الدُّرُوسُ المُهِمَّةُ لِعَامَّةِ الأُمَّةِ
وانەیێن گرنگ بۆ هەمی موسلمانان
لِسَمَاحَةِ الشَّيْخِ العَلَّامَةِ
عَبْدِ العَزِيزِ بْنِ عَبْدِ اللهِ بْنِ بَازٍ
رَحِمَهُ اللهُ
نووسەر:
ئەڵیمەی گەورە، شێخ عەبدولعەزیز بن عەبدولڵا بن باز
خۆای لەی بێت.
وانەیێن گرنگ بۆ هەمی موسلمانان
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
پێشگۆتنا نڤیسهری
سوپاسی ههمی بۆ خودایێ ههمی جیهانان بن و پاشهڕۆژ بۆ تهقوادارانه، صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر عهبدێ وی و پێغهمبهرێ وی بن، پێغهمبهرێ مه موحهممهدی، و ل سهر مالبات و صهحابییێن وی ههمییان بن.
پشتی ڤێ چهندێ دێ بێژم:
ئەڤە هندەک پەیڤێن کورتن ل دۆر ڕوهنکرنا هندەک ژ وان تشتێن پێدڤییە هەمی موسلمان دەربارەی دینێ خۆ بزانن، من ناڤێ وێ کرە: (وانەیێن گرنگ بۆ هەمی موسلمانان).
دوعا ژ خودێ دکەم بکەتە جهێ مفای بۆ موسلمانان و ژ من قەبویل بکەت، چونکی ئەو خودایەکێ مەردە.
عبد العزيز بن عبد الله بن باز وانەیێن گرنگ بۆ هەمی موسلمانان(1)
***
وانەیا ئێکێ: سووڕەت فاتیحە و سووڕەتێن کورت
سووڕهت فاتیحه و هندی سووڕهتەکا دی یا كورت كو دشیاندا ههبیت بهحس بكهین، ژ سووڕهت زهلزهله ههتا سووڕهت ناس، مە وەرگرتن، بۆ گۆتن و فێربوون و دروستكرنا خواندنێ و ژبهركرن و شرۆڤهكرنا وی تشتێ پێدڤییه بهێته تێگههشتن.
وانەیا دووێ: ستوینێن ئیسلامێ
ڕوهنكرنا ههر پێنج ستوینێن ئیسلامێ، یا ئێكێ و یا ژ ههمییان مهزنتر: شاهدهدانه ب شرۆڤهكرنا ڕامانێن وێ كو ژ ئهلڵاهی پێڤهتر چ خودایێن ژ ههژی پهرستنێ نینن و موحهممهد پێغهمبهرێ خودێیه ب شرۆڤهكرنا ڕامانێن وانڤه، د گهل ڕوهنكرنا مهرجێن (لا إله إلا الله)ـیێ، ڕامانا وێ ژی ئهڤهیه كو: (لا إله) ڕهدكرنه بۆ ههر تشتهكێ ژبلی خودێ پهرستن بۆ دهێته كرن، (إلا الله) بنهجهكرنه بۆ عیبادهتێ خودێ ب تنێ و كو وی چ شریك و ههڤال نینن. مهرجێن (لا إله إلا الله) ژی ئهڤهنه: زانینا دژی نهزانینێ، یهقین و پشتڕاستییا دژی گومانێ، دلسۆزی و (ئیخلاصا) دژی شركێ، ڕاستگۆییا دژی درهوێ، حهزژێكرنا دژی نهڤیان و كهرب ژێڤهبوونێ، سهرچهمییان و ملكهچبوونا دژی هێلانێ و قهبویلكرن و وهرگرتنا دژی ڕهدكرنێ، و كوفریكرنا ب ههر تشتهكێ ژ بلی خودێ پهرستن بۆ دهێته كرن. من ئهڤ مهرجه د ڤان ههردوو مالكێن شعرێدا كۆمكرینه:
علم يقين وإخلاص وصدقك مع ... محبة وانقياد والقبول لها وزيد ثامنها الكفران منك بما...سوى الإله من الأشياء قد ألها
د گهل ڕوهنكرنا شاهدهدانێ كو موحهممهد پێغهمبهرێ خودێیه و ئهو تشتێ ئهڤ شاهدهدانە دخوازیتێ و فهر دكهت: ڕاستدهرئێخستنا وییە د وی تشتێ ئهو دهنگوباسی پێ ددهت و گوهداریكرنا وییه د وی تشتێ ئهو فهرمانێ پێ دكهت و خۆدویركرنه ژ وی تشتێ وی پاشڤهلێدان ژێ كری، ههروهسا دڤێت ل دویڤ ڕێك و ڕێباز و وی تشتێ خودێ و پێغهمبهرێ وی صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن دروست كری عیبادهتێ خودێ بهێته كرن. پاشی دێ ئهو ستوینێن دی یێن ژ ههر پێنج ستوینێن دی یێن ئیسلامێ ماین بۆ قوتابی هێنه ڕوهنكرن، ئهو ژی: نڤێژ و زهكات و ڕۆژیگرتنا ههیڤا ڕهمهزانێ و چوونا مالا خودێ یا حهرام ب مهرهما ئهنجامدانا حهجێ بۆ ههر كهسێ شیانێن وێ ههبن.
وانەیا سێیێ: ستوینێن باوەرییێ
ئەو ژی شەشن: تۆ باوهرییێ ب خودێ، ب مهلائیكهتێن وی، ب پهڕتووكێن وی، ب پێغهمبهرێن وی بینی، ههروهسا باوهرییێ ب ڕۆژا دویماهییێ و ب قهدهرێ بینی ب باشی و خرابییێن وێڤه کو هەمی ژ دەڤ خودێنە.
وانەیا چارێ: جۆرێن تەوحیدێ و جۆرێن شرکێ
دیارکرنا جۆرێن تەوحید و ئێکتاپەرستییێ، ئەو ژی سێ جۆرن: تەوحیدا ڕبوبییە و تەوحیدا ئولوهییە و تەوحیدا باشناڤ و سالۆخەتان.
ب: 1- تهوحیدا ڕوبوبی: ئهو ژی ئهڤهیه تۆ باوهرییێ بینی كو خودێ ب تنێ چێكهر و ئافراندهرێ ههر تشتهكییه، ئهو ب تنێ ڕێڤهبهرێ ههر تشتهكییه و وی چ شریك و ههڤال د ڤێ چهندێدا نینن.
تهوحیدا ئولوهییه: باوهری ئینانه ب وێ چهندێ كو خودایێ مهزن ئهوه یێ ژ ههژیبوون و ب حهق عیبادهت و پهرستن بۆ دهێته كرن، وی چ شریك د ڤێ چهندێدا نینن، و ئهڤه ڕامانا (لا إله إلا الله)ـیه، كو ڕامانا وێ دبیته: ژ ئهلڵاهی پێڤەتر چ خودایێن ژ ههژی پهرستنێ نینن، ڤێجا ههمی عیبادهت و پهرستن ژ نڤێژ و ڕۆژی و عیبادهتێن دی ههمییان؛ دڤێت دلسۆزی تێدا ههبیت بۆ خودێ ب تنێ بهێنه كرن، و نابیت تشتهك ژ ڤان عیبادهتان بۆ ئێكێ دی ژ بلی خودێ بهێته ئهنجامدان.
3- تهوحیدا ناڤ و سالۆخهتان: ئهو ژی ئهڤهیه مرۆڤ باوهرییێ ب وان ناڤ و سالۆخهتێن خودێ بینیت یێن د قورئان و فهرموودهیێن دروستدا هاتین و ل دویڤ وی ڕهنگێ بابهتی خودێ بن بنهجھ بكهت بێی كو گوهاڕتنێ تێدا بكهین یان ژ كار بێخین یان چاوانییێ بۆ بدانین و بێژین وهكی فلانی، ئهڤه ژی وهك كاركرنهك ب گۆتنا خودێ
﴿قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ 1 ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ 2 لَمۡ يَلِدۡ وَلَمۡ يُولَدۡ 3 وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ٤﴾
ئانكو: «تۆ - ئهى موحهممهد - بێژه: ئهوه ئهللاهـ يێ كو خوداينى يا وى ب تنێیه، و كـهسـهك شريـكـێ وى نينه تێدا (1) خودێ ب تنێیه يێ ههوجهيى ژێ دهێنه داخوازكرن (2) نه وى چ زارۆك ههنه و نه دايباب و نه ژن (3) و نه وى چ ههڤكويڤ ههبووينه، نه د ناڤێن ویدا، نه د سالۆخهت و كرياراندا، يێ پاك و پيرۆز بیت». [الإخلاص: 1-4]. و گۆتنا خودایێ مهزن:
﴿...لَيۡسَ كَمِثۡلِهِۦ شَيۡءٞۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ﴾
ئانكو: «تشتهك وهكی وی نینه و ئهو گوهدێرێ بینهره». [الشورى: 11]، هندهك خۆدانێن زانینێ جۆرێن تهوحیدێ كرینه دوو جۆر، و تهوحیدا باشناڤ و سالۆخهتان یا كرییه د ناڤ تهوحیدا ڕبوبیدا، و چ ئاریشه د ڤێ چهندێدا نینه، چونكی مهرهم ژ ڤان ههردوو دابهشكرنان یا دیاره.
جۆرێن شرکێ ژی سێنە: شرکا مەزنتر، شرکا بچویکتر و شرکا ڤەشارتی.
ڤێجا شركا مهزنتر: كاروكریارێن مرۆڤی یێن باش ههمییان پویچ دكهت و مانهڤهیا ههروههر د ناڤ ئاگرێ جههنهمێدا بۆ وی كهسێ ل سهر مربیت فهر دكهت، ههروهكی خودایێ مهزن دبێژیت:
﴿...وَلَوۡ أَشۡرَكُواْ لَحَبِطَ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ88﴾
ئانكو: «و ئهگهر ئهڤان پێغهمبهران شريك بۆ خودێ چێكربان كارێ وان دا پويچ بیت». [ الأنعام : 88 ]، و خودێ گۆت:
﴿مَا كَانَ لِلۡمُشۡرِكِينَ أَن يَعۡمُرُواْ مَسَٰجِدَ ٱللَّهِ شَٰهِدِينَ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِم بِٱلۡكُفۡرِۚ أُوْلَٰٓئِكَ حَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡ وَفِي ٱلنَّارِ هُمۡ خَٰلِدُونَ17﴾
ئانكو: «نهبابهتى بوتپهرێسانه كو ئهو مالێن خودێ (مزگهفتان) ئاڤا بكهن، و ئهو كوفرا خۆ ب خودێ ئاشكهرا دكهن و شريكان بۆ وى ددانن. كارێ ڤان بوتپهرێسان ل ڕۆژا قيامهتێ پويچ بوو و دويماهییا وان ههرمانا د ئاگرى دايه». [ التوبة : 17 ]، و ئهو كهسێ ل سهر مربیت؛ خودێ گونههێن وی ژێنابهت و بهحهشت ل سهر وی یا حهرامه، ههروهكی خودایێ مهزن گۆتی:
﴿إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَغۡفِرُ أَن يُشۡرَكَ بِهِۦ وَيَغۡفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَآءُ...﴾
ئانكو: «هندى خودێیه ل وى نابوریت و گونههێ بۆ ژێ نابهت يێ كهسهكى ژ چێكرییێن وى بۆ وى بكهته ههڤپشك، يان ب ههر ڕهنگهكێ كوفرێ كافر ببیت، ههر گونهههكا دى يا ژ شركێ كێمتر بیت ئهو بۆ وى ژێ دبهت يێ وى بڤێت». [النساء: 48] و خودێ گۆت:
﴿…إِنَّهُۥ مَن يُشۡرِكۡ بِٱللَّهِ فَقَدۡ حَرَّمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِ ٱلۡجَنَّةَ وَمَأۡوَىٰهُ ٱلنَّارُۖ وَمَا لِلظَّٰلِمِينَ مِنۡ أَنصَارٖ﴾
ئانكو: «و ههچییێ ههڤپشكهكى د گهل خودێ د عهبدينییێدا بدانیت ئهو خودێ بهحهشت ل سهر وى حهرامكرییه و جهێ وى كرییه ئاگر و چ پشتهڤانهك وى نابیت وى ژێ ڕزگار بكهت». [ المائدة : 72 ].
ژ جۆرێن وێ: دوعاكرنا ژ مری و صهنهمان و داخوازا هاریكارییێ ژ وان و نهزركرنا بۆ وان و سهرژێكرنا بۆ وان و یێن وهكی وان.
شركا بچویكتره: ئهوه یا ب دهقێن قورئان و سوننهتێ هاتبیته بنهجهكرن و ب شرك هاتبیته ناڤكرن، بهلێ نه ژ جۆرێ شركا مهزنتره، نموونهیا وێ ژی وهكی ڕیمهتیكرنێ د هندهك كاروكریاراندا و سویندخوارنا ب تشتهكێ دی ژبلی خودێ، و گۆتنا: ئهگهر خودێ حهزكر و فلانى ژى حهزكر، و یێن وهكی ڤان، ژ بهر گۆتنا پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن:
"أَخْوَفُ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ الشِّرْكُ الْأَصْغَرُ". فَسُئِلَ عَنْهُ، فَقَالَ: "الرِّيَاءُ"
ئانكو: "تشتێ ژ ههمییان زێدهتر ئهز دترسم ل دهڤ ههوه ههبیت، شركا بچویكتره"، و پرسیارا وێ ژ وی هاته كرن، وی گۆت: "ڕیمهتییه"(2) ئیمامێ ئهحمهد و طهبهرانی و بهیههقی ژ مهحموودێ كوڕێ لهبیدێ ئهنصاڕی (خودێ ژێ ڕازی بیت) ب سهنهدهكا باش ڤهدگوهێزن، ههروهسا طهبهرانی ب سهنهدهكا باش ژ مهحموودێ كوڕێ لهبیدی ڤهدگوهێزیت ژ ڕافعێ كوڕێ خهدیجی ژ پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن.
و گۆتنا پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن:
"مَنْ حَلَفَ بِشَيْءٍ دُونَ اللَّهِ فَقَدْ أَشْرَكَ"
ئانكو: "ههر كهسێ سویند ب تشتهكێ دی ژ بلی خودێ بخۆت؛ ئهڤه وی شرك كر"(3) ئیمام ئهحمهد ب سهنهدهكا دروست ژ عومهرێ كوڕێ خهطابی (خودێ ژێ ڕازی بیت) ڤهدگوهێزیت. و ئهبو داوود و تیرمزی ب سهنهدهكا دروست ڤهدگوهێزن ژ فهرموودهیا عهبدولڵاهێ كوڕێ عومهری (خودێ ژ ههردووكان ڕازی بیت) ژ پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن كو گۆتییه:
"مَن حَلَفَ بِغَيْرِ اللهِ فَقَدْ كَفَرَ أَوْ أَشْرَكَ"
ئانكو: "ههر كهسێ ژبلی خودێ ب تشتهكێ دی سویند بخۆت، ئهڤه وی كوفر كر یان شرك كر".(4) و گۆتنا پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن:
"لا تَقُولُوا: ما شَاءَ اللهُ وَشَاءَ فُلانٌ، وَلَكِنْ قُولُوا: ما شَاءَ اللهُ ثُمَّ شَاءَ فُلانٌ"
ئانكو: "هوین نهبێژن: ئهگهر خودێ حهزکر و فلان كهسی ژی حهزكر، بهلكی بێژن: ئهگهر خودێ حهزكر پاشی فلان کەسی حهزكر"(5) ئهبو داوود ب سهنهدهكا دروست ژ حوزهیفهیێ كوڕێ یهمانی (خودێ ژێ ڕازی بیت) ڤهدگوهێزیت.
و ئهڤ جۆره مرۆڤی ژ ئیسلامێ دهرنائێخیت و مانهڤهیا ههروههر د ناڤ ئاگرێ جههنهمێ ژیدا فهر ناكهت، بهلێ دژی تهمامهتییا وێ تهوحیدێیه یا پێدڤییه ل دهڤ مرۆڤی ههبیت.
جۆرێ سێیێ: شركا ڤهشارتی و بهرزهیه، بهڵگهیێ وێ ژی گۆتنا پێغهمبهرییه صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن:
"أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِمَا هُوَ أَخْوَفُ عَلَيْكُمْ عِندِي مِنَ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ؟" قَالُوا: بَلَى يَا رَسُولَ الله، قَالَ: "الشِّرْكُ الخَفِيُّ، يَقُومُ الرَّجُلُ فَيُصَلِّي، فَيُزَيِّنُ صَلَاتَهُ لِمَا يَرَى مِنْ نَظَرِ الرَّجُلِ إِلَيْهِ"
ئانكو: "ئهرێ ما ئهز بۆ ههوه وی تشتی نهبێژم یێ ئهز ژ وی پتر ل سهر ههوه دترسم ژ مهسیحێ دهجالی؟" گۆتن: بهلێ ئهی پێغهمبهرێ خودێ، گۆت: "شركا ڤهشارتییه، زهلامهك دێ ڕابیت نڤێژێ كهت و دێ نڤێژا خۆ جوان و تازه كهت چونکی ئەو یێ دبینیت كو كهسهك یێ بهرێ خۆ ددهته وی".(6) ئیمامێ ئهحمهد د موسنهدا خۆدا ژ ئهبو سهعیدێ خودری (خودێ ژێ ڕازی بیت) ڤهدگوهێزیت.
و دروسته شرك بهێته دابهشكرن بۆ دوو جۆران بتنێ :
شركا مهزنتر و شركا بچویكتر، بهلێ شركا ڤهشارتی وان ههردووكان ڤهدگریت. ڤێجا دكهڤیته د ناڤ شركا مهزنتردا وهكی شركا مرۆڤێن مونافق و دووڕوی، چونكی وان بیروباوهرێن خۆ یێن خهلهت د ڤهشارتن و خۆ ب ڕیمهتی ب ئیسلامهتییێ دئینا دهر و نیشان ددا، ئهڤه ژی چونكی ئهو ژ خۆ دترسیان.
و هەروەسا دكهڤیته د ناڤ شركا بچویكتر ژیدا، وهكی ڕیمهتییێ، ههروهكی د وێ فهرموودهیا مهحموودێ كوڕێ لهبیدێ ئهنصاریدا هاتی یا بهری نوكه د گهل مه بوری، و فهرموودهیا ئهبو سهعیدی یا مه گۆتی، و خودێ هاریكار و پشتهڤانه و سهركهڤتن یا ل دهڤ وی.
وانهیا پێنجێ: چاكهكاری (ئيحسان)
ستوینێ چاكهكاری و قهنجییێ ئهڤهیه تۆ وهسا خودێ ب پهرێسی ههروهكی تۆ وی دبینی، و ئهگهر تۆ وی نهبینی؛ بزانه مسۆگهر ئهو ته دبینیت.
وانهیا شهشێ: مهرجێن نڤێژێ
ئهو ژی نههن:
ئیسلام، ئهقل، جۆداكرن و ژێك ڤاڤاڕتن، نههێلانا بێدهستنڤێژییێ، لادانا پیساتی، پهچنتنا عهورهتی، هاتنا دهمی، بهرێخۆدانا قیبله و ڕۆگههێ، و ئنیهت.
وانهیا حهفتێ: ستوینێن نڤێژێ
ئهو ژی چاردهنه:
ژپێرڤهبوون ل دهمێ ههبوونا شیانان، تهكبیرا ئیحرامێ (گۆتنا الله أكبر یا ئێكێ)، خواندنا سووڕهت فاتیحه، ڕكوع، ڕاستبوونا پشتی ڕكوعێ، برنا سوجدێ ل سهر حهفت ئهندامان و ڕابوونا ژ سوجدێ و ڕوینشتنا د ناڤبهرا ههردوو سوجدهیان و ئارامبوون و مانهڤه د ههمی كریاراندا و ڕێزبهندیكرن د ههمی ستویناندا، خواندنا تهحیاتا دویماهییێ و ڕوینشتنا بۆ وێ، و صهلهواتدان ل سهر پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن و ههردوو سلاڤێن ملان.
وانهیا ههشتێ: واجبێن نڤێژێ
ئهو ژی ههشتن:
ههمی تهكبیر ژ بلی تهكبیرا ئیحرامێ، و گۆتنا: (سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَه) بۆ پێشنڤێژی و بۆ كهسێ ب تنێ نڤێژێ دكهت، گۆتنا: (رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ) بۆ ههمی نڤێژكهران، و گۆتنا (سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ) د ڕكوعێدا و گۆتنا: (سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى) د سوجدێدا، و گۆتنا (رَبِّ اغْفِرْلِي) د ناڤبهرا ههردوو سوجدهیاندا و تهحیاتا ئێكێ و ڕوینشتنا بۆ وێ.
وانهیا نههێ: دیاركرن و ڕوهنكرنا تهحیاتێ
ئهو ژی ئهڤهیه مرۆڤ بێژیت:
(التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ، وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ).
پاشی دێ صهلهواتان دهته سهر پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن و دێ داخوازا بهرهكهتێ بۆ كهت، ئهو ژی ئهڤهیه مرۆڤ بێژیت: (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ).
پاشی دهمێ دگههیته تهحیاتا دووێ؛ دێ خۆ ب خودێ پارێزیت ژ عهزابا جههنهمێ و عهزابا قهبری و ژ فتنهیا مرۆڤێن ساخ و مری و ژ فتنهیا مهسیحێ دهجال، پاشی دێ ل دویڤ دلێ خۆ دوعا كهت، ب تایبهتی ئهو دوعایێن بۆ مه هاتینه ڤهگوهاستن، ژ وان ژی:
(اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَى ذِكْرِكَ، وَشُكْرِكَ، وَحُسْنِ عِبَادَتِكَ، اللَّهُمَّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي ظُلْمًا كَثِيرًا، وَلَا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا أَنْتَ، فَاغْفِرْ لِي مَغْفِرَةً مِنْ عِنْدِكَ، وَارْحَمْنِي، إِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ)، ئانكو: (خودایێ من، تۆ هاریكارییا من بكه ل سهر زكرێ خۆ و شوكر و سوپاسییا خۆ و جوان عیبادهتكرنا خۆ، خودایێ من؛ من زۆڕدارییهكا مهزن ل خۆ كرییه و ژ ته پێڤهتر كهس گونههان ژێنابهت، ڤێجا تۆ ب لێبورینهكێ ژ دهڤ خۆ ل من ببوره، و تۆ دلۆڤانییێ ب من ببه، چونكی هندی تۆیی تۆ گونههـ ژێبهرێ دلۆڤانی).
بهلێ هندیكه تهحیاتا ئێكێیه، ئهو پشتی ههردوو شاهدهدانان، دێ ڕابیته ڕكاعهتا سێیێ د نڤێژێن نیڤرۆ و ئێڤاری و مهغرهب و عهیشا، و ئهگهر پشتی تهحیاتێ صهلهوات دانه سهر پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن، باشتره، ئهڤه ژی ژ بهر كو فهرمووده ل دۆر ڤێ چهندێ د گشتینه، پاشی دێ ڕابیتهڤه بۆ كرنا ڕكاعهتا سێیێ.
وانهیا دههێ: سوننهتێن نڤێژێ
ژ وان ژی:
1- دوعایا دهستپێكرنا نڤێژێ.
2- دانانا كهفا دهستێ ڕاستێ ل سهر دهستێ چهپێ وهسا كو بكهڤیته سهر سنگێ مرۆڤی، ئهڤه ژی ل دهمێ مرۆڤ یێ ڕابههی بیت، بهری ڕكوعێ و پشتی ڕكوعێ.
3- بلندكرنا ههردوو دهستان وهسا كو تبل پێكڤه بن و د ڕاست و ڤهكری بن و ل ئاستێ ملان یان گوهان بن ل دهمێ تهكبیرا ئێكێ و ل دهمێ چوونا ڕكوعێ و ڕابوونا ژ ڕكوعێ و ل دهمێ ڕابوونا ژ تهحیاتا ئێكێ بۆ ڕكاعهتا سێیێ.
4- ئهگهر تهسبیحاتێن ڕكوعێ و سوجدێ ژ ئێكێ پتر بن.
5- ئهگهر ژ گۆتنا (رَبَّنَا وَلَكَ الحَمْدُ) زێدهتر بهێته گۆتن پشتی ڕابوونا ژ ڕكوعێ، و ئهگهر گۆتنا (رَبِّ اغْفِرْ لِيْ) د ناڤبهرا ههردوو سوجدهیان ژ جارهكێ پتر بیت.
6- ل دهمێ چوونا ڕكوعێ سهر دڤێت بهێته ڕاستا پشتێ.
7- ژێكڤهكرنا زهندكان ژ تهنشتان و ژێكڤهكرنا زكی ژ ڕانان و ژێكڤهكرنا ڕانان ژ ساقان د سوجدەیاندا (ساق: ژ گوزهكێ ههتا چوكییه).
8- بلندكرنا گهزان ژ ئهردی ل دهمێ سوجدهبرنێ.
9- نڤێژكهر ل دهمێ بۆ تهحیاتا ئێكێ و د ناڤبهرا ههردوو سوجدهیان دڕوینیته خوار؛ دێ پێیێ خۆ یێ چهپێ ڕازینیت و ل سهر ڕوینیته خوار و دێ پێیێ خۆ یێ ڕاستێ چوکلینیت.
10- ئهنجامدانا (تهوهروكێ) بۆ تهحیاتا دووێ د نڤێژێن چار ڕكاعهتی و سێ ڕكاعهتیدا، (تهوهروك) ژی ئهڤهیه: مرۆڤ ل سهر پاشییا خۆ ڕوینیته خوار و پێیێ خۆ یێ چهپێ ببهته بن پێیێ خۆ یێ ڕاستێ و پێیێ ڕاستێ ب چوكلینیت.
11- ئاماژهكرن ب تبلا شاهدهدانێ (بهرهڤ قیبلێ) د تهحیاتا ئیكێ و دووێدا، ههر ژ دهمێ بۆ خواندنا تهحیاتێ د ڕوینیته خوار، ههتا دویماهیكا تهحیاتێ، و ل دهمێ دگههیته دوعاكرنێ دێ تبلا خۆ لڤینیت.
12- صهلهواتدان و بهرهكهتدان ل سهر موحهممهدی و مالباتا موحهممهدی و ل سهر ئیبراهیمی و مالباتا ئیبراهیمی ل دهمێ تهحیاتا ئێكێ.
13- دوعاكرن د تهحیاتا دویماهیکێدا.
14- بلندكرنا دهنگی بۆ خواندنا قورئانێ د نڤێژا سپێدێ و نڤێژا ئهینییێ و نڤێژێن ههردوو جهژنان و نڤێژا بارانێدا، ههروهسا د ههردوو ڕكاعهتێن ئێكێ و دووێدا ژ نڤێژا مهغرهب و عهیشا.
15- نزمكرنا دهنگی بۆ خواندنا قورئانێ د نڤێژا نیڤرۆ و ئێڤاریدا و د ڕكاعهتا سێیێ یا نڤێژا مهغرهب و ههردوو ڕكاعهتێن دویماهیكێ ژ نڤێژا عهیشا.
16- خواندنا ههر تشتهكێ زێدهتر بیت ژ سووڕهت فاتیحه ژ قورئانێ، د گهل بهرچاڤ وهرگرتنا وان سوننهتێن دهربارهی نڤێژێ هاتین كو مه بهری نوكه بهحس كرن، ژ وان ژی: ههر تشتهكێ ژ گۆتنا نڤێژكهری: (رَبَّنَا وَلَكَ الحَمْدُ) زێدهتر بیت پشتی ڕابوونا ژ ڕكوعێ بۆ پێشنڤێژی و ئهوێ ل پشت نڤێژێ دكهت و بۆ وی كهسێ ب تنێ ژی نڤێژێ دكهت، ئهڤا ههنێ سوننهته بۆ ههمییان، سوننهتهكا دی: دانانا ههردوو دهستایه ل سهر ههردوو چوكان ل دهمێ ڕكوعێ وهسا كو تبل بهێنه ژێكڤهكرن.
وانهیا یازدێ: شكێنهرێن نڤێژێ (ئهو تشتێن نڤێژ پێ بهتال دبیت)
ئهو ژی ههشتن:
1- ئاخڤتنا ب مهرهم و زانین کو لبیرێ بیت و بزانیت خەلەتە، بهلێ ئهگهر كهسهك ژبیر بكهت یان نهزانیت، هنگی نڤێژا وی بهتال نابیت.
2- كهنی.
3- خوارن.
4- ڤهخوارن.
5- دیاربوونا عهورهتی.
6- لادانهكا مهزن ژ لایێ قیبلێ.
7- لڤین و خۆمژویلكرنێن گهلهك و ب دویڤ ئێك د نڤێژێدا.
8- كهڤتنا دهستنڤێژێ.
وانهیا دوازدێ: مهرجێن دهستنڤێژێ
ئهو ژی دههن:
ئیسلام، ئهقل، جۆداكرن، ئنیهت، مانهڤهیا حوكمێ وێ وهسا كو ئهوی چ ئنیهت نهبن وێ ڕابوهستینیت ههتا ب تهمامی پاقژ دبیت و دهستنڤێژا خۆ دگریت و ب دویماهیك هاتنا وان تشتێن دهستنڤێژێ واجب دكهن، و بهری وێ خۆپاقژكرن ب ئاڤێ يان ب بهران، و پاقژییا ئاڤا وێ و حهلالبوونا وێ، و نههێلانا وان تشتێن ڕێكێ ل گههشتنا ئاڤێ دگرن بۆ ڕویێ وی، و هاتنا دهمێ نڤێژێ دهربارهی وی كهسێ بێدهستنڤێژییا وی یا بهردهوام بیت.
وانهیا سێزدێ: فهڕزێن دهستنڤێژێ
ئهو ژی شهشن:
شویشتنا ڕوی و دێمی كو تێوهردانا ئاڤێ د دهڤیدا و ههلكێشانا ئاڤێ د دفنێدا ژی دچنه د بن شویشتنا دێمی، شویشتنا دهستان د گهل ئهنيشكان، مهسحكرنا ههمی سهری كو گوھ ژی دچنه دبنڤه، شویشتنا پێیان د گهل گوزهكان، ڕێزبهندی و ب دویڤئێكی و نهبوونا ناڤبڕ و گیرۆبوونێ د ناڤبهرا واندا. ههروهسا سوننهته شویشتنا دێمی و دهست و پێیان سێ جاران بیت، ههروهسا تێوهردانا ئاڤێ د دهڤیدا و ههلكێشانا ئاڤێ د دفنێ ژیدا وهكی وان، بهلێ یا فهڕز جارهكا ب تنێیه، بهلێ پا هندیكه مهسحكرنا سهرییه؛ سوننهت نینه پتر ژ جارهكێ بهێته دووبارهكرن، ههروهكی فهرموودهیێن دروست ئاماژه ل سهر ڤێ چهندێ كرییه.
وانهیا چاردێ: شكێنهرێن دهستنڤێژێ
ئهو ژی شهشن:
ههر تشتهكێ ژ جهێن دهستئاڤێ دهركهڤیت، ههر تشتهكێ پیس ژ لهشی دهركهڤیت، نهمانا ئهقلی ب نڤستنێ یان تشتهكێ دی، دهستكرنا عهورهتی بێی چ ناڤبڕ و پهرده د ناڤبهرێدا ههبن، چ عهورهتێ سنگی بیت یان یێ پشتێ بیت، خوارنا گوشتێ حێشترێ و دهركهڤتنا ژ ئیسلامێ (مورتهدبوون) خودێ مه و ههمی موسلمانان ژ ڤێ چهندێ ب پارێزیت.
ئاگههداریكرنهكا گرنگ: هندیكه شویشتنا مرییه: یا دروست ئهڤهیه كو ئهو دهستنڤێژێ ناشكێنیت و ئهڤه گۆتنا پترییا زانایانه، ژ بهر نهبوونا چ بهڵگهیان ل سهر ڤێ چهندێ، بهلێ پا ئهگهر دهستێ وی كهسێ مری دشووت ب عهورهتێ مری كهڤت بێی چ پهرده د ناڤبهرێدا ههبن، هنگی پێدڤییه ئهو دهستنڤێژێ بگریتهڤه.
و پێدڤییه ل سهر وی ئهو بێی ناڤبر و پهرده دهستێ خۆ نهكهته عهورهتێ مری، ئاها هۆسا دهستكرنا لهشێ ژنكێ ژی ب چ ڕهنگان دهستنڤێژێ ناشكێنیت، چ ئهڤ چهنده ب شههوهت بیت یان بێی شههوهت بیت ل دویڤ گۆتنا دروستتر ژ ههردوو گۆتنێن زانایان، ئهگهر چ تشت ژ وی دهرنهكهڤن، چونكی پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن هندهك ههڤژینێن خۆ ماچیكرینه و پاشی نڤێژ كرییه بێی كو دهستنڤێژێ بگریت.
بهلێ هندیكه گۆتنا خودایێ مهزنه د ههردوو ئایهتێن سووڕهت نیساء و مائیدهدا:
﴿...أَوۡ لَٰمَسۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ...﴾
ئانكو: «يان هوين چوونه نڤينا خۆ». [ النساء : 43 ] [ المائدة : 6 ]، مهرهم پێ: جووتبوونه، ل دویڤ گۆتنا دروستتر ژ ههردوو گۆتنێن زانایان، و ئهو گۆتنا ئبن عهباسییه خودێ ژ ههردووكان ڕازی بیت و كۆمهكا زانایێن بەرێ و یێن ب دویڤ وان داژی هاتی. خودێ هاریكار و پشتهڤانه و سهركهڤتن یا ل دهڤ وی.
وانهیا پازدێ: خۆخهملاندن ب ڕهوشتێن جوان بۆ ههمی موسلمانان
ژ وان ژی: ڕاستگۆیی، دهستپاكی، دههمهنپاقژی، شهرم و حهیاء، وێرهكی، مهردینی، وهفاداری، دویربوون ژ ههر تشتهكێ خودێ حهرام كری، سهرهدهرییا باش د گهل جیرانی، هاریكاریكرنا كهسێ پێدڤی ل دویڤ شیانان و ژ بلی ڤانه ژ ڕهوشتێن جوان یێن قورئان و سوننهتێ ئاماژه ل سهر باشییا وان كری.
وانهیا شازدێ: خۆخهملاندن ب تۆره و ئادابێن ئیسلامی
ژ وان ژی: سڵاڤكرن، ڕویهكێ ب گرنژین، خوارن و ڤهخوارن ب دهستێ ڕاستێ و ناڤێ خودێ ئینان ل دهمێ دهست ب خوارن و ڤهخوارنێ دهێته كرن و سوپاسیكرنا خودێ ل دهمێ ب دویماهیك هاتنا ژ وان، سوپاسیكرنا پشتی بێهنشینێ، بهرسڤدانا وی كهسێ د بێهنشیت و دبێژیت (الحمدلله)، سهرهدانا نهخۆشی، دویكهڤتنا جهنازهی بۆ نڤێژ ل سهركرن و ڤهشارتنێ، و دویڤچوونا وان تۆره و ئادابێن شهرعی یێن ل دۆر چوونا د ناڤ مزگهفتێ یان مال و دهركهڤتنا ژ وان هاتین، ههروهسا ل دهمێ گهشتكرنێ و باشییا د گهل دایك و باب و كهسوكارێن نێزیك و جیرانان، باشییا د گهل مهزن و بچویك و پیرۆزباهیكرنا ب هاتنا زارۆكهكێ نوی و پیرۆزباهیكرن ژ بهر ههڤژینییێ، سهرهخۆشیكرن ژ بهر تازییێ و مرنا كهسهكی، و ژ بلی ڤانه ژ تۆره و ئادابێن ئیسلامی دهربارهی لبهركرنا جل و بهرگان و ژ بهركرنا وان و لپێكرنا نهعال و پێلاڤان.
وانهیا ههڤدێ: هشیاركرن ژ شركێ و جۆرێن گونههان
ژ وان ژی: ههر حهفت گونههێن تێبهرن (ئهوێن خۆدانێ خۆ دبهنه هیلاكێ)، كو ئهو ژی: شركا ب خودێ و سحر و كوشتنا وێ نهفسێیه یا خودێ حهرام كری بهێته كوشتن، ئهو نهبیت ئهگهر ب حهقی بیت، ههروهسا خوارنا ڕیبایێ و خوارنا مالێ ئێتیمی و ڕهڤینا ل ڕۆژا جیهادێ و تاوانباركرنا ژنێن دههمەنپاقژ و بێئاگهھ و باوهردار ب كرنا زینایێ.
ههروهسا ژ وان: خرابییا د گهل دایك و بابان، بڕینا بهندكێ مرۆڤاینییێ، شاهدهدانا ژ درهو، سویندخوارنێن ژ درهو، ئێشاندن و نهخۆشی دروستكرن بۆ جیرانی، زۆڕداریكرن ل خهلكی ب ڕێتنا خوینا وان و خوارنا مالێ وان و دهستدرێژیكرن ل سهر نامویسا وان، ڤهخوارنا وان تشتێن مرۆڤی سهرخۆش دكهن، كرنا قومارێ و نهكامیكرن (غهیبهتكرن) و فهسادی و ژ بلی ڤانه ژ وان تشتێن خودایێ مهزن یان پێغهمبهرێ وی صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن پاشڤهبرن ژێ كری.
وانهیا ههژدێ: ئامادهكرنا مری و نڤێژ ل سهر كرن و ڤهشارتنا وی
و ئهڤه بهرفرههییا بابهتییه:
ئێك: دروسته تلقینا وی كهسێ كهڤتییه د سهكهراتێدا بهێته كرن (داخواز ژێ بهێته كرن بێژیت: لا إله إلا الله)، ئهڤه ژی ژ بهر گۆتنا پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن.
(تلقین: ئهڤهیه مرۆڤ بێژیته وی كهسێ د سهكهراتێدا: بێژه لا إله إلا الله، دا ل سهر وێ پهیڤێ بمریت)
"لَقِّنُوا مَوْتَاكُمْ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ"
ئانكو: "تلقینا وان کەسێن ل بەر مرنێ بكهن و داخوازێ ژێ بكهن بێژن: لا إله إلا الله".(7) موسلم ڤێ فهرموودهیێ د صهحیحا خۆدا ڤهدگوهێزیت، مهرهم ب مرییان د ڤێ فهرموودهیێدا: ئهو كهسن یێن كهڤتینه د سهكهراتێدا، كو ئهون یێن نیشانێن مرنێ ل سهر دیار بووین.
دوو: ئهگهر مرنا وی مسۆگهر بوو، دێ چاڤێن وی هێنه
گرتن و ئهو ههردوو ههستیكێن ددان پێڤه د دهڤیدا دێ هێنه گرێدان ب پاتهكی و دێ هێنه شداندن (دا دهڤێ مری بهێته گرێدان و ئاڤ نهچیته دهڤێ وی).
چونكی فهرمووده ب ڤێ چهندێ هاتینه.
سێ: پێدڤییه مرییێ موسلمان بهێته شویشتن، ب تنێ ئهگهر شههید بیت و ل شهڕی هاتبیته كوشتن ناهێته شویشتن، چونكی شههید ناهێته شویشتن و نڤێژ ل سهر ناهێته كرن، بهلكی دێ ههر د جلكێن ویدا هێته ڤهشارتن.
چونكی پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن كوشتییێن شهڕێ ئوحودێ نهشویشتن و نڤێژ ژی ل سهر وان نهكر.
چوار: چاوانییا شویشتنا مری:
دهستپێكێ عهورهتێ وی دێ هێته ڤهشارتن، پاشی دێ پیچهك هێته بلندكرن (ژ لایێ سهری و پشتێڤه) و دێ دهستێ خۆ هێدی هێدی ب زكێ ویدا ئینیته خوار (دا ئهگهر تشتهك ژێ دهربكهڤیت؛ ژێ دهربكهڤیت)، پاشی ئهوێ مری دشووت دێ پاتهیهكی د دهستێ خۆ ئالينيت (یان دێ دهستگوركان كهتێ) و دێ مری پێ پاقژكهت، پاشی دێ دهستنڤێژا وی گریت وهكی بۆ نڤێژێ دگریت، پاشی دێ سهرێ وی و ڕیهێن وی ب سیدرێ یان تشتهكێ دی (ژ پاقژكهران) شووت، پاشی دێ ڕهخێ وی یێ ڕاستێ شووت، پاشی ڕهخێ چهپێ، پشتی هنگی دێ جارهكا دی ڤێ چهندێ كهت و پاشی دێ بۆ جارا سێیێ ژی وهكهت و شووت، د ههر جارهكێدا دێ دهستێ خۆ ب زكێ ویدا ئینیت، ئهگهر تشتهك ژێ دهركهڤت دێ شووت و دێ وی جهێ ئهو تشت ژێ دهركهڤتی (پاشییا مری) ب پهمبی یان تشتهكێ وهسا گریت، بهلێ ئهگهر ب پهمبی نههاته گرتن؛ دێ ب ههڕیهكا خۆڕی گریت، یان دێ ب ڕێكهكا پزیشكی یا سهردهم گریت وهكی چهسپه و لسقێن پزیشكی و تشتێن وهسا.
و جارهكا دی دێ دهستنڤێژا وی گریت، و ئهگهر ب سێ جاران پاقژ نهبوو؛ دێ كهته پێنج جار یان ههتا حهفت جار، پاشی دێ ب پاتهكی هشك كهت و دێ بێهنخۆشییێ ل وان جهێن دكهڤنه د بن لهشیڤه كهت وهكی بنكهفشان و ئهوان جهێن خۆھ ددهت و جهێن سوجدهبرنێ، و ئهگهر لهشێ وی ههمی بێهنخۆش كر باشه، و دێ كفنێ وی ژی ب دویكێلا بخورێ هێته بێهنخۆش كرن، ئهگهر سمبێل یان نینوكێن وی د درێژبن دێ هێنه ژێڤهكرن، بهلێ ئهگهر هاتنه هێلان ژی چ تێدا نینه، پرچا وی ژی ناهێته حلی كرن و مویێن سهر عهورهتێ وی ژی ناهێنه ژێڤهكرن و ناهێته سوننهتكرن، ژ بهر كو چ بهڵگه ل سهر ڤێ چهندێ نینن، ژنك ژی دێ پرچا وێ ب سێ كهزییان هێته گرێدان و دێ هێته هاڤێتن بۆ پشت وێ.
پێنج: كفنكرنا مری
باشتره زهلام د سێ پارچه قوماشێن سپیدا بهێته كفنكرن كو نه قهمیس و نه شاشك تێدا نهبن، ههروهكی ئهڤ چهنده د گهل پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن هاتییه كرن، دێ پارچا ئێكێ د وی هێته وهركرن و هێته گرێدان و پاشی یا دووێ و یا سێیێ، بهلێ ئهگهر كفنێ وی ههمی ئێك پارچه بوو ئانكو قهمیس و قهدا بنی بوو و پارچهك كو تێ بئالينن؛ هنگی چ تێدا نینه.
ژن دێ د پێنج جلك و پارچه قوماشاندا هێته كفنكرن: دهستپێكێ دێ عهورهتێ وێ هێته پهچنتن پاشی دێ سهرێ وێ ژی هێته پهچنتن، پاشی دێ پشكا خوارێ ژ لهشێ وێ ژی هێته پهچنتن، پاشی دێ دوو پارچهیێن قوماشی د لهشێ وێ ههمییێ هێنه وهرپێچان وهكی زهلامی. زارۆك ژی دێ ب پارچهیەكا قوماشی ههتا سێ پارچهیان هێته كفنكرن، بهلێ كچكا بچویك و زارۆك دێ د قەمیسەکی و دوو پارچهیێن قوماشیدا هێته كفنكرن.
تشتێ پێدڤی د دهرحهقێ ههمییاندا ئهڤهیه پارچهیهكا قوماشی د لهشێ مری ههمییێ بهێته وهركرن، بهلێ ئهگهر ئهو كهسه د ئیحراماندا مری بیت؛ هنگی دێ ب ئاڤ و سیدرێ هێته شویشتن و دێ ههر د ئیحرامێن ویدا كو قهدا بنی و قهدا سهرینه ژ جلكی هێته پهچنتن یان تشتهكێ دی، و سهرێ وی و ناڤچاڤێن وی ناهێنه ڤهشارتن، ناهێته بێهنخۆشكرن ژی، چونكی ل ڕۆژا قیامهتێ ئهو دێ هێت و یێ تهلبییان لێددهت (یێ دبێژیت: لبیك اللهم لبیك..)، ههروهكی فهرموودهیهك ب ڕهنگهكێ دروست ل دۆر ڤێ چهندێ ژ پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن بنهجھ بووی، بهلێ ئهگهر ئهوێ د ئیحراماندا مری ژن بیت؛ هنگی دێ وهكی ههمی مرییێن دی یێن ژن هێته كفنكرن، بەلێ ناهێته بێهنخۆشكرن و ناڤچاڤێن وێ ب نیقابێ و دەستێن وێ ب دەستگۆرکان ناهێنە ڤەشارتن، بەلێ ناڤچاڤێن وێ و ههردوو لهپێن دهستێ وێ دێ ب وی كفنێ تێدا هاتییه كفنكرن هێنە پهچنتن، ههروهكی بهری نوكه مه چاوانییا كفنكرنا ژنكێ دیاركری.
شهش: ژ ههژیترین كهس بۆ شویشتنا مری و نڤێژ ل سهر كرن و ڤهشارتنا وی
ئهوه يێ مرى وهسيهت كرى كو ئهو ب كار و بارێن وى ڕاببيت، پاشى بابێ وى، پاشی باپیر، پاشی كهسێن نێزیكی وی دهێن ژ لایێ نهسهبێڤه دهربارهی زهلامی.
بهلێ ژ ههژیترین و فهرترین كهس بۆ شویشتنا ژنكێ: ئهو ژنه يا مريێ وهسيهت كرى كو ب كاروبارێن وێ ڕاببيت، پاشی دایكا وێ، پاشی داپیر، پاشی نێزیكترین كهس بۆ وێ ژ مرۆڤێن وێ یێن ژنك، و دروسته ههڤژین ئێكودوو بشوون، چونكی ئهبو بهكرێ ڕاستگۆ خودێ ژێ ڕازی بیت ههڤژینا وی ئەو شویشت، و چونكی عهلی خودێ ژێ ڕازی بیت ههڤژینا خۆ فاتیما خودێ ژێ ڕازی بیت شویشت.
حهفت: شێواز و چاوانییا نڤێژا ل سهر مری
ئهوێ نڤێژێ دكهت دێ چار تهكبیران دهت (ئانكو چار جاران دێ بێژیت: الله أكبر)، پشتی تهكبیرا ئێكێ: دێ سووڕهت فاتیحه خوینیت و ئهگهر سووڕهتهكا كورت یان ئایهتهك دوو ئایهت د گهل سووڕهت فاتیحه خواندن؛ تشتهكێ باشه، ژ بهر وێ فهرموودهیا دروست یا ژ عهبدولڵاهێ كوڕێ عهباسی خودێ ژ ههردووكان ڕازی بیت هاتییه ڤهگوهاستن، پاشی دێ تهكبیرا دووێ دهت و پشتی وێ دێ صهلهواتان دهته سهر پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن، وهكی وان صهلهواتێن د تهحیاتێدا ههین، پاشی دێ تهكبیرا سێیێ دهت و دێ ڤێ دوعایێ كهت: (اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِحَيِّنَا وَمَيِّتِنَا، وَشَاهِدِنَا وَغَائِبِنَا، وَصَغِيرِنَا وَكَبِيرِنَا، وَذَكَرِنَا وَأُنْثَانَا، اللَّهُمَّ مَنْ أَحْيَيْتَهُ مِنَّا فَأَحْيِهِ عَلَى الإِسْلَامِ، وَمَنْ تَوَفَّيْتَهُ مِنَّا فَتَوَفَّهُ عَلَى الإِيمَانِ، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ، وَارْحَمْهُ، وَعَافِهِ، وَاعْفُ عَنْهُ، وَأَكْرِمْ نُزُلَهُ، وَوَسِّعْ مُدْخَلَهُ، وَاغْسِلْهُ بِالْمَاءِ وَالثَّلْجِ وَالْبَرَدِ، وَنَقِّهِ مِنَ الْخَطَايَا كَمَا يُنَقَّى الثَّوْبُ الأَبْيَضُ مِنَ الدَّنَسِ، وَأَبْدِلْهُ دَارًا خَيْرًا مِنْ دَارِهِ، وَأَهْلًا خَيْرًا مِنْ أَهْلِهِ، وَأَدْخِلْهُ الْجَنَّةَ، وَأَعِذْهُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ، وَعَذَابِ النَّارِ، وَافْسَحْ لَهُ فِي قَبْرِهِ، وَنَوِّرْ لَهُ فِيهِ، اللَّهُمَّ لَا تَحْرِمْنَا أَجْرَهُ، وَلَا تُضِلَّنَا بَعْدَهُ).
ئانكو: (خودایێ من؛ تۆ ل ساخ و مرییێن مه ببوره و گونههێن وان ژێببه، ههروهسا ل كهسێن ئاماده و نهئاماده، یێن بچویك و یێن مهزن، یێن نێر و یێن مێ، خودایێ من ههر كهسێ ژ مه ته هێلا ساخ و ل سهر ژیانێ؛ تۆ وی ل سهر ئیسلامێ بهێله ساخ، و ههر كهسێ ژ مه ته مراند؛ تۆ وی ل سهر باوهرییێ بمرینه، خودایێ من تۆ گونههێن ڤی كهسێ مری ژێببه و دلۆڤانییێ ب وی ببه و ب سلامهت بێخه و ل وی ببوره و قهدرێ وی بگره و قهبرێ وی بۆ وی بهرفرهھ بكه و وی ب ئاڤ و بهفر و گژلوكێ بشوو، و وی ژ گونههان پاقژ بكه ههروهكی جلكێ سپی ژ پیساتییێ پاقژ دبیت، و تۆ مالهكا باشتر ژ مالا وی و كهسوكارێن باشتر ژ یێن وی بده وی و بۆ وی ب بهدهل ڤهكه، و وی ببه بهحهشتێ و ژ عهزابا قهبری و ئاگرێ جههنهمێ بپارێزه، و قهبرێ وی بۆ وی بهفرهھ لێ بكه و تژی نوور و ڕوناهی بكه، خودایێ من تۆ مه ژ خێرا وی بێبههر نهكه و پشتی وی مه د سهردا نهبه). پاشی دێ تهكبیرا چارێ دهت و دێ سلاڤهكا ملان یا ب تنێ هێته دان بۆ لایێ خۆ یێ ڕاستێ ڤهدهت.
سوننهته ئهو د گهل ههر تهكبیرهكێ دهستێن خۆ بلند بكهت، و ئهگهر مری ژن بیت بێژیت: (خودایێ من تۆ گونههێن وێ ژێببه ...) هتد، و ئهگهر مری دوو بن بێژیت: (خودایێ من تۆ گونههێن وان ههردووكان ژێببه ...) هتد، و ئهگهر مری ژ ڤانه ژی پتر بن و گهلهك بن، دێ بێژیت: (خودایێ من تۆ گونههێن وان ژێببه ...) هتد، بهلێ ئهگهر زارۆكهكێ بچویك بیت، هنگی ل جهێ دوعایێن ژێبرنا گونههان دێ هێته گۆتن: (اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ فَرَطًا وَذُخْرًا لِوَالِدَيْهِ، وَشَفِيعًا مُجَابًا، اللَّهُمَّ ثَقِّلْ بِهِ مَوَازِينَهُمَا، وَأَعْظِمْ بِهِ أُجُورَهُمَا، وَأَلْحِقْهُ بِصَالِحِ سَلَفِ الْمُؤْمِنِينَ، وَاجْعَلْهُ فِي كَفَالَةِ إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَقِهِ بِرَحْمَتِكَ عَذَابَ الْجَحِيمِ).
ئانكو: (خودایێ من تۆ ڤی زارۆكی بۆ دایك و بابێن وی بكهیه خێرهكا پێشوهخت و ل دهڤ خۆ ب پارێزه بۆ قیامهتا وان و ببیته مههدهر و شهفاعهتكهرهكێ كو شهفاعهتا وی دهێته وهرگرتن، خودایێ من تۆ تهڕازییا دایك و بابێن وی پێ گران بكه و تۆ خێرا وان پێ مهزن بكه و تۆ وی بگههینه وان چاكێن باوهرداران یێن بهری وی چووین، و تۆ وی بێخه د بن چاڤدێری و كهفالهتا ئیبراهیمیدا سلاڤ لێ بن و ب دلۆڤانییا خۆ ژ عهزابا ئاگرێ جههنهمێ بپارێزه).
سوننەتە پێشنڤێژ ل ڕاستا سەرێ زەلامی و ل نیڤەکا لەشێ ئافرەتێ ڕاوەستیت و دڤێت زەلام بهێتە پێشخستن و ل بەرا پێشنڤێژی بیت ئەگەر مری گەلەک بن و پاشی ژن دێ هێتە دانان ل پشت زەلامی ل بەرامبەری قیبلێ، پا ئەگەر زارۆک ژی د گەل وان بن، هنگی دێ زارۆک هێتە پێشخستن ل سەر ئافرەتێ و پاشی دێ ئافرەت ل پشت وی هێتە دانان و سەرێ زارۆکی دێ ل ڕاستا سەرێ زەلامی بیت، و نیڤەکا لەشێ ئافرەتێ دێ ل ڕاستا سەرێ زەلامی بیت و ئاها هوسا بۆ زارۆکی ئەگەر کچ بیت دێ سەرێ وێ ل ڕاستا سەرێ ئافرەتێ بیت و ناڤەڕاستا لەشێ وێ دێ ل ڕاستا سەرێ زەلامی بیت و نڤێژکەر هەمی دێ ل پشت پێشنڤێژی بن، ب تنێ ئەو نەبیت یێ چ جهان ل پشت پێشنڤێژی پەیدا نەکەت، ئەڤێ هەنێ دێ ل ڕەخێ وی یێ ڕاستێ ڕاوەستیت.
ههشت: شێواز و چاوانییا ڤهشارتنا مری
یا دروست ئەڤەیە قەبر هەتا ڕاستا نیڤەکا لەشێ زەلامی بهێتە کویرکرن و بهرگور تێدا بهێتە دروستکرن وەسا کو بکەڤیتە لایێ قیبلێ، و مری بهێتە دانان د ناڤ بهرگوريدا و ل سەر تەنشتا وی یا ڕاستێ بهێتە دانان و پشتی دهێتە دانان گرێیێن کفنی بهێنە ڤەکرن، بەلێ ناهێتە ژێڤەکرن، بەلکی هەما دێ هێنە ڤەکرن پاشی هێنە هێلان، ناڤچاڤێن وی ژی ناهێنە ئاشکەراکرن، چ مری زەلام بیت یان ژن، پاشی دێ تاپوك ل سەر هێنە دانان و دێ تەقن لێ هێتە دان هەتا موکوم دبیت و نههێليت ئاخ بچيته ژۆر، بەلێ ئەگەر تاپوك ب دەست نەکەڤتن، هنگی دێ ب تشتەکێ دی هێتە پەچنتن، ژ دەپێن داری یان بەران یان جۆرەکێ داری کو نههێليت ئاخ بچيته ژۆر، پاشی دێ ئاخ ل سەر هێتە ڕادان و سوننەتە ل دەمێ ڕادانا ئاخێ بهێتە گۆتن: (بسم الله وعلى ملة رسول الله - ئانکو: ب ناڤێ خودێ و ل سەر سوننەتا پێغەمبەرێ خودێ)، و قەبر دێ ب تەمەت بهۆستەکێ هێتە بلندکرن و هندەك بەرەشیشك دێ ل سەر هێنە دانان و پاشی دێ ئاڤ لێ هێتە ڕەشاندن.
دروسته ئهو كهسێن مری د ڤهشێرن ل هنداڤی قهبری ڕاوهستن و دوعا بۆ مری بكهن، چونكی پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن دهمێ ژ ڤهشارتنا مرییهكی ب دویماهیك دهات؛ دا ل هنداڤی قهبرێ وی ڕاوهستیت و دا بێژیت:
"اسْتَغْفِرُوا لِأَخِيكُمْ، وَاسْأَلُوا لَهُ التَّثْبِيتَ، فَإِنَّهُ الْآنَ يُسْأَلُ."
ئانكو: "دوعایێن ژێبرنا گونههان بۆ برایێ خۆ بكهن و داخوازێ ژ خودێ بكهن ئەو یێ خۆ ڕاگر بیت، چونكی نوكه پرسیار یێن ژ وی دهێنه كرن"(8) .
نهھ: دروسته ئهو كهسێ نڤێژ ل سهر مری نهكری، پشتی ڤهشارتنا وی ژی نڤێژێ ل سهر بكهت
چونكی پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن ئهڤ چهنده یا كری، بهلێ دڤێت ئهڤ چهنده د ماوێ ههیڤهكێ یان كێمتردا بیت و نهبوریت (ئانكو نابیت ههیڤهك ب سهر مرنا ویڤه چووبیت)، پا ئهگهر دهم ژ ڤێ چهندێ پتر بوو؛ هنگی چێنابیت نڤێژ ل سهر قهبرێ وی بهێته كرن، چونكی ژ پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن نههاتییه ڤهگوهاستن
كو وی نڤێژ ل سهر مرییهكی كربن پشتی ڤهشارتنا وی ب ههیڤهكێ پتر.
دهھ: چێنابیت كهسوكارێن مری خوارنێ بۆ خهلكی چێكهن
ژ بهر گۆتنا جهریرێ كوڕێ عهبدولڵاهێ بهجهلی كو صهحابییهكێ قهدرگرانه خودێ ژێ ڕازی بیت:
" كُنَّا نَعُدُّ الاِجْتِمَاعَ إِلَى أَهْلِ الْمَيِّتِ، وَصَنْعَةَ الطَّعَامِ بَعْدَ الدَّفْنِ مِنَ النِّيَاحَةِ."
ئانكو: "مه كۆمبوون ل دهڤ كهسوكارێن مری و دروستكرنا خوارنێ پشتی ڤهشارتنا مری ژ پێگۆتنێ حساب دكر".(9) ئیمام ئهحمهد ڤێ فهرموودهیێ ب سهنهدهكا باش ڤهدگوهێزیت، بهلێ پا دروستكرنا خوارنێ بۆ كهسوكارێن مری یان بۆ مێهڤانێن وان، تشتهكێ دروسته و چ تێدا نینه، و دروسته نێزیك و جیرانێن مری خوارنێ بۆ وان دروست بكهن، چونكی پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن دهمێ دهنگوباسێ مرنا جهعفهرێ كوڕێ ئهبو طالبی خودێ ژێ ڕازی بیت ل شامێ گههشتییه وی، وی فهرمان ل كهسوكارێن مالا خۆ كر ئهو خوارنێ بۆ كهسوكارێن جهعفهری دروست بكهن، و گۆت:
" إِنَّهُ أَتَاهُمْ مَا يَشْغَلُهُمْ ".
ئانكو: "تشتهك یێ ب سهرێ وان هاتی كو وان مژویل دكهت"(10) .
و چ تێدا نینه كهسوكارێن مری جیرانێن خۆ یان كهسێن دی بۆ وێ خوارنا بۆ وان هاتییه ئینان گازی بكهن، بۆ ڤێ چهندێ ژی چ دهمێن دیاركری نینن ل دویڤ وێ چهندا ئهم ژ شهریعهتی دزانین.
یازده: چێنابیت ژن پتر ژ سێ ڕۆژان تازییێ بۆ چ مرییێن خۆ بدانیت، ب تنێ بۆ زهلامێ خۆ نهبیت.
* (مهرهم ب تازییێ كو ب عهرهبی دبێژنێ (الإحداد) پێنج تشتن: هندی بشێت نابیت ژ مالا ههڤژینێ خۆ دهركهڤیت، نابیت بێهنخۆشییان ل خۆ بكهت یان خهنایێ بدانیت، نابیت چهك و زێر و زیڤێن خۆ بكهته بهر خۆ، نابیت جلكێن جوان و خهملاندنێ بكهته بهر خۆ، نابیت كلی ل چاڤێن خۆ بدهت)
بۆ زهلامی دڤێت ئهو چار ههیڤ و دهھ ڕۆژان تازییێ بدانیت و خۆ بگریت، ب تنێ ئهگهر یا ب دووگیان بیت؛ ل ڤی دهمی دێ خۆ گریت ههتا زارۆكێ خۆ ددانیت (و ب دانانا وی دێ ژ ژڤانێ خۆ ب دویماهیك هێت و دێ شێت وان تشتێن بهری هنگی ل سهر وێ قهدهغه كهتهڤه)، ئهڤه ژی ژ بهر كو فهرموودهیێن دروست ل دۆر ڤێ چهندێ ژ پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن بنهجھ بووینه.
بهلێ پا بۆ زهلامی چێنابیت ئهو تازییێ بۆ چ كهسێن نێزیكی خۆ یان چ كهسێن دی بدانیت.
دوازده: دروسته ههر جار جار زهلام سهرهدانا گورستانێ بكهن بۆ دوعاكرنێ بۆ مرییان و داخوازكرن ژ خودێ كو دلۆڤانییێ ب وان ببهت، ههروهسا دا بیرا خۆ ل مرنێ و تشتێن پشتی مرنێ دهێن بینیت.
ئهڤه ژی ژ بهر گۆتنا پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن:
"زُورُوا الْقُبُورَ، فَإِنَّهَا تُذَكِّرُكُمُ الْآخِرَةَ"
ئانكو: "سهرهدانا قهبران بكهن، چونكی ئهو بیرا ههوه ل ئاخرهتێ دئینن"(11) أخرجه مسلم في صحيحه. و پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن نیشا صهحابییێن خۆ ددا ئهگهر سهرهدانا گورستانێ كر ئهو بێژن:
"السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الدِّيَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُسْلِمِينَ، وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِكُمْ لَاحِقُونَ، نَسْأَلُ اللَّهَ لَنَا وَلَكُمُ الْعَافِيَةَ، يَرْحَمُ اللَّهُ الْمُتَقَدِّمِينَ مِنَّا وَالْمُسْتَأْخِرِينَ"
ئانكو: (سڵاڤ ل سهر ههوه بن ئهی خۆدانێن ڤان مالان ژ باوهردار و موسلمانان، ب ئانههییا خودێ ئهم ژی دێ گههینه ههوه، داخوازا سلامهتییێ بۆ خۆ و ههوه ژ خودێ دكهین، خودێ دلۆڤانییێ ب یێن چووین و یێن پشتی وان ژی دێ هێن ببەت). (12)
بهلێ پا چێنابیت ژن سهرهدانا گورستانێ بكهن، چونكی پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن نهفرهت یێن ل وان ژنكان كرین یێن سهرهدانا قهبران و گورستانێ دكهن، ئهگهر ژی ئهڤهیه ترسا ههی فتنه ژ سهرهدانا وان پهیدا ببن و صهبر و ههدارا وان یا كێم بیت، ههروهسا بۆ وان نینه و چێنابیت ئهو دویكهڤتنا جهنازهی بكهن ههتا دگههیته سهر گورستانێ، چونكی پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن ئهو یێن ژ ڤێ چهندێ پاشڤهبرین. بهلێ پا نڤێژکرن ل سهر مری ل مزگهفتێ یان ل وی جهێ نڤێژ لێ دهێته كرن ژ دهرڤه (موصهلایێ)؛ تشتهكێ دروسته بۆ ههمی زهلام و ژنان.
ئهڤه دویماهیك تشت بوو خودێ كومكرنا وێ ل بهر مه ب ساناهی كری. ل دویماهیكێ صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر پێغهمبهرێ مه موحهممهدی بن و ل سهر مالبات و صهحابییێن وی ژی بن.
***
الفهرس
پێشگۆتنا نڤیسهری 2
وانەیا ئێکێ: سووڕەت فاتیحە و سووڕەتێن کورت 3
وانەیا دووێ: ستوینێن ئیسلامێ 3
وانەیا سێیێ: ستوینێن باوەرییێ 4
وانەیا چارێ: جۆرێن تەوحیدێ و جۆرێن شرکێ 4
وانهیا پێنجێ: چاكهكاری (ئيحسان) 9
وانهیا شهشێ: مهرجێن نڤێژێ 10
وانهیا حهفتێ: ستوینێن نڤێژێ 10
وانهیا ههشتێ: واجبێن نڤێژێ 10
وانهیا نههێ: دیاركرن و ڕوهنكرنا تهحیاتێ 11
وانهیا دههێ: سوننهتێن نڤێژێ 12
وانهیا یازدێ: شكێنهرێن نڤێژێ (ئهو تشتێن نڤێژ پێ بهتال دبیت) 14
وانهیا دوازدێ: مهرجێن دهستنڤێژێ 14
وانهیا سێزدێ: فهڕزێن دهستنڤێژێ 15
وانهیا چاردێ: شكێنهرێن دهستنڤێژێ 15
وانهیا پازدێ: خۆخهملاندن ب ڕهوشتێن جوان بۆ ههمی موسلمانان 16
وانهیا شازدێ: خۆخهملاندن ب تۆره و ئادابێن ئیسلامی 17
وانهیا ههڤدێ: هشیاركرن ژ شركێ و جۆرێن گونههان 17
وانهیا ههژدێ: ئامادهكرنا مری و نڤێژ ل سهر كرن و ڤهشارتنا وی 18
دوو: ئهگهر مرنا وی مسۆگهر بوو، دێ چاڤێن وی هێنه 18
گرتن و ئهو ههردوو ههستیكێن ددان پێڤه د دهڤیدا دێ هێنه گرێدان ب پاتهكی و دێ هێنه شداندن (دا دهڤێ مری بهێته گرێدان و ئاڤ نهچیته دهڤێ وی). چونكی فهرمووده ب ڤێ چهندێ هاتینه. 19
سێ: پێدڤییه مرییێ موسلمان بهێته شویشتن، ب تنێ ئهگهر شههید بیت و ل شهڕی هاتبیته كوشتن ناهێته شویشتن، چونكی شههید ناهێته شویشتن و نڤێژ ل سهر ناهێته كرن، بهلكی دێ ههر د جلكێن ویدا هێته ڤهشارتن، چونكی پێغهمبهری صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن كوشتییێن شهڕێ ئوحودێ نهشویشتن و نڤێژ ژی ل سهر وان نهكر. 19
چوار: چاوانییا شویشتنا مری: 19
دهستپێكێ عهورهتێ وی دێ هێته ڤهشارتن، پاشی دێ پیچهك هێته بلندكرن (ژ لایێ سهری و پشتێڤه) و دێ دهستێ خۆ هێدی هێدی ب زكێ ویدا ئینیته خوار (دا ئهگهر تشتهك ژێ دهربكهڤیت؛ ژێ دهربكهڤیت)، پاشی ئهوێ مری دشووت دێ پاتهیهكی د دهستێ خۆ ئالينيت (یان دێ دهستگوركان كهتێ) و دێ مری پێ پاقژكهت، پاشی دێ دهستنڤێژا وی گریت وهكی بۆ نڤێژێ دگریت، پاشی دێ سهرێ وی و ڕیهێن وی ب سیدرێ یان تشتهكێ دی (ژ پاقژكهران) شووت، پاشی دێ ڕهخێ وی یێ ڕاستێ شووت، پاشی ڕهخێ چهپێ، پشتی هنگی دێ جارهكا دی ڤێ چهندێ كهت و پاشی دێ بۆ جارا سێیێ ژی وهكهت و شووت، د ههر جارهكێدا دێ دهستێ خۆ ب زكێ ویدا ئینیت، ئهگهر تشتهك ژێ دهركهڤت دێ شووت و دێ وی جهێ ئهو تشت ژێ دهركهڤتی (پاشییا مری) ب پهمبی یان تشتهكێ وهسا گریت، بهلێ ئهگهر ب پهمبی نههاته گرتن؛ دێ ب ههڕیهكا خۆڕی گریت، یان دێ ب ڕێكهكا پزیشكی یا سهردهم گریت وهكی چهسپه و لسقێن پزیشكی و تشتێن وهسا. 19
پێنج: كفنكرنا مری 20
شهش: ژ ههژیترین كهس بۆ شویشتنا مری و نڤێژ ل سهر كرن و ڤهشارتنا وی 21
حهفت: شێواز و چاوانییا نڤێژا ل سهر مری 22
ههشت: شێواز و چاوانییا ڤهشارتنا مری 24
نهھ: دروسته ئهو كهسێ نڤێژ ل سهر مری نهكری، پشتی ڤهشارتنا وی ژی نڤێژێ ل سهر بكهت 25
دهھ: چێنابیت كهسوكارێن مری خوارنێ بۆ خهلكی چێكهن 26
یازده: چێنابیت ژن پتر ژ سێ ڕۆژان تازییێ بۆ چ مرییێن خۆ بدانیت، ب تنێ بۆ زهلامێ خۆ نهبیت. 27
* (مهرهم ب تازییێ كو ب عهرهبی دبێژنێ (الإحداد) پێنج تشتن: هندی بشێت نابیت ژ مالا ههڤژینێ خۆ دهركهڤیت، نابیت بێهنخۆشییان ل خۆ بكهت یان خهنایێ بدانیت، نابیت چهك و زێر و زیڤێن خۆ بكهته بهر خۆ، نابیت جلكێن جوان و خهملاندنێ بكهته بهر خۆ، نابیت كلی ل چاڤێن خۆ بدهت) 27
دوازده: دروسته ههر جار جار زهلام سهرهدانا گورستانێ بكهن بۆ دوعاكرنێ بۆ مرییان و داخوازكرن ژ خودێ كو دلۆڤانییێ ب وان ببهت، ههروهسا دا بیرا خۆ ل مرنێ و تشتێن پشتی مرنێ دهێن بینیت. 27
***
() أخرجه الإمام أحمد (5/ 428)، والطبراني في الكبير (4/ 338)، والبيهقي في الشعب (14/ 355)، قال في مجمع الزوائد (1/ 121) رواه أحمد ورجاله رجال الصحيح.
() أخرجه الإمام أحمد (1/ 47)
() أخرجه أبو داود، برقم (3251) والترمذي، برقم (1535).
() أخرجه أبو داود، برقم (4980)، وأحمد (5/ 384).
() أخرجه ابن ماجه برقم (4204) والإمام أحمد (3/ 30).
() أخرجه مسلم، برقمي (916-917).
() أخرجه أبو داود، برقم (3221)،والحاكم (3/ 399).
() أخرجه ابن ماجه، برقم (1612)، والإمام أحمد _2/ 204). .
() مسلم الجنائز (976)، النسائي الجنائز (2034)، أبو داود الجنائز (3234)، ابن ماجه ما جاء في الجنائز (1569)، أحمد (2/441) .
() أخرجه ابن ماجه، برقم (1569)، وصححه الألباني.
() أخرجه مسلم، برقم (975).
() مجموع فتاوى ومقالات متنوعة (3/ 288- 298) .
