُّهُورَ، ثُمَّ تَصُبُّ عَلَى رَأْسِهَا فَتَدْلُكُهُ دَلْكًا شَدِيدًا، حَتَّى تَبْلُغَ شُؤُونَ رَأْسِهَا، ثُمَّ تَصُبُّ عَلَيْهَا الْمَاءَ، ثُمَّ تَأْخُذُ فِرْصَةً مُمَسَّكَةً -أَيْ: قِطْعَةَ قُمَاشٍ فِيهَا مِسْكٌ- فَتَطَهَّرُ بِهَا».

aw dɔ be a ka jii ni a ka tɔmɔnɔ filaburu ta, k'a yɛrɛ saniya, ka saniya kɛ kaɲɛ, o kɔfɛ, a be jii bɔn a kunkolo kan, k'a tereke kosɛbɛ, fɔɔ a b'a kun sogo sɔrɔ, o kɔfɛ, a

be jii bɔn a yɛrɛkan, o kɔfɛ, a be fanimugu dɔ ta(misi)kasadiyalan be min na, k'a yɛrɛ saniya n'o ye. Asma k’a ɲininka ko: a be saniya n'o ye cogo di? A ko:

«سُبْحَانَ اللَّهِ!»

«Subhaana lah!», Aisha ko a ma: i be joli nɔn jɔsi ni fani kasadima ye. [Muslim y'o lakali]⁵⁴.

Kun foni te wajibiya fɔɔ ni a sirila kosɛbɛ fo ka taga se cogo la a be ka jii bali ka se kun kɔrɔ ma; Ka bɛn Ummu Salama ya hadisa ma min be Sɔhih Muslim kɔnɔ, Alla ma diɲɛna a ma, ko a ka Nabiɲuma ɲininga, Alla ka nɛma ni kisi b’A ma, a ko: Ne ye muso ye n'be n' kunshigi siri kosɔbɛ, yala m'a foni jɛnɛba koli kama wa? Lakali dɔ la: kalolabɔ ni jɛnɛba kama? A ko:

«لَا، إِنَّمَا يَكْفِيكِ أَنْ تَحْثِيَ عَلَى رَأْسِكِ ثَلَاثَ حَثَيَاتٍ ثُمَّ تُفِيضِينَ عَلَيْكِ الْمَاءَ فَتَطْهُرِينَ».

«Ayi, a b'i wasa i ye jii bɔn i kun kan siɲɛ saba, o kɔfɛ i be jii bɔn i farikolo bɛɛ kan, o tuma i be saniya»⁵⁵.

Ni muso saniyala kabɔ kalolabɔ la seli wagati kɔnɔ, a be wajibiya a kan ko a ye teliya ka ko walasa ka se ka seli kɛ a wagati la. Ni a be tagamana jii t'a bolo, walima jii b'a bolo n'ga a be siran k'a labara tɔrɔya ɲɛsiranya kɔson, walima a ye banabagatɔ ye jii b'a tɔrɔ, o tuma a be tayamamu kɛ koli nɔn la fɔɔ sababu min b'a bali jii labara la o be wili, o kɔfɛ a be ko.

Muso dɔw be saniya seli wagati kɔnɔ, o b’o ya koli lasumaya fo wagati gɛrɛ la, k’a fɔ ko a te se ka saniya dafa nin wagati nin na, n'ga o te dalilu ye, o te lɔzura fana ye; Sabu a be se ka dan koli ma min wajibiya la, ka seli kɛ a wagati la, o kɔfɛ, n'a ka wagati fɛrɛni sɔrɔ; a be saniya dafani kɛ.

Faslu lorunan: lada joli tigɛbali(Istihadɔ) ni a kitiw

Istihada ye: jolibɔ ye dumɛ muso la, a te tigɛ a la abada, walima a be tigɛ a la wagati fitini na inafɔ lon kelen ni lon fila kalo kɔnɔ.

Lahalaya fɔlɔ dalilu, min na joli te tigɛ abada, o ye hadisa ye min sabatila sɔhih Bukhari kɔnɔ, ka bɔ Aisha fɛ, Alla ka diɲɛ a ma, a ko: Fatima bint Abi Hubaysh ko Alla ka Kira ma, nɛma ni kisi b’A ma:

"يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَا أَطْهُرُ".

"Yaa Alla ya kira, ne te saniya". a nana lakali cogo dɔ la:

"أَسْتَحَاضُ فَلَا أَطْهُرُ".

"Ne ya joli te tigɛ, n'te saniya"⁵⁶.

Lahalaya filanan dalilu, min na joli te tigɛ fɔɔ wagati fitini, o ye Hamna bintu Jahsh ya hadisa ye, wagati min na a nana Nabiɲuma fɛ, Alla ka nɛma ni kisi b'A ye, a ko:

"يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَسْتَحَاضُ حَيْضَةً كَثِيرَةً شَدِيدَةً".

"Yaa Alla ka Ciden, ne be kalolabɔ kɛ min ka ca a fanga ka bon". [Hadisa tɔ.. Ahmad ni Abu Daawud ani Tirmizhi y’o lakali⁵⁷ Tirmizi k’a jate hadisa kɛnɛma ye, ani a ka lakali ka bɔ Imam Ahmad fɛ ko a k'a jate hadisa kɛnɛma ye, ani ka bɔ Bukhari fɛ ko a k’a jate hadisa ɲɛnema ye]⁵⁸.

Istihadɔ lahalayaw:

Musutahadɔ ya lahalaya ye saba:

A fɔlɔ: A ye kɛ ni kalolabɔ lɔnni ye Istihadɔ(bana joli)ɲɛ, ola, a be segi a ya kalolabɔ lɔnni kɔrɔ wagati ma, a be sigi o kɔnɔ, kalolabɔ kitiw be sabati a kan, o kofɛ min bena o be jate istihadɔ ye, Istihadɔ kitiw be la a kan.

O misali ye muso dɔ ye, min ya kalolabɔ tun be kɛ tele wɔɔrɔ ye kalo bɛɛ daminɛ la, o kɔfɛ Istihadɔ nana a kan, a kɛla joli bena a ma a te tigɛ, o tuma, a ya kalolabɔ be kɛ tele wɔɔrɔ ye kalo bɛɛ daminɛ la, o kɔfɛ min bena o ye Istihadɔ ye; Ka bɛn Aisha ya hadisa ma, Alla ka diɲɛ a ma, ko Fatima bint Abi Hubaysh ko: Yaa Alla ka Kira, joli be bɔ ne la a te tigɛ; yala ka seli bila wa? A ko:

«لَا، إِنَّ ذَلِكَ عِرْقٌ، وَلَكِنْ دَعِي الصَّلَاةَ قَدْرَ الْأَيَّامِ الَّتِي كُنْتِ تَحِيضِينَ فِيهَا ثُمَّ اغْتَسِلِي وَصَلِّي».

«Ayi, o ye joli sira dɔ nɔn le ye, n'ga i ye seli bila i ya kalolabɔ telew hakɛ la, o kɔfɛ i ye ko ka seli». Bukhari y’o lakali⁵⁹.

A be Sɔhih Muslim kɔnɔ ko: Nabiɲuma, Alla ka nɛma ni kisi b’A ma, ko Ummu Habiba bint Jahsh ma:

«امْكُثِي قَدْرَ مَا كَانَتْ تَحْبِسُكِ حَيْضَتُكِ ثُمَّ اغْتَسِلِي وَصَلِّي».

«I ya kalolabɔ wagati hakɛ kɛ, o kɔfɛ i ye i ko ka seli»⁶⁰.

Ola, mustahadɔ min ni a ya kalolabɔ wagati lɔnni le; a be sigi a ya kalolabɔ wagati la, o kɔfɛ a be jɛnɛba ko, ka seli, a te a mako don joli bɔta la o tuma.

Lahalaya filanan: kalolabɔ lɔnni dɔ kana kɛ muso ni la ko la ka kɔn Istihadɔ ɲɛ, o be kɛ ni istihadɔ dumɛna a la ka bɛn a ya joli fɔlɔ yeli ma. Ale tigi be bara kɛ ni faranfasiya le ye, ola; a ya kalolabɔ be kɛ joli ye min faranfasiya la ni finya ye walima giriya walima kasa. Kalolabɔ kitiw be sabati ola, a tɔ bɛɛ be kɛ Istihadɔ ye, Istihada kitiw be sabati ola.

O misali ye: muso min ka joli ye siɲɛ fɔlɔ la, ani joli dumɛ la ka na a ma, n'ga a b’a ye tele tan a finman ani kalo tɔ bena wuleman, walima a b’a ye tele tan a ka giri ani kalo tɔ ta ka fɛgɛ, walima a b’a ye tele tan kalolabɔ kasa b’ala ani kalo tɔ ta kasa t'ola, a ya kalolabɔ misali fɔlɔ la o ye finman ye, a ya kalolabɔ misali filanan na o ye min ka giri, a ya kalolabɔ misali sabanan na o ye kasa be min na, min te ninugu ye o ye Istihadɔ ye; Ka bɛn Alla ka Nabiɲuma ka kuma ma, Alla ka nɛma ni kisi b’A ma, A ka min fɔ Fatima ye Abi Hubaysh denmuso:

«إِذَا كَانَ دَمُ الْحَيْضَةِ فَإِنَّهُ أَسْوَدُ يُعْرَفُ، فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَأَمْسِكِي عَنِ الصَّلَاةِ فَإِذَا كَانَ الْآخَرُ فَتَوَضَّئِي وَصَلِّي؛ فَإِنَّمَا هُوَ عِرْقٌ».

«Ni a kɛla kalolabɔ joli ye, o ye joli finman ye min lɔnni ne, ni a kɛla o ye; i y'i yɛrɛ minɛ ka bɔ seli ma, ni a kɛla dɔ gɛrɛ ye, i ye seliji ta ka seli; sabula o bɔla jolisira dɔ le la». [Abu Daawud ni Nasa'i y'o lakali, ani bun Hiban ni Haakim k'a yira ko a ka kɛnɛ]⁶¹.

Wa hadisa nin, hali ni fiyɛn dɔ b’a sanadi ni a matini la, lɔnnikɛlaw -Alla ka hinɛ ola- ka bara kɛ n’a ye, wa o ka fisa ni a lasegili ye muso fanba ka lada ma.

Lahalaya sabanan: a ya kalolabɔ wagati lɔnnin kana kɛ, ani danfara kana kɛ joliw ni ɲɔgɔn cɛ, a ye kɛ tuma bɛɛ; joli be to ka bɔ a la kabini a ka joli ye siɲɛ fɔlɔ min na, ani joli ye bɔ cogo kelen na, walima cogo caman na minw te se ka kɛ kalolabɔ joli ye. Nin ne be taga ni muso fanba ya lada ye; a ya kalolabɔ be kɛ tele wɔɔrɔ walima tele wolonfila kalo bɛɛ kɔnɔ, a be daminɛ ka bɔ wagati fɔlɔ min na a ka joli ye, o kɔfɛ, a tɔ ye Istihadɔ ye.

O misali ye, muso ye joli ye a siɲɛ fɔlɔ kalo tele lorunan na, a ye dumɛ a la k’a sɔrɔ faranfasiya sɔbɛ si tey min be kalolabɔ wolama, a kulɛri la walima foy gɛrɛ la, ola; a ya kalolabɔ be kɛ kalo bɛɛ tele wɔɔrɔ walima tele wolonfila ye, min be daminɛ kalo bɛɛ tele lorunan la; Hadisa kɔson min minɛna Hamna bint Jahsh ma, Alla ka diɲɛ a ma, ko a ko: yaa Alla ka Ciden! ne be joli bonba kɛ la min ka gɛlɛ, i be mun le ye la ola? A ka ne bali seli ma ani sun. Kira ko, Alla ka nɛma ni kisi b’A ma:

«أَنْعَتُ لَكِ (أَصِفُ لَكِ اسْتِعْـمَال) الْكُرْسُفَ (وهُـوَ القُطْنُ) تَضَعِينَهُ عَلَى الْفَرْجِ، فَإِنَّهُ يُذْهِبُ الدَّمَ».

«N'be ladi Kursufu la (o ye kotɔn ye), i y’a bila i ya tagafe bolo kan; sabu a be joli la taga», A ko: A ka ca ka tɛmɛ o kan. Abe Hadisa ni kɔnɔ ko Kira ko:

«إِنَّمَا هَذَا رَكْضَةٌ مِنْ رَكَضَاتِ الشَّيْطَانِ، فَتَحَيَّضِي سِتَّةَ أَيَّامٍ أَوْ سَبْعَةً فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ اغْتَسِلِي حَتَّى إِذَا رَأَيْتِ أَنَّكِ قَدْ طَهُرْتِ وَاسْتَنْقَيْتِ فَصَلِّي أَرْبَعًا وَعِشْرِينَ أَوْ ثَلَاثًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً وَأَيَّامَهَا وَصُومِي».

«Nin ye shitana ka kɛwale dɔrɔn le ye, ola, i ye tele wɔɔrɔ walima tele wolonfila sigi i ya kalolabɔ ye Alla kɔrɔtani ya lɔnniya la, o kɔfɛ i ye ko, fo n’i k’a ye ko i saniyala ani i ka danase ni dɛgɛniya sɔrɔ saniyala, o tuma i ye seli tele mugan ni nani walima tele mugan ni saba a suw ni a telew la, ani i ye sun don». Hadisa nin[Ahmad ni Abu Daawud ni Tirmizhi y'o lakali, ani Tirmizhi ko a ka kɛnɛ⁶², ani a ka lakali ka bɔ Ahmad fɛ ko a ko k'a kɛnɛ, ani ka bɔ Bukhari fɛ ko a ko k'a ka kaɲe]⁶³.

Kira ya kuma, Alla ka nɛma ni kisi b’A ma: «tele wɔɔrɔ walima wolonfila», o te sugandili ye, n'ga o he jija le ye. Ola, a b'a filɛ min ka surun a ya lahalaya la musow la minw bɔni le a fɛ dancogo la, ka surunya a la si la ani sinji, ani min ka surun kalolabɔ la a ya joli cɛma, ani o ɲɔgon jateminɛ gɛrɛw. Ni a ka surun wɔɔrɔ le la; a b'a kɛ wɔɔrɔ ye, ni a ka surun wolonfila le la, a b'a kɛ wolonfila ye.

muso ya lahalaya minw bɔni ne Mustahadɔ fɛ:

Muso be se ka sababu dɔ sɔrɔ, min b'a to joli be bɔ a ya tagafe bolo la, inafɔ operason muso densɔ la, walima yɔrɔ min be o duguma, o min filɛ, o be kɛ suguya fila ye:

Cogoya fɔlɔ: o ye k’a lɔn ko muso te se ka kalolabɔ ye operason kɔfɛ, inafɔ ni operason k'a denso bɔy pewu, walima k'a datugu cogo la joli te bɔ a la tuguni. Muso nin, Mustahadɔ kitiw te sabati a kan, n'ga a ya kiti be inafɔ muso min be jii nɛrɛmuguman, walima jii durunin, walima jii namani dɔ ye saniya kɔfɛ. A te seli toy, a te sun toy, a kafoɲɔgonya te haramuya, saniya fana te wajibi ye nin joli kɔson. N'ga a be jagoya a kan ka joli ko seli wagati la, ani ka fanikolon walima o ɲɔgonna siri a ya tagafe bolo kan, walasa ka joli bɔli bali. O kɔfɛ, a be seliji ta seli kama, wa a te seliji ta seli kama fɔɔ a wagati dɔnni kɔfɛ ni wagati be a la inafɔ seli farida loru. Ni wagati te seli min na, a b'o seliji ta tuma mina a b'a fɛ k'o seli kɛ, inafɔ nafila seliw minw dɛnni tɛ wagati la.

Cogoya filanan: ni a ma lɔn ko a ya kalolabɔ te se ka na operasiɔn kɔfɛ, n'ga a be se ka kalolabɔ sɔrɔ, o muso ya kiti ye Mustahadɔ ya kiti ye. O dalilu ye Nabiɲuma ya kuma ye Alla ka nɛma ni kisi b’A ma Fatima Bint Abi Hubaysh ma:

«إِنَّمَا ذَلِكَ عِرْقٌ وَلَيْسَ بِالْحَيْضَةِ، فَإِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ فَاتْرُكِي الصَّلَاةَ».

«O ye fasa dɔ sababu le ye kalolabɔ tɛ, ni kalolabɔ nana, i ye seli toy»⁶⁴.

Kira ka kuma:

«فَإِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ».

«Ni kalolabɔ nana» A b'a yira ko Istihadɔ kiti be muso le kan min be se ka kalolabɔ kɛ min daminɛ ni laban b'a la. N'ga min te o cogo la, o ya joli ye fasa dɔ joli le ye lahalaya bɛɛ la.

Istihadɔ kitiw:

An k'a lɔn walada tɛmɛni na tuma min na joli be kɛ kalolabɔ ye, ani tuma min na a be kɛ Istihadɔ ye. Ola, ni a kɛla kalolabɔ ye, kalolabɔ kitiw be sabati a ye, ani ni a kɛla Istihadɔ ye, Istihadɔ kitiw be sabati a ye.

Wa kalolabɔ kiti gwɛlɛnmanw fɔli tɛmɛna.

N'ga min ye Istihadɔ kitiw ye: o ni saniya kitiw bɛɛ ye kelen ye, faranfasiya te muso min be Istihadɔ la cɛ ani muso min be saniya la fɔɔ fɛn minw be nana:

A fɔlɔ: seliji be wajibiya a kan seli bɛɛ ye, Nabiɲuma ya kuma kɔson Alla ka nɛma ni kisi b’A ma Fatima bint Abi Hubaysh ma:

«ثُمَّ تَوَضَّئِي لِكُلِّ صَلَاةٍ».

«O kɔfɛ i ye seliji ta seli kelen kelen bɛɛ la». Bukhari y'o lakali, joli koli babu la, O kɔrɔ ye ko: a te seliji ta seli wagatimaw la fɔɔ a wagati donni kɔfɛ. N'ga ni seli ma kɛ seli wagatima ye, a be seliji ta wagati min na a be fɛ k'a seli.

A filanan: n'a be fɛ ka seliji ta, a be joli nɔn ko, a be fani dɔ siri kotɔn kan a ya tagafe bolo kan walasa joli kana bɔ; Nabiɲuma ya kuma kɔson nɛma ni kisi b'A ma Hamnata ma:

«أَنْعَتُ لَكِ الْكُرْسُفَ فَإِنَّهُ يُذْهِبُ الدَّمَ». قَالَتْ: فَإِنَّهُ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ. قَالَ: «فَاتَّخِذِي ثَوْبًا». قَالَتْ: هُوَ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ. قَالَ: «فَتَلَجَّمِي».

«N'be Kɔtɔn yira i la, sabu a be joli bɔli bali». a ko: A ka ca n'o ye. Alla ka Kira ko: «I ye fani dɔ ta». a ko: A ka ca ni o ye. A ko: «I cɛ siri ni fani ye kotɔn kan». Ka se Hadisa laban na, ni min bɔla o kɔfɛ, basi t'a ma ola, ka bɛn Nabiɲuma ya kuma ma, Alla ka nɛma ni kisi b’A ma, Fatima bintu Abi Hubaysh ma:

«اجْتَنِبِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ حَيْضِكِ، ثُمَّ اغْتَسِلِي وَتَوَضَّئِي لِكُلِّ صَلَاةٍ، ثُمَّ صَلِّي، وَإِنْ قَطَرَ الدَّمُ عَلَى الْحَصِيرِ».

«I ye seli toy i ya kalolabɔ lonw na, o kɔfɛ, i ye ko ani i ye seliji ta seli bɛɛ la, o kɔfɛ i ye seli kɛ, hali ni joli bɔnna dɛbɛ kan». Ahmad ni Ibnu Maajah y'o lakali]⁶⁵.

A Sabanan: kafoɲɔgonya, lɔnnibagaw fɔna ɲɔgonkɔ a daganili la n'a ma siran a yɛrɛ kan ni kafoɲɔgonya toli ye, wa kuma min ye sawaba ye; o ye ko a be daga hali n'a ma siran a yɛrɛ kun kan; sabula muso caman ka Istihadɔ ye Nabiɲuma ya wagati la nɛma ni kisi b’A ma o jate be se tan ma walima o be caya n'a ye, Alla n'a ya Ciden ma kumaniyali kɛ ka bɔ o kafoɲɔgonya ma, a yɛrɛ fana nana Alla kɔrɔtani ya kuma na:

﴿...فَاعْتَزِلُواْ النِّسَاء فِي الْمَحِيضِ...﴾

{...a ye mabɔ musow la kalolabɔ wagati...} [Suratu Al Bakara: 222]. Nin ye dalilu le ye ko a te wajibiya ka mabɔ o la fɛn gɛrɛ la min te kalolabɔ ye; ani sabula fana seli dagani le a ye, ola, kafoɲɔgonya ko ka nɔgɔ n'o ye. Wa k'a ya kafoɲɔgɔnya suma muso ta ma min be kalolabɔ la o te bɛn; sabula o fila te kelen ye hali mɔgɔw fɛ minu ko haramu le. Wa, ka kow suma ɲɔgon na k'a sɔrɔ faranfasiya b'o ni ɲɔgon cɛ o te bɛn.

Faslu wɔɔrɔna: bangeli joli ani a kiti

bangeli joli: o ye joli ye min be bɔ muso denso la bangeli sababu la, a be se ka bɔ n'a ye, walima a kɔfɛ, walima a ɲɛ, ni tele kelen ye walima tele fila walima tele saba ni denwolo dimi ye.

Shɛykhul Islam Ibn Taymiya ko: «A be min ye wolo dimi daminɛ tuma na, o ye bangeli joli ye». A m'a dɛn tele fila walima tele saba la, a ya laɲini ye: wolodimi min wolo be kɛ a kɔfɛ, n'o tɛ, o te jate wolo joli ye. Wa lɔnnikɛlaw fɔna ɲɔgonkɔ: Yala dan be a fitini n'a caman na wa? Sɛykhu Taqiyyu Al-Dini ko a ya kitabu kɔnɔ min be kuma la tɔgɔw kan Sariya ka kitiw dɛn minu la (gafe: 37): «Denwolo joli, dan te a fitini n'a caman na, o kɔson ni a kɛla ko muso dɔ ka joli ye ka tɛmɛ tele binani kan, walima tele biloru, walima tele biwolonfila o kɔfɛ a tigɛ la, o ye denwolo joli ye, n'ga ni a ma tigɛ, a be kɛ bana jɔli ye, O tuma na, a dan ye tele binani ye, sabu o le ka ca denwolo joli la, hadisaw le nana n'o ye».

N'ko: Ola, ni a ya joli tɛmɛna tele binani kan k'a sɔrɔ a ya lada ye ko a be to ka tigɛ o kɔfɛ, walima a lɔli surunyala, tagamasenw bangela a la, a be kɔnɔli kɛ fɔɔ a ye tigɛ. Ni o tɛ, a be ko tele binani dafani tuma; sabula ole ka ca musow la fɔɔ ni a bɛna a ya kalolabɔ wagati ma, o tuma a be sigi fɔɔ kalolabɔ wagati ye ban, ni a lɔla o kɔfɛ, a ka kan ka kɛ inafɔ a ya lada, o tuma a be bara kɛ ka bɛn n’o ye lon nataw. N'ga ni joli dumɛna, o tuma a be kɛ Mustahadɔ ye, a be segi Mustahadɔ kitiw ma minu tɛmɛna. Ni a saniyala ni joli tigɛli ye, a saniyani le y'o ye hali ni tele binani ma dafa, o tuma a be ko, ka seli, ka sun, ani a cɛɛ be se ka jɛn n’a ye fɔɔ ni joli tigɛli kɛla wagati la min ka dɔgɔ ni tele kelen ye, kiti te kɛ n'o ye. Almughni tigi k'o fɔ Almughni kitabu kɔnɔ⁶⁶.

Denwolo joli te sabati fɔɔ ni muso bangela fɛn na mɔgɔ dani be ye min na, ni a bangela kɔnɔbɔ den misɛn na, mɔgɔ dani ma bange min na, a ka joli te denwolo joli ye, n'ga o ye fasa dɔ mandimi joli le ye, o tuma a ya kiti be kɛ i ko Mustahadɔ ya kiti. Wagati bɛɛ la fitini min na mɔgɔ dani be gwɛya, o ye tele bisegi ye ka bɔ kɔnɔmaya daminɛ na, wa a be kɛ tele bikɔnɔntɔn ka caya.

Majdu Ibnu Taymiya ko: tuma min na muso be joli ye wolodimi la ka sɔrɔ a ma wolo, a kana a janto ola, n'ga n'a ka ye wolo kɔfɛ a be seli ni sun toy. Ni bangeli kɔfɛ a ma na kɛ den cogoya ye a be segi ka seli sara, wa ni ko ma gwɛya a k'a jate min ye a be t'o kan a te seli sara. A ka lakali ka bɔ a fɛ Sharh Al-Iqna kitabu kɔnɔ⁶⁷.

Bangeli joli kitiw:

Bangeli joli kitiw ni kalolabɔ kitiw ye kelen ye, fɔɔ nin ko nataw la:

A fɔlɔ: lada sigi, o be jateminɛ ni furusa le ye a te jateminɛ ni bangeli joli ye; sabu ni furusa kɛla bangeli ɲɛ, lada sigi be ban ni bangeli ye a te ban ni bange joli ye. Wa ni furusa kɛla bangeli kɔfɛ, a be kalolabɔ segili kɔnɔ inafɔ a fɔla ka tɛmɛ cogo min na.

A filanan: iila wagati; kalolabɔ wagati be jate a kɔnɔ, n'ga bange joli wagati te jate o kɔnɔ.

Wa iila ye: cɛɛ ye kali ko a te jɛn ni a furumuso ye abada walima wagati kɔnɔ min be tɛmɛ kalo nani kan. N'a kali la ani muso k'a ɲini ka jɛn ni a ye, kalo nani be di a ma ka bɔ a kali ni la. N'o dafa la, a be jagoya cɛɛ kan ka jɛn n'a ye walima ka furu sa muso ya furusa ɲinini kɔfɛ. Wa o wagati nin na, ni bangeli joli ka muso sɔrɔ bangeli joli wagati te jate cɛɛ kan, wa a wagati be fara kalo nani kan ka bɛn a hakɛ ma, n'ga o ni kalolabɔ kiti te kelen ye, sabu kalolabɔ wagati be jate cɛɛ kan.

A sabanan: Baliguyali be kɛ ni kalolabɔ ye, n'ga a te kɛ ni bangeli joli ye; sabula muso te se ka kɔnɔ ta fɔɔ a ye kalolabɔ kɛ, ola, baliguyali be kɛ ni kalolabɔ le ye min be kɔn kɔnɔmaya ɲɛ.

A naninan: ni muso ya kalolabɔ tigɛla k'a segi ka na a ya lada wagati kɔnɔ, o ye kalolabɔ le ye dɛngɛnɛya boloma, misaliya la n'a ya lada ye tele segi ye, a ka kalolabɔ ye tele nani kɔnɔ, o kɔfɛ a tigɛla tele fila kɔfɛ, ka segi ka na tele wolonfilanan ni seginan kɔnɔ, min segila o ye; o ye kalolabɔ le ye dɛngɛnɛya la, kalolabɔ kitiw be sabati a kan, N'ga denwolo joli, n'a lɔ la sani tele binani ye dafa, o kɔfɛ a segila ka na tele binani kɔnɔ, min segila o ye; sigasiga b'ola; ola, a wajibiyala a kan ka seliw kɛ ani ka farida sunw don o wagatiw la, fɛn min haramuyala kalolabɔ muso kan, o be haramuya a kan, fɔɔ bato wajibiyaninw. A saniyani kɔfɛ a be fɛn sara batow la minw sara be jagoya kalolabɔ muso kan. Nin le ye kuma lɔnni ye fiqhu tigiw fɛ ka bɔ Hanabilaw la⁶⁸.

Sawaba ye ko: ni joli segila a ma wagati dɔ la min be se ka kɛ denwolo joli ye, a be jate denwolo joli ye, n'o tɛ, a be kɛ kalolabɔ ye fɔɔ ni a dumɛna a la; a be kɛ Istihadɔ ye.

Nin ka surun fɛn na a ka min lakali Al-Mughni kɔnɔ⁶⁹ ka bɔ Imam Malik fɛ, Alla ye hinɛ ala, yɔrɔ min na a ko: ani Malik ko: «Ni a ka joli ye a tigɛli kɔfɛ tele fila walima saba, -o kɔrɔ ye: ka minɛ a tigɛli ma- o ye denwolo joli ye, n'o tɛ, o ye kalolabɔ ye». a bana O le ye Shɛykhul Islam Ibn Taymiyah ya sugandili ye, Alla ka hinɛ a la.

Joliw ko la foy tey min ye sigasigali-fɛn ye, n'ga sigasigali ye ko ye mɔgɔw be danfara min na ka kɛɲɛ n’o ya lɔnniw ye ani o ya famuyaw. Wa Kitabu ni Sunna; ko bɛɛ walawalali b’o fila kɔnɔ. Wa Alla -saniya b'a ye- a m’a wajibiya mɔgɔ si kan ko a ye sun don siɲɛ fila, walima ka tɔwafu kɛ siɲɛ fila fɔɔ ni fili dona fɔlɔ la min ma se ka labɛn fɔɔ ni jurusara ye. N'ga ni jon ka bara kɛ a jagoyala min na ka kɛɲɛ n’a seko ye, jagoya be wili ka bɔ a kan, inafɔ Alla kɔrɔtani ko cogomin:

﴿لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَا...﴾

{Alla te nii si jagoya fɛn na fɔɔ a be se min na...} [Suratu Al Bakara: 286], Ani A ko:

﴿فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ مَا ٱسۡتَطَعۡتُمۡ...﴾

{Ola; a ye siran Alla ɲɛ a seko damayira la...} [Suratu At tagaabun:16].

Faranfasiya lorunan kalolabɔ ni denwolo joli cɛ: o ye ko, kalolabɔ la, ni muso saniyala sani a ya lada wagati cɛ, a dagani le a cɛɛ ye ka jɛn ni a ye, kɔniyali si t’ola. N'ga denwolo joli la, ni a saniyala sani tele binani ye dafa, a be kɔn a cɛɛ ye ka jɛn ni a ye Hanabilaw ya taga sira malɔnni la. N'ga sawaba ye ko a te kɔn ka jɛn ni a ye. Wa o ye lɔnnikɛlaw fanba ya kuma ye; sabu kɔniyali ye sariya kiti le ye, a mako be sariya dalilu la, Kiti nin na, dalilu si tey fɔɔ Imam Ahmad ka min lakali ka bɔ Usman bin Abi Al-Aas fɛ, ko a muso nana a fɛ sani tele binani ye se, a ko: Kana gɛrɛ n'kɔrɔ⁷⁰.

O te a kɛ fɛn kɔniyani ye sariya la; Sabu a be se ka kɛ yɛrɛ kɔrɔsi kɔson a fɛ, k’a siran ko a ma dɛngɛnɛya a ya saniya la, walima ko joli be se ka bɔ jɛn ɲɔgonya sababu la, walima sababu gɛrɛw kama. wa Alla le ye lɔnniya ba tigi ye.

Faslu wolonfilanan: ka fɛn labara min be kalolabɔ bali walima k'alana, ani fɛn min be kɔnɔ bali walima k'a cɛn

A be daga muso ye ka fɛn labara min be a ya kalolabɔ bali ni sarati fila ye:

A fɔlɔ: tɔrɔ siranya kana kɛ a kan, ni tɔrɔ siranya kɛla a kan o la; a te daga; o dalilu ye Alla kɔrɔtani ya kuma ye:

﴿...وَلَا تُلۡقُواْ بِأَيۡدِيكُمۡ إِلَى ٱلتَّهۡلُكَةِ...﴾

{...A kana a yɛrɛ sama n'a bolow ye ka taga halaki ma...} [Suratu Al Bakara:195],

﴿...وَلَا تَقۡتُلُوٓاْ أَنفُسَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُمۡ رَحِيمٗا﴾

{...A kana a yɛrɛ faga; can na, Alla ye hinɛbaga ba le ye alu la} [Suratu An Nisaa:29].

A filanan: A ye kɛ n'a cɛɛ ya diɲɛ ye n'a sɔrɔla ko a dɛni be cɛɛ la, inafɔ a ye kɛ cɛɛ ya lada sigi la cogo la a musakaw be jagoya cɛɛ kan min na, a be fɛn kɛ min be kalolabɔ bali; walasa wagati ye janya ani dɔ ye fara a ya musakaw kan, ola; a te daga a ye ka fɛn labara min be kalolabɔ bali o tuma na fɔɔ ni cɛɛ ya diɲɛ ye. A b'o cogo kelen na fana, n’a sabati la ko kalolabɔ balili be kɔnɔ bali, ola; fɔɔ cɛɛ ya diɲɛ ye sɔrɔ. Wa hali n’a dagala yɔrɔ min na, min ka fisa a kana a kɛ fɔɔ ni makoya gwɛlɛn dɔ bey; sabula adamadenya toli a cogola, ole ka surun kɛnɛya sabati ani kisi la.

Min ye ka fɛn labara min be na ni kalolabɔ ye; o fana be daga ni sarati fila ye:

A fɔlɔ: A kana kɛ fɛrɛ ye ka wajibiya fɛn dɔ ben, inafɔ k’a labara sunkalo surunyali kɔson walasa ka sun don bila walima ka seli ben n'a ye, ani o ɲɔgonnaw.

A filanan: A ye kɛ ni cɛɛ ya diɲɛ ye; sabu kalolabɔ nani b’a bali ka dagamu dafani sɔrɔ, a te daga ka fɛn labara min b'a ya hakɛ bali fɔɔ ni a ya diɲɛ ye hali n'a kɛla muso furusani ye, sabu o be kɛ sababu ye ka cɛɛ ya hakɛ benli teliya a lasegili la n'asɔrɔ la a lasegili be daga a ye.

Min ye ka fɛn labara min be kɔnɔ bali; o ye suguya fila:

A fɔlɔ: balili dɔ y'a bali min be dumɛ, o te daga; sabu o be kɔnɔ sɔrɔ la lɔ dɛnw be dɔgɔya, wa o be sariya ka laɲini sɔsɔ, min ye ka silama jama caya; ani sabula hakili latigɛ tey ko a denw tena sa; n'o do kɛla a bena laban muso cɛtigidan ye den t'a fɛ.

A filanan: ka den sɔrɔli bali wagati dɔ kɔnɔ, inafɔ muso min ya kɔnɔta ka ca, ani kɔnɔta b'a sɛgɛ, ola; a b'a kanu k'a ya kɔnɔta labɛn san fila kɔnɔ siɲɛ kelen, walima o ɲɔgonna, o be daga, n'ga a sarati ye a cɛɛ ye son a ma ani tɔrɔ kana kɛ muso la. A dalilu ye ko Sɔhabaw tun be azlu kɛ o musow la Nabiɲuma ya wagati la -Alla ka nɛma ni kisi b'A ma- walasa o musow kana kɔnɔ ta⁷¹, wa o ma o bali ola. Azlu kɔrɔ ye ko: cɛɛ ye jɛn n'a muso ye, ka bɔ a kan ni a bena maniyu bɔ, k'a bɔ k'a kɛ tagafe bolo kɔ kan.

Min ye ka fɛn labara min be kɔnɔ bɔ, o be suguya fila:

A fɔlɔ: K'a benli laɲini walasa k’a halaki, n'a kɛla nii fiyɛ ni kɔfɛ a la, o ye haramu ye siga si t'ala; sabu o ye nii haramuni fagali ye ni a ma kɛ ni fagali sababu ye, wa nii haramuni fagali ye haramu ye Kurana ni Sunna la, ani silamaw bɛnkan, Ni a kɛla sani nii ye fiyɛ a la, o tuma lɔnnikɛlaw fɔna ɲɔgonkɔ o dagali la. O dɔw k’a daga, ani dɔw k’a bali, ani o dɔw ko: a be daga ka kɔn a ye kɛ jolikuru ye, o kɔrɔ ye ko: sani tele binani ye tɛmɛ a kan. O dɔw ko: a be daga ni adamaden danicogo m'a bange ala ban.

Min ka fisa ni kiti la, ole ye k'a bali fɔɔ ni makoya sela a ma, inafɔ bamuso ye kɛ jankarotɔ ye a te se kɔnɔmaya kɔrɔ walima o ɲɔgonna fɛn; a be daga k'a ben o tuma fɔɔ ni wagati dɔ tɛmɛna a kan mɔgɔ dani be se ka bange min kɔnɔ, a be bali o tuma, wa Alla le ye lɔnni baga ba ye.

A filanan: a ganiya kana kɛ a bɔli la k’a faga, inafɔ a bɔli ye kɛ kɔnɔmaya ban wagati la ani wolo surunyali, o be daga, a sarati ye ko tɔrɔ kana kɛ bamuso kan wala den kan, wa ko a makoya kana kɛ operason na, ni a mako kɛla operason na, lahalaya nani le b'ola:

A fɔlɔ: bamuso ye kɛ nii la ani kɔnɔnaden fana ye kɛ nii la, ola; operason te daga fɔɔ ni cogoya gɛrɛ tey; o ye ko a ya denwolo ye gwɛlɛya fo mako ye se operason ma; sabula, farikolo ye lannaya le ye jɔn bolo, a man kan ka wale kɛ o la min ye siranya fɛn ye fɔɔ nafaba dɔ kɔson; ani sabula a be se k’a miri ko tɔrɔ si te operason na, wa tɔrɔ be ta sɔrɔ ala.

A filana: a ye kɛ bamuso sala ani kɔnɔnaden fana sala, ola; a te daga ka operason kɛ k'a bɔ, sabula nafa te sɔrɔ ala.

A sabanan: Bamuso ye kɛ nii na kɔnɔnaden ye sa, operason kɛli be daga k'a bɔ fɔɔ ni siran kɛla tɔrɔ la bamuso kan; sabula min ye kɛnɛkan lɔnni ye -Alla le ye lɔnnibaga ba ye- ko ni kɔnɔnaden sala, a bɔli ka gwɛlɛ ni operason tɛ, ola; a toli a kɔnɔna b'a bali kɔnɔ gɛrɛ ta la lon nataw la , wa a be gwɛlɛya fana sɔrɔ ala, a fana be se ka to cɛtigidan ye n'a sɔrɔ a be lada sigi la cɛɛ dɔ saya kɔfɛ.

A nanina: Ni ba sala, k’a sɔrɔ a kɔnɔnaden be nii na, ni jigiya tɛ ala ko a be balo operason kɔfɛ a te daga.

N'ga ni a be jigiya ko a be balo, o tuma ni a fan dɔ bɔla, bamuso kɔnɔ be faran k’a tɔ labɔ, n'ga ni foy ma bɔ ala, an ka mɔgɔw ko Alla ye hinɛ ola: Bamuso kɔnɔ te faran ka den labɔ, sabu o ye fari cɛnli le ye. N'ga min ye sawaba ye, o ye ko kɔnɔ be faran ni a bɔli te se ka kɛ ni o tɛ, O ye Hubayra dencɛ ka sugandili ye, a k'o fɔ Insɔɔf kɔnɔ⁷²: ole ka kan.

N’ko: janko an ka wagati nin na operason kɛli te farikolo cɛnli ye; sabu kɔnɔ be faran o kɔfɛ k'a karan, ani sabula mɔgɔ min be ɲɛnemaya la o ko ka bon ka tɛmɛ su ta kan; ani fana mɔgɔ min joli be latanga sariya bolo; o tigi kisili ka bɔ halaki ma o ye jagoya ye, wa kɔnɔnaden ye mɔgɔ ye min joli be latanga sariya bolo, ola; a kisi kɛla jagoya ye. ‏Alla le ye lɔnnibaga ba ye.

Lasɔmini: lahalaya minu la a be daga ka kɔnɔ bɔ inafɔ a tɛmɛna cogo min na, jagoya le ka kɔnɔ tigi ya diɲɛ ye ɲini a kɛli la, inafɔ furu cɛɛ.

Nin yɔrɔ la fɛn dafala an tun b'a fɛ ka min sɛbɛ nin ko nafamaba kan, An danna ala kitiw ju ma ani a nɔgɔya fɛnw n’o ya sigilanw ye, N’o tɛ, a bolofaraw, ani a kɔnɔnakow ani min be kɛ musow la o ko la, o ye baji le ye mɔgɔ te se min dan na, N'ga mɔgɔ min be famuyali kɛ, ale be se ka bolofaranw lasegi ka taga o bɔyɔrɔw ma, k'o kɔnɔnakow lasegi ka taga o ya sariyakolow ma, ani ka fɛnw suma o ɲɔgonw ma.

Mufti y'a lɔn ko a ye cɛmancɛ le ye Alla ni A ya danfɛnw cɛ fɛn lase la Alla ka Cidenw nana ni min ye ani k'a lagwɛya danfɛnw ye, ani ko a bena ɲininka fɛn ne la min be Kitabu ni Sunna kɔnɔ, sabula olu fila le ye laslu fila ye, jɔn jagoyala minw famuyali la, ani ka bara kɛ n'o ye, Wa fɛn o fɛn ka Kitabu ni hadisa fɔnkɔɲɔgonya, o ye fili le ye min lasegili be jagoya a fɔbaga kan, ani a ma daga ko ka bara kɛ n'a ye, hali ni a fɔbaga be se ka kɛ luzura tigi jijabaga ye, ola; a be sara sɔrɔ a ka jija la, n'ga mɔgɔ min b'a ya fili lɔn, a ma daga o tigi ye k'a son ama.

A be wajibiya Mufiti kan ka kɔnɔgwɛya kɛ ganiya la Alla kɔrɔtani ye, ani ka dɛmɛ ɲini a fɛ koɲɛ bɛɛ la min bena a ma, ani k'A dali sabati ni bɛnsenma la ka taga sawaba ma.

A be wajibiya a kan ko a ya filɛli yɔrɔ ye kɛ fɛn ye min nana Kitabu ni Sunna kɔnɔ, k'o filɛ ka ɲinini k'ola, walima lɔnnikɛlaw ya kumaw la minw b'a dɛmɛ o fila famuyali la.

wagati caman ko dɔw be kɛ, mɔgɔ b'o ko ɲini lɔnnikɛlaw ya kumaw la, o kɔfɛ a te foy sɔrɔ min b'a hakili sigi a kiti la, tuma dɔ yɛrɛ a t'o fɔli sɔrɔ fiyew, n'a segila Alla ya Kitabu n'a ya Ciden ya Sunna ma, o fila kitiw be bange a ye yɔrɔ surun na a gwɛni, o be kɛ ka bɛn ni kɔnɔnagwɛya ni lɔnni ni famuyali le ye.

A wajibiyala mufti kan a ye sumaya kiti dili la ni kow ma bange kosɔbɛ, wa a man kan ka kɔrɔtɔ, kiti joli joli le n'a kɔrɔtɔla ala, o kɔfɛ a bangela a ye filɛli fitini kɔfɛ ko a filila o kiti la; a be nimisa o ko la, tuma dɔ la a tena se k'a latilen.

Fatwa bɔbaga, ni mɔgɔw ka sumaya ni hakili sigi lɔn ala, o be la a ya kuma la ani k'a jate. N'ga n’o k’a ye kɔrɔtɔbaga ye, -wa kɔrɔtɔbaga ya fili ka ca- lanaya si te kɛ olu la a ya fatwa la, Ola, a ya kɔrɔtɔ n’a ya fili sababu la, a k'a yɛrɛ ni mɔgɔ gɛrɛw bali lɔnni ni sawaba ma min b'a fɛ.

An be Alla kɔrɔtani dali k'an ni an balima silamaw kanda ka taga A ya sira tilennin ma, ani k'an ya kow ta n'A ya kɔrɔsili ye, k'an tanga fili ma n'A ya tanga ye, Alla ye fonisereba le ye ani sonnikɛlaba; ani Alla ye nɛma ni kisi kɛ an ka Nabiɲuma Muhamadu, a ka so mogɔw, ani a ka sɔhabaw bɛɛ kan. wa tano suguya bɛɛ ye Alla ta ye, min ka nɛma sababu la kɛwaleɲumanw be dafa.

A dafala ni dɛsɛbagatɔ ya sɛbɛlikɛna ye ka taga Alla ma

Muhamad As Sɔlih Al-Usaymiin

Juma lon waduwa seli wagati la

Shaaban tele tan ni nani Silamaya san hijira 1392

***

الفهرس

Tilanyɔrɔ fɔlɔ: kalolabɔ kɔrɔ ani alaɲini. 4

Tilanyɔrɔ filanan: kalolabɔ wagati ani a janya. 5

Faslu sabanan: ko minw be don kalolabɔ kan 14

Faslu naninan: kalolabɔ kitiw 19

Faslu lorunan: lada joli tigɛbali(Istihadɔ) ni a kitiw 39

Istihadɔ lahalayaw: 40

muso ya lahalaya minw bɔni ne Mustahadɔ fɛ: 45

Istihadɔ kitiw: 46

Faslu wɔɔrɔna: bangeli joli ani a kiti 48

Bangeli joli kitiw: 50

Faslu wolonfilanan: ka fɛn labara min be kalolabɔ bali walima k'alana, ani fɛn min be kɔnɔ bali walima k'a cɛn 54

***

dyo130v3.1 - 19/07/2026