نُبذَةٌ فِي العَقِيدَةِ الإِسْلَامِيَّة (شَرْحُ أُصُولِ الإِيمَانِ)

Fɔkasurunya Silamaya dusukuna-siri la

بِقَلَم فَضِيلَة الشَّيخ العَلَّامَة

مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحٍ العُثَيمِين

غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَلِوَالِدَيْهِ وَلِلْمُسْلِمِين

Ni lɔnibaga ba ka sɛbɛli ye

Min ye Muhamadu bin Salihi Al-Usaymiin

Alla ka yafa a ma, ani a bangebagaw, ani silamaw bɛɛ

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Fɔkasurunya Silamaya dusukuna-siri la

N’be nka kitabu daminɛ ni Alla tɔgɔ barikama ye, dunya nɛma tigi ani lahara nɛma kɛrɛkɛrɛni tigi.

kouma ɲɛ bila

Tano be Alla ye, an b'a tano, an be dɛmɛ ɲini a fɛ, an be yafa ɲini a fɛ, an be tubi ka kɔsegi a ma. Ani anw be tanga ɲini Alla fɛ ka bɔ anw niiw ka jugumaw ma, ani ka bɔ anw ka kɛwale jugumanw ma, Mɔgɔ min Alla y’a kanda, filibaga te o tigi la, wa mɔgɔ min a y’a fili, kandabaga te o tigi la, Ani ne be sereya kɛ ko tigi gɛrɛ tey ni Alla kelen tɛ, jɛn ɲɔgɔn t'a la, Ani ne be sereya ko Muhamadu ye a ka jɔn ye, ani a ka ciden. Alla ka nɛma ni kisi be a ye, ani a ka denbaya, ni a ka sɔhabaw, ani mɔgɔ min tugu o kɔ ɲumanya la.

O kɔfɛ: A lɔn ko (Alla kelenbagatiya lɔniya) le ye lɔniyaw bɛɛ la kɔrɔtani ye, ani o bɛɛ ka daraja ba, ani o bɛɛ ka min ɲinini wajibiyani le; sabula o le ye Alla kɔrɔtani lɔn ye, ani a tɔgɔw, ani a mankutuw, ani a ka hakɛw a ka jɔnw kan, ani sabula o le ye sira dayɛlɛna ye ka taga Alla kɔrɔtani ma, ani o le ye a ka sariyaw sinsin fɛn ye.

O le kosɔn: Ciladenw bɛɛ bɛna ka weleli kɛ ka taga a ma, Alla kɔrɔtani ko:

﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِيٓ إِلَيۡهِ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱعۡبُدُونِ25﴾

{An (Alla) ma ciden si ci i ɲɛ, fɔɔ an ye gundo siri kana di a ma ko: «tigi si tey fɔɔ Ne, o le kosɔn, aw ye Ne bato.»} [Al Anbiya: 25].

Wa a sereya la a yɛrɛ ye ni kelenya ye, ani a ka mɛlɛkɛw ni lɔnikɛlaw fana b’o sereya, Alla kɔrɔtani ko:

﴿شَهِدَ ٱللَّهُ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَأُوْلُواْ ٱلۡعِلۡمِ قَآئِمَۢا بِٱلۡقِسۡطِۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ 18﴾

{Alla sereya la ko tigi si tey n’a le tɛ, ani mɛlɛkɛw ni lɔnikɛlaw fana b’o sereya - min ye telenbaga ye a ka kow la, tigi gɛrɛ tey ni a le tɛ, Masa Fangatigi, kolɔn Masa}. [ Aali-Imran:18].

Tun ma min na ni kɛla Alla kelenbagatiya cogoya ye, a jagoyala silama bɛɛ kan ko a ka a mako don a la ka a kalan, ka a la kalan, ka a kɔrɔ miiri, ani ka la a la; walasa a ka a ka dina lɔ sinsin fɛn ɲuman kan, ni hakili sigi ani yɛrɛ kolo ye; walasa a ka nɛma sɔrɔ ni a yiri denw ye, ani a nafaw.

Alla le ye bɛnsema tigi ye

A walafibaga ka kuma ɲɛ bla

Silamaya dina

Silamaya dina: O ye dina ye Alla ye Muhamadu ci ni min ye, Alla ka nɛma ni kisi b'a ma, Alla y'a kɛ dinaw laban ye, a y'a dafa a ka jɔnw ye, a ye nɛma dafa o kan ni a ye, a son na a ma k'a kɛ o ka dina ye, o la, dina si te minɛ mɔgɔ si fɛ fɔɔ ale. Alla kɔrɔtani ko:

﴿مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَآ أَحَدٖ مِّن رِّجَالِكُمۡ وَلَٰكِن رَّسُولَ ٱللَّهِ وَخَاتَمَ ٱلنَّبِيِّـۧنَۗ وَكَانَ ٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٗا 40﴾

{Muhamadu ma kɛ aw dɔla kelen fa ye nga Alla ka ciden le ani Nabiɲumaw laban, wa Alla ye fɛn bɛɛ lɔnbaga ye. } [Al Ahzaab:40].

Ani A ko min kɔrɔtani le :

﴿...ٱلۡيَوۡمَ أَكۡمَلۡتُ لَكُمۡ دِينَكُمۡ وَأَتۡمَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ نِعۡمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلۡإِسۡلَٰمَ دِينٗا...﴾

{...Bi lon na, ne ye aw ka dina dafa aw ye, ka nka nɛmaw dafa aw kan, ani ka diɲɛ ka silamaya kɛ aw ka dina ye...} [Al Maaida: 3].

Ani A ko min kɔrɔtani le :

﴿إِنَّ ٱلدِّينَ عِندَ ٱللَّهِ ٱلۡإِسۡلَٰمُ...﴾

{Alla ka dina ye silamaya le ye...) Aali-Imran: 19]

Ani A ko min kɔrɔtani le :

﴿وَمَن يَبۡتَغِ غَيۡرَ ٱلۡإِسۡلَٰمِ دِينٗا فَلَن يُقۡبَلَ مِنۡهُ وَهُوَ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ 85﴾

{Ni mɔgɔ min ka dina gɛrɛ ta min te silamaya dina ye, o te minɛ a ma, wa lahara fana, a bena kɛ bɔnɛbagaw cɛma}. [Aali Imran: 85].

Alla kɔrɔtani k’a wajibiya mɔgɔw bɛɛ kan ko o ka dina kɛ Alla kɔrɔtani ye ni silamaya dina ye, k’a fɔ A ka ciden ye, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, ko:

﴿قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنِّي رَسُولُ ٱللَّهِ إِلَيۡكُمۡ جَمِيعًا ٱلَّذِي لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۖ فَـَٔامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِ ٱلنَّبِيِّ ٱلۡأُمِّيِّ ٱلَّذِي يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَكَلِمَٰتِهِۦ وَٱتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ 158﴾

{A fɔ ko: «Yaa alugu adamadenw, can na, Ne ye Alla ka ciden ye a bɛɛ ma, sankolow ni dugukolo masaya be min bolo; tigi gɛrɛ tey fɔɔ ale, ale le be ɲenemanya di, ka saya fana kɛ, o la, aw ka la Alla la n'a ka ciden la, Nabiɲuma min te sɛbɛ den kalan, min la la Alla la n'a ka kumaw la, ka tugu a kɔ, janko aw ka sira sɔrɔ»}. [Al Aaraf: 158].

A nana Sɔhih Muslim kɔnɔ: ka bɔ Abu Hurayrata fɛ Alla ma diɲɛ na a ma ko Alla kira, Alla ka nɛma ni kisi be a ma, a ko:

«وَالَّذِي ‌نَفْسُ ‌مُحَمَّدٍ ‌بِيَدِهِ ‌لَا ‌يَسْمَعُ بِي أَحَدٌ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ يَهُودِيٌّ وَلَا نَصْرَانِيٌّ، ثُمَّ يَمُوتُ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَّا كَانَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ».

"N'be nkali masa la ne Muhamadu nii be masa min bolo, ni mɔgɔ o mɔgɔ ka ne ka ko mɛn manton ni na, a kɛla Yahudiya ye wala Nasara, ka sa k'a sɔrɔ a ma limaniya fɛn ma ne cila ni min ye, o tigi bena kɛ tasuma mɔgɔw la.¹."

Wa ka limaniya a ma o ye: ka a ka kuma cɛntigiya k’a son a la ani kan labato; a cɛntigiyali dɔrɔn tɛ. O le kosɔn, Abu Talibi ma kɛ limaniya baga ye Ciden ma (Nɛma ni kisi b’a ma), hali n’a y’a ka kuma cɛntigiya, ani k’a sereya ko a ye dina fisamanw dɔ ye.

Silamaya dina: a be dina kɔrɔw ka nafaw bɛɛ lajɛn, a sankɔrɔtali o kan sabula a be bɛn wagati bɛɛ ma, ni yɔrɔ bɛɛ ma, ani siya bɛɛ. Alla kɔrɔtani ko a ka Ciden ye:

﴿وَأَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَمُهَيۡمِنًا عَلَيۡهِ...﴾

{Wa An (Alla) ye kitabu jigi kana i ma ni cɛn ye, k’a kɛ cɛntigiya fɛn ye kitabuw la minw kɔn na a ɲɛ, ani k’a kɛ kɔlɔsili fɛn ye o kan...} [maa-ida: 48].

K'a fɔ ko a be bɛn wagati bɛɛ ma, ani yɔrɔ bɛɛ, ani jama kuru bɛɛ ma: o ye ko a minɛni te jama kuru ka hɛrɛ fɔngɔɲɔngɔya wagati si kɔnɔ walima yɔrɔ dɔ la, nga o le ye a ɲan ye. A kɔrɔ te ko a be majigiya wagati bɛɛ ma ni yɔrɔ bɛɛ ani jama kuru bɛɛ ma, i nafɔ mɔgɔ dɔw b’a fɛ cogo min na.

Silamaya ye dina lakika ye, Alla kɔrɔtani y’a latigɛ ko mɔgɔ o mɔgɔ be a minɛ ka ɲɛ, a bena a dɛmɛ ani k'a kɔrɔta tɔw bɛɛ kan. Alla kɔrɔtani ko:

﴿هُوَ ٱلَّذِيٓ أَرۡسَلَ رَسُولَهُۥ بِٱلۡهُدَىٰ وَدِينِ ٱلۡحَقِّ لِيُظۡهِرَهُۥ عَلَى ٱلدِّينِ كُلِّهِۦ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡمُشۡرِكُونَ 9﴾

{A le le ka a ka ciden ci ni kandaya ye ani dina lakika ye, walisa a ka a kɔrɔta dinaw bɛɛ kan, hali n'a ma diya filankafo ye}. [Al sɔff: 9].

Ani A ko :

﴿وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمۡ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَيَسۡتَخۡلِفَنَّهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ كَمَا ٱسۡتَخۡلَفَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمۡ دِينَهُمُ ٱلَّذِي ٱرۡتَضَىٰ لَهُمۡ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّنۢ بَعۡدِ خَوۡفِهِمۡ أَمۡنٗاۚ يَعۡبُدُونَنِي لَا يُشۡرِكُونَ بِي شَيۡـٔٗاۚ وَمَن كَفَرَ بَعۡدَ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ 55﴾

{Alla ka lahirita limaniya jɔnw ye aw la ani bara ɲuman kɛlaw, ko a bena o kɛ nɔnabilaw ye dugukolo kan, I nafɔ a ye nɔnabila di mɔgɔw ma minw kɔn na o ɲɛ, ani siga t’a la, a bena o ka dina sabati a ye min sugandi o ye, a bena o ka siranya nɔnabila ni hakili sigi ye siga t’a la. O bena ne bato, o tena ne jɛn ni foy ye. Ni mɔgɔ o mɔgɔ ka ban o kɔ, o tigiw le ye cɛnnikɛlaw ye} [An-Nur:55].

Silamaya dina ye dusukuna-siri ni sariya le ye, a dafani le a ka dusukuna-siri la, ani a ka sariyaw la:

1- a be yamaruyali kɛ ni Alla kelenbagatiya ye, a be gwɛni kɛ ka bɔ filankafoya ma.

2- A be yamaruyali kɛ ni can fɔ ye, ka gwɛni kɛ ka bɔ galon tigɛ ma.

3- A be yamaruyali kɛ ni tileninya ye, k'a gwɛni kɛ ka bɔ tilenbaliya ma, Tileninya ye fɛn bɔniw ka kɛ kelen ye ani ka danfara don fɛnw cɛ minw te kelen ye.

Tileniya kɔrɔ te ko ka cɛw ni musow kɛ kelen ye i nafɔ mɔgɔ dɔw b'a fɔ cogo min na ko: Silamaya dina ye kɛɲɛya dina ye, k'o fɔ k'a to ten. Sabu kɛɲɛya fɛn suguya cɛ ye tilenbaliya le ye min Silamaya te na n'a ye, ani a kɛbaga te tano.

4- A be Yamaruyali kɛ ni lanaya ye, ka gwɛni kɛ ka bɔ janfa ma.

5- A be Yamaruyali kɛ ni layiru dafa ye, a be gwɛni kɛ ka bɔ janfa ma.

6- A be yamaruyali kɛ ni ɲumanya ye ka taga bangebagaw ma, a be gwɛni kɛ ka bɔ bangebaga sɔsɔ ma.

7- A be yamaruyali kɛ ni sinji tugu ye, o lugu ye masurunya mɔgɔw ye,

a be gwɛni kɛ ka bɔ sinji tigɛ ma.

8- A be yamaruyali kɛ sigiɲɔgɔn ɲumanya ma, ka gwɛni kɛ ka bɔ sigiɲɔgɔn juguya ma.

Kuma bɛɛ lajɛni ye ko: Silamaya be yamaruyali kɛ jogo ɲuman bɛɛ la, ani a be gwɛni kɛ ka bɔ jogo jugu bɛɛ ma. Ani a be yamaruyali kɛ kɛwale ɲuman bɛɛ la, ani a be gwɛni kɛ ka bɔ kɛwale jugu bɛɛ ma.

Alla kɔrɔtani ko:

﴿إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَٱلۡإِحۡسَٰنِ وَإِيتَآيِٕ ذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَيَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِ وَٱلۡبَغۡيِۚ يَعِظُكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ 90﴾

{Can na, Alla b'aw yamaruya ni tilenniya ni ɲumanya ye ani ka di li kɛ aw badenmaw ma. Ani a be gwɛnni kɛ ka bɔ kakalayakow mɔ, ko juguw ani dantɛmɛ ma, A b’aw ladi janko aw hakili ka jigi a la}. [An Nahl: 90].

Silamaya lɔsenw

Silamaya lɔsenw: o ye a lɔsenw ye a lɔla minw kan, o ye loru: o ɲɛfɔ la halisa la Ibn umar ka min lakali, Alla ka diɲe be o fila ma, ko kira, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, ko:

«بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسَةٍ: عَلَى أَنْ يُوَحِّدَ اللَّه - وَفِي رِوَايَةٍ عَلَى خَمْسٍ -: شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَصِيَامِ رَمَضَانَ، وَالْحَجِّ»

«Silamaya lɔla fɛn loru kan: Alla kelenbagatiya- a nana Hadisa nasira gɛrɛ la fɛn loru kan-: ka sereya ko tigi si tey fɔɔ Alla tɛ, ani ko Muhamadu ye a ka jɔn ni a ka ciden ye, ani ka seli lɔ, ani ka jaga bɔ, ani ka sunkalo sun, ani ka heji kɛ» Cɛɛ dɔ ko: Heji, ni sunkalo sun? A ko:

«لَا، صِيَامُ رَمَضَانَ، وَالْحَجُّ».

«Ayi, sunkalo sun ni Heji» Ni cogo le la nka mɛn Alla ka ciden fɛ, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma².

1- Ka sereya kɛ ko tigi gɛrɛ tey fɔɔ Alla, ani ko Muhamadu ye a ka jɔn ani a ka ciden ye, o ye: lanaya yɛrɛ yɛrɛ ye, min be fɔ ni nɛn ye ni sereya fɔ cogo ni la, a be i nafɔ, a ya lanaya kɛ o ko la, a be a sereya, wa ni sereya kɛla lɔsen kelen ye k'a sɔrɔ sereya kɛla min kan o te kelen ye:

Kelen a ye kɛ sabu: Ciden - Alla ka nɛma ni kisi b’a kan - ye Alla kɔrɔtani ka kuma lasebaga ye, o kama, ka sereya kɛ a ka jɔnya la n’a ka cidenya kan, o ye ka sereya kɛ ko tigi si tey ni Alla tɛ dafali ye.

Walima: sabu o sereya fila ninugu le be kɛwalew ya ɲɛ n’o ya minɛ sigi na ye; sabu wale dɔ te se ka ɲɛ, walima ka minɛ, fɔɔ ni a kɛla ni kɔnɔgwɛya ye Alla kɔrɔtani ye ani ka tugu a ka ciden kɔ Alla ka nɛma ni kisi b’a ma.

ni kɔnɔgwɛya ye, sereya be sabati ko tigi gɛrɛ tey ni Alla tɛ, wa ni Alla ka ciden labatoli ye, sereya be sabati ko Muhamadu ye a ka jɔn ni a ka ciden ye.

Ni sereya ba nafaw dɔ ye: ka dusu ni nii kanhɔrɔnya ka bɔ danfɛnw ka jɔnya la, ani ka bɔ mɔgɔw labato la minw ma kɛ cidenw ye.

2- min ye seli lɔ ye: O ye ka Alla kɔrɔtani bato k'a kɛ tileninya ni dafaniya cogo la a wagatiw ni a cogoyaw la.

A nafaw dɔ ye: dusu lafɛrɛli, ni ɲɛ sabati, ani ka farali kɛ ka bɔ tiɲe ni la kow ni ko jugu la.

3-min ye Ka jaga bɔ: o ye Alla kɔrɔtani bato ye ni hakɛ jagoyani bɔ ye jaga nafolow la, jaga jagoya la minw la.

A nafaw dɔ ye: ka nii saniya jogo ka bɔ jugu ma (tɛgɛgɛlɛnya) ani ka silamaya ni silamaw ka makoyaw dafa.

4- min ye sunkalo sun ye: o ye ka bato kɛ Alla kɔrɔtani ye ni yɛrɛ minɛ ye ka bɔ sun tiɲe fɛnw ma sunkalo telefɛ.

A nafaw dɔ ye: ka nii degi fɛn kanuniw toli la; Alla kɔrɔtani ka diɲɛ ɲini kosɔn.

5- min ye ka Alla ka so heji: o ye Alla kɔrɔtani bato ye n'a ka so saniman tagali ye, ka Hɛji baraw kɛli kosɔn.

A nafaw dɔ ye: yɛrɛ degi wari ni farikolo dilila Alla kɔrɔtani bato la, o kosɔn, heji ye jihadi sugu dɔ ye Alla kɔrɔtani ka sira kan.

An ye nafa minw fɔ o sinsin fɛnw la, ani an ma minw fɔ, o lugu b’a to manton be kɛ silamaya manton saniya ni a a ka ɲuman ye, min be dina lakika kɛ Alla ye, ani a be danfɛnw baraɲɔgɔnya ni tileninya ni cɛn ye. Sabula Silamaya sariya tɔw be ɲɛ ni ni sinsin fɛnw ɲɛ ye, manton ka kow be ɲɛ n’o ka dina ɲɛ ye, ani o ka kow ɲɛ be bɔ o bolo hakɛ la o ka dina kow ɲɛ bɔla o bolo min na.

Ni mɔgɔ o mɔgɔ b’a fɛ ka ni famu ya, o tigi ye Alla kɔrɔtani ka kuma kalan:

﴿وَلَوۡ أَنَّ أَهۡلَ ٱلۡقُرَىٰٓ ءَامَنُواْ وَٱتَّقَوۡاْ لَفَتَحۡنَا عَلَيۡهِم بَرَكَٰتٖ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَٰكِن كَذَّبُواْ فَأَخَذۡنَٰهُم بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ 96 أَفَأَمِنَ أَهۡلُ ٱلۡقُرَىٰٓ أَن يَأۡتِيَهُم بَأۡسُنَا بَيَٰتٗا وَهُمۡ نَآئِمُونَ 97 أَوَأَمِنَ أَهۡلُ ٱلۡقُرَىٰٓ أَن يَأۡتِيَهُم بَأۡسُنَا ضُحٗى وَهُمۡ يَلۡعَبُونَ 98 أَفَأَمِنُواْ مَكۡرَ ٱللَّهِۚ فَلَا يَأۡمَنُ مَكۡرَ ٱللَّهِ إِلَّا ٱلۡقَوۡمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ 99﴾

{Ni ni dugu mɔgɔw tun limaniya la, ka siran Alla ɲɛ, an tun bena hɛrɛ dayɛlɛ o ye ka bɔ sankolo ni dugukolo la; nga o ya galon tigɛya, o la, an k'o minɛ n'o ya kɛwalɛw ye..

Yala dugu mɔgɔw hakili latigɛ la ko ne Alla ka jangata tena na o ma sufɛ k'a sɔrɔ o be sunɔgɔ la wa?97

Walima dugu mɔgɔw hakili latigɛ la ko nka jangata tena na o ma sɔgɔma k'a sɔrɔ o be toron na wa? 98

Yala o hakili latigɛ la Alla ka dabali ma wa? Mɔgɔ si hakili te latigɛ Alla ka dabali ma fɔɔ bɔnɛbagaw99} [Al Aaraf: 96-99].

A ye mɔgɔ fɔlɔw ka tariku filɛ; tariku ye hakili jigi ye kolɔn naw ye ani famuyali mɔgɔw ye minw dusukun ma datugu. An be dɛmɛ ɲini Alla le fɛ.

Silamaya dusukouna-siri sinsin fɛnw

Silamaya dina: -i nafɔ an y’a yira fɔlɔ- dusukuna-siri ni sariya la, an ye dɔ fɔ a ka sariyaw la, ani an y'a lɔsenw kofɔ minw be jate a sariyaw sinsinnanw ye.

Min ye silamaya dusukuna-siri ye, a lɔsenw ye: ka limaniya Alla ma, ani a ka mɛlɛkɛw, ni a ka gafew ni a ka cidenw ni lon laban, ani latigɛ a ɲuman ni a juguman.

Ni lɔsenw dalilu nana Alla ka Kitabu ni a ka ciden ka Sunna la, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma.

Alla kɔrɔtani ko a ka Kitabu kɔnɔ:

﴿لَّيۡسَ ٱلۡبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ قِبَلَ ٱلۡمَشۡرِقِ وَٱلۡمَغۡرِبِ وَلَٰكِنَّ ٱلۡبِرَّ مَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلۡكِتَٰبِ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ...﴾

{Ɲumaya te k’i ɲɛsin kɔrɔn fan fɛ walima telebin fan fɛ, nga Ɲumanya ye ka la Alla la ani lon laban ni mɛlɛkɛw ni kitabu ni nabiɲumaw la...v}. [Al Bakara: 177]. Ani Alla ko latigɛ la:

﴿إِنَّا كُلَّ شَيۡءٍ خَلَقۡنَٰهُ بِقَدَرٖ 49 وَمَآ أَمۡرُنَآ إِلَّا وَٰحِدَةٞ كَلَمۡحِۭ بِٱلۡبَصَرِ 50﴾

{can na, n'ye fɛn bɛɛ dan ni latigɛ ye 49

“n'ka ko be ni kuma kan kelen le ye i nafɔ ɲɛ filɛli. 50” } [Al kɔmar : 49,50].

Alla kira ka Suna la, Alla ka kisi ni nɛma be a ma, a ko tuma min na a ka Mɛlɛkɛ Jibril jabi a ka ɲiningali la ka bɔ limaniya ma:

«الْإِيمَانُ: أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ، وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ: خَيْرِهِ وَشَرِّهِ».

Limaniya ye: ka la Alla la, ani a ka mɛlɛkɛw, ani a ka gafew, ani a ka cidenw, ani lon laban, ani a ka la latigɛ la: a ɲuma ni a juguma.³

ka limaniya Alla kɔrɔtani ma

Limaniya Alla ma, o be ko naani ta:

Ko fɔlɔ: ka limaniya ko Alla bey:

Can na Adamaden dan cogo, hakili, sariya, ani sɔmi bɛɛ ye dalilu kɛ ko Alla kɔrɔtani bey.

Adamaden dan cogo ka dalilu ta fan fɛ k'a fɔ ko Alla kɔrɔtani bey: danfɛn bɛɛ dan na ni lannaya ye a Danbaga la k’a sɔrɔ a ma kɔn ka miri walima k’a kalan, ani mɔgɔ si te bɔ o wolocogo ka laɲinitaw la fɔɔ ni fɛn dɔ don na min dusukun na min b’a bɔ o la. Alla ka ciden ka kuma kan kosɔn, Alla ka nɛma ni kisi be a ma:

«‌مَا ‌مِنْ ‌مَوْلُودٍ إِلَّا يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ، فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ أَوْ يُمَجِّسَانِهِ».

«Den si te wolo fɔɔ fitira kan, a bangebagaw le b’a kɛ Yahudiya ye, walima keretien walima tasuma batola ye .»⁴.

2- Min ye hakili ka dalilu ye k'a sabati ko Alla kɔrɔtani bey, o ye ko danfɛnw, minw nana ka kɔn ani minw nana kɔfɛ, Danbaga dɔ ka kan ka sɔrɔ min y’o dan; sabu o te se k’o yɛrɛ dan o yɛrɛ ma, o fana te se ka dan kunfe bolo ma.

O te se k'o yɛrɛ dan; sabu fɛn t'a yɛrɛ dan; sabu sani a ye sɔrɔ a tun te foy ye, o la a be se ka kɛ Danbaga ye cogo di?

Wa a te se ka na kunfɛ bolo ma; Sabu kɛwale bɛɛ la kɛbaga be a la, Wa sabula a labɛn cogo dafani ɲuman, ani fɛn bɛɛ ka jɛɲɔgɔnya dafani ɲɔgɔn fɛ sababuw ni o kɛtaw la, o b’a barli tigɛnkan boloma ko a ka kɛ a yɛrɛ ma; sabu fɛn min kɛla a yɛrɛ ma, labɛni tɛ a daminɛ na, o la, cogo di a be se ka labɛn a tolila ani a ka yiriwali la?

Wa ni ni danfɛnw te se k’o yɛrɛ dan, walima k'o na kunfɛ bolo ma; a kɛla jagoya ye ko danbaga dɔ b’o la, wa o le ye Alla ye, dunya bɛɛ Tigui.

Alla kɔrɔtani y'o hakili tigɛnkan dalilu n'a buruhan fɔ suratu Ṭuri kɔnɔ, k'a fɔ ko:

﴿أَمۡ خُلِقُواْ مِنۡ غَيۡرِ شَيۡءٍ أَمۡ هُمُ ٱلۡخَٰلِقُونَ 35﴾

{yala o dan na n'a ma kɛ Danbaga ye, walima o ye o yɛrɛ danbagaw ye?} [At-Tur: 35]. O kɔrɔ ye ko: o ma dan danbaga kɔ, ani o te o yɛrɛ danbagaw ye; o la a jagoya la ko o Danbaga ye Alla kɔrɔtani le ye, Alla min ka hɛrɛ ka ca. O le kosɔnɔ, tuma min na Jubayru bun Mut-imi Alla ma diɲɛna a ma- y'a mɛn Alla kira fɛ- nɛma ni kisi be a ma- a be Suratu Tur kalan na, a sela ni aya ninugu ma:

﴿أَمۡ خُلِقُواْ مِنۡ غَيۡرِ شَيۡءٍ أَمۡ هُمُ ٱلۡخَٰلِقُونَ 35 أَمۡ خَلَقُواْ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَۚ بَل لَّا يُوقِنُونَ 36 أَمۡ عِندَهُمۡ خَزَآئِنُ رَبِّكَ أَمۡ هُمُ ٱلۡمُصَۜيۡطِرُونَ 37﴾

{yala o dan na n'a ma kɛ Danbaga ye, walima o ye o yɛrɛ danbagaw ye? 35}

Yala o ye sankolo ni dugukolo dan? O kuma toy, dɛngɛnɛya baga tɛ o ye. 36}

Yala i Matigi ka nafolow magazan b'o lugu le bolo, walima o lugu le ye sebagaya tigiw ye? 37} [At-Tur: 35-37].

O tuma na Jubayr tun ye filankafo le ye, a ko: «N’ dusukun tun be ɲini ka pan ka taga, o le tun ye sian fɔlɔ ye limaniya sigila n’ dusukun na.»⁵.

An ye misali dɔ di min be o gɛya: ni mɔgɔ dɔ y'i sangaso dɔ kofɔ i ye min lɔla ka ɲɛ, nankɔw k’a lamini, bajiw be woyo o ni ɲɔgɔn cɛ, tapiw ni dilanw kɛla k'a labɔ, ani a masirini le ni masirifɛnw ni minan suguya bɛɛ ye. N’a tun y’a fɔ i ye ko ni sangaso n’a dafa fɛnw bɛɛ y’o yɛrɛ dan, wala ko a dan na a yɛrɛ ma ni a ma kɛ danbaga ye, i tun bena teliya k’a sɔsɔ ani k’a galontigɛya, ani i tun bena a ka kuma jate nalomanya kuma ye. O bɛɛ kɔ, O la, yala a be se ka kɛ ko ni dunya belebeleba, n’a ka dugukolo, a ka sankolo, a ka lolobaw, a ka cogoyaw, n’a ka labɛn kabakomanw ni o be mɔgɔw kabakoya, a ka yɛrɛ dan walima a dan na kunfɛ bolo ma k’a sɔrɔ danbaga tey wa?

3- Min ye sariya ka dalilu ye ka yira ko Alla bey: o ye sabu sankolola gafew bɛɛ be o kuma fɔ, ani o nana ni min ye sariya tileninw na minw be tali kɛ danfɛnw ka nafaw la, o ye dalilu ye k’o bɔla Matigi kolɔn na dɔ fɛ min b’a ka danfɛnw ka nafaw lɔn. a ni a nana ni dunya kibaro minw ye ni wagatiw k’a yira ko can le, o b’a yira ko o bɔla Matigi dɔ le fɛ min be se k’a fɛn dan a ye min fɔ an ye.

4- Min ye sɔmi daliluw ye minw b’a yira ko Alla bey, o be sɔrɔ cogo fila la:

A fɔlɔ ye: an be min mɛn ani an be min seriya Duawu kɛlaw jabili la ani tɔrɔtɔ bagatɔw dɛmɛn la, o ye tigɛnkan dalilu ye min b'a yira ko Alla kɔrɔtani bey, Alla ko (saniya be a ye):

﴿وَنُوحًا إِذۡ نَادَىٰ مِن قَبۡلُ فَٱسۡتَجَبۡنَا لَهُۥ...﴾

{Ani i ye Nuhu kofɔ, tuma min na a ka duawu kɛ ka kɔn, An (Alla kɔrɔtani) k'a jabi...} [al'anbia: 76]. Ani Alla kɔrɔrtani ko :

﴿إِذۡ تَسۡتَغِيثُونَ رَبَّكُمۡ فَٱسۡتَجَابَ لَكُمۡ...﴾

{I hakili jigi tuma na min na a ka dɛmɛ ɲini aw tigi fɛ, A k' aw jabi...} [Al Anfal:9].

a be Sahih Al-Bukhari kɔnɔ, min minɛna Anas fɛ, Alla ka diɲe a ma, a ko:

«إنَّ أعرابيًّا دَخَلَ يَوْمَ الجُمُعَةِ -والنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ- فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلَكَ المَالُ، وجَاعَ العِيَالُ، فَادْعُ اللَّهَ لنَا؛ فَرَفَعَ يَدَيْهِ ودَعَا، فَثَارَ السَّحَابُ أمثَالَ الجِبَالِ، فَلَمْ يَنْزِلْ عَنْ مِنْبَرِهِ حتَّى رَأَيْتُ المَطَرَ يَتَحَادَرُ عَنْ لِحْيَتِهِ».

«burusi kɔnɔ Arabu dɔ don na juma lon dɔ la, k’a sɔrɔ kira tun be kutuba kɛla nɛma ni kisi b’a ma, A ko: E Alla ka ciden, wari ban na, denbayaw be kɔngɔ la, o la, i ka Alla dali an ye; A k’a bolow kɔrɔta ka Alla dali, sankabaw wilila i ko kuruw, a ma jigi ka bɔ a ka minbar kan fɔɔ n’ ye sanji bɔtɔ ye a bonbonsi la.. »⁶.

juma filana na; o burusi kɔnɔ Arabu walima mɔgɔ gɛrɛ wilila k’a fɔ ko: E Alla ka ciden, bonw bin na, wari tunu na jila, o la, i ka Alla dali an ye; a k’a bolow kɔrɔta a ko nɛma ni kisi b’a ma:

«اللَّهُمَّ حَوَالَيْنَا وَلَا عَلَيْنَا».

«Ya Alla, a kɛ an lamini la, kana a kɛ an kan» A te fan si yira, fɔɔ o ka yɛlɛma⁷.

Duawu kɛlaw ka duawuw jabili ye fɛn ye min sereyani le fɔɔ ka se bi ma; mɔgɔw ye minw b'i sɛmɛ Alla la ni kɔnɔgwɛya ye, ani k’a duawu jabi saratiw dafa.

A fila na: ko Nabiɲumaw ka kabakomafɛnw minw be wele ko kabakow, o minw mɔgɔw b’o ye walima k’o mɛn, o ye tigɛnkan daliluw ye ko o cibaga bey, o le ye Alla kɔrɔtani ye; sabula o ye kow le ye minw bɔla mɔgɔya kɔnɔ, Alla kɔrɔtani b’o kɛ ka a ka cidenw dɛmɛ, ani k'o sɛmɛntiya.

O misaliya dɔ ye Musa ka kabako ye, kisi b’a ma, tuma min na Alla kɔrɔtani y’a fɔ a ye ko a ka baji bugɔ n’a ka bere ye, o la, a y’a bugɔ, a tilanna ka kɛ sira jani tan ni fila ye, ji be o cɛ i nafɔ kuluw, Alla kɔrɔtani ko:

﴿فَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ مُوسَىٰٓ أَنِ ٱضۡرِب بِّعَصَاكَ ٱلۡبَحۡرَۖ فَٱنفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرۡقٖ كَٱلطَّوۡدِ ٱلۡعَظِيمِ 63﴾

{an ye wahayu ci Musa ma ko: «I ka baji bugɔ n’i ka bere ye», a tilan na, a tilan yɔrɔ kelen kelen bɛɛ kɛla i nafɔ kuluba}. [ Alshueara 63].

Misali fila na: Isa, Alla ka kisi be a ma, ka kabako, a tun be suw lakunu, k'o labɔ o ka kaburuw kɔnɔ n'Alla ka diɲe ye. Alla kɔrɔtani ko o ko la:

﴿...وَأُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۖ...﴾

{...wa n’be suw lakunu n'Alla ka diɲe ye...} [Aali Imran: 49] Ani A ko :

﴿...وَإِذۡ تُخۡرِجُ ٱلۡمَوۡتَىٰ بِإِذۡنِيۖ...﴾

{...ani tuma min i be suw labɔ ni ne ka diɲe ye ...} [almaa-ida: 110].

Misaliya sabana ye Muhamadu ta ye Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, tuma min na Kurayshiw ye kabako ɲini a fɛ, o la, a y’a bolo ɲɛsin kalo ma, a tilan na fila, mɔgɔw k’a ye, Alla kɔrɔtani ka kuma nana o ko la:

﴿ٱقۡتَرَبَتِ ٱلسَّاعَةُ وَٱنشَقَّ ٱلۡقَمَرُ 1 وَإِن يَرَوۡاْ ءَايَةٗ يُعۡرِضُواْ وَيَقُولُواْ سِحۡرٞ مُّسۡتَمِرّٞ2﴾

{ Wagati surunyana la (o kɔrɔ ye ko kiyama wagati surunya la), kalo tilan na 1. Ni o ye tagamasiɲɛ dɔ ye, o b’o kɔ don a la k’a fɔ ko: “Ni ye koroti ye min fanga ka bon” }. 2 [ Kamar: 1 -2].

O tagamasiɲɛ yetaw ni Alla kɔrɔtani b'o kɛ k’a ka cidenw dɛmɛ ani k'o sɛmɛntiya, o b’a yira tigɛnkan boloma ko a bey.

Fen filanan min ni ka limaniya Alla ma be tali kɛ o la, o ye ka la a ka Matigiya la, o kɔrɔ ye ko a le kelenpe le ye Matigi ye, jɛnɲɔgɔn wala dɛmɛbaga t'a la.

Matigi: o le ye Danfɛnw tigi, fanga ani yamaruya bɛɛ ye min ta ye. Danbaga fɔy tey ni Alla tɛ, tigi fɔy tey ni a le tɛ, yamaruya fɔy tey fɔɔ a le ta. Alla kɔrɔtani ko:

﴿...أَلَا لَهُ ٱلۡخَلۡقُ وَٱلۡأَمۡرُۗ...﴾

{... i toro malɔ, danni ni yamaruya ye a le ta le ye....} [Ahraaf: 54] Ani A ko :

﴿...ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡ لَهُ ٱلۡمُلۡكُۚ وَٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ مَا يَمۡلِكُونَ مِن قِطۡمِيرٍ﴾

{O ye Alla ye aw Matigi; masaya ye a le ta le ye. Aw be minw welela a le duguman, o te tamalo kolo fara ɲɔgɔn mara (o kɔrɔ ye ko mara fitini si t’olugu bolo}. [Faatir: 13].

A ma lɔn danfɛnw yɔrɔ la, ko mɔgɔ dɔ ka Alla sani ma masa ka tigiya bali, fɔɔ o tigi ka kɛ yɛrɛlɔnba ye min lani te a yɛrɛ ka kuma la, i nafɔ a ye firauna sɔrɔ cogo min na, wagati min na a y'a fɔ a ka jama ye ko:

﴿فَقَالَ أَنَا۠ رَبُّكُمُ ٱلۡأَعۡلَىٰ 24﴾

{K’a fɔ ko: Ne le ye aw Matigi kɔrɔtani ba ye } [Naziat: 24], ani a ko:

﴿...يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمَلَأُ مَا عَلِمۡتُ لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرِي...﴾

{...Aw kuntigiw, ne ma tigi si lɔn aw la ne kɔ... } [Kasas:38], Nga o ma bɔ dusukuna siri la. Alla kɔrɔtani ko:

﴿وَجَحَدُواْ بِهَا وَٱسۡتَيۡقَنَتۡهَآ أَنفُسُهُمۡ ظُلۡمٗا وَعُلُوّٗاۚ...﴾

{O y’o sɔsɔ, k’a sɔrɔ o nii tun la ni b’o la, yɛrɛkuntɔnyɔ ni yɛrɛbonya kosɔn....} [Al namli: 14]. Musa y'a fɔ firauna ye, i nafɔ Alla y'a fɔ cogo min na:

﴿...لَقَدۡ عَلِمۡتَ مَآ أَنزَلَ هَٰٓؤُلَآءِ إِلَّا رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ بَصَآئِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَٰفِرۡعَوۡنُ مَثۡبُورٗا﴾

{ I k'a lɔn can na ko sankolow ni dugukolo Matigi dɔrɔn le ka ninugu lajigi dalilu ye, ani ne b'i jigiyala, e Firauna, ko i bena halaki}. [Al-Isra:102] O le kama Filankafow tun sɔna Alla kɔrɔtani ka tigiya ma, nga o tun be filankafoya kɛ a la bato la, Alla kɔrɔtani ko:

﴿قُل لِّمَنِ ٱلۡأَرۡضُ وَمَن فِيهَآ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ 84 سَيَقُولُونَ لِلَّهِۚ قُلۡ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ85 قُلۡ مَن رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ ٱلسَّبۡعِ وَرَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡعَظِيمِ 86 سَيَقُولُونَ لِلَّهِۚ قُلۡ أَفَلَا تَتَّقُونَ 87 قُلۡ مَنۢ بِيَدِهِۦمَلَكُوتُ كُلِّ شَيۡءٖ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيۡهِ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ 88 سَيَقُولُونَ لِلَّهِۚ قُلۡ فَأَنَّىٰ تُسۡحَرُونَ 89﴾

{A fɔ ko: jɔn ta le ye dugukolo ni mɔgɔ minw be a kan n’a b'o lɔn 84

O bena a fɔ ko: Alla ta le. A fɔ ko: o tuma na a te wajibikan ta wa? 85

I k’a fɔ ko: jɔn le ye sankolo wolonfila tigi ye, ani larshu ba (Alla ka masasigilan) tigi 86

{O bena a fɔ ko: «Alla». A fɔ ko: «Aw te siran a ka jangata ye wa?» 87}

A fɔ ko: jɔn ne fɛnw bɛɛ mara b’a bolo, ani a le be latangali kɛ, nga mɔgɔ si te se ka mɔgɔ latanga ka bɔ a ka halaki ma, ni a b'a lɔn (88)

O bena a fɔ ko: «Alla». A fɔ ko: o tuma na, cogo di aw be yɛlɛma ka bɔ can ma? 89}

[Al Muhminuun : 84-89].

Ani Alla kɔrɔtani ko:

﴿وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡعَلِيمُ 9﴾

{N'i y'o ɲininka ko jɔn le ye sankolow ni dugukolo dan, o bena fɔ ko masa Fangatigi ani masa Lɔnibaga le y'o dan 9}. [Az-zukuruf:9].

ani Alla ko saniya be a ye:

﴿وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَهُمۡ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۖ فَأَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ 87﴾

{Wa n'i y'o ɲininka ko jɔn le y'o dan, o bena a fɔ ko «Alla»; cogo dumɛ le o be bɔla Alla sira kan? 87 } [Zukhruf: 87].

Alla ka yamaruya be fen bɛɛ lajɛn dunya kow ni sariya kow la, cogo min na a ye dunya labɛnbaga ye min be kiti kɛ a kɔnɔ i nafɔ a b'a fɛ cogo min na, ka kɛɲɛ ni a ka kolɔn ye, o cogo kelen na a ye kiti tigi ye a kɔnɔ ni batow sariyali ye, ani baraɲɔgɔnya kitiw, ka kɛɲɛ ni a ka kolɔn ye. Mɔgɔ o mɔgɔ n'a sɔn na ka minɛli kɛ sariya sigibaga dɔ la batoko la, walima kiti tigɛbaga dɔ baraɲɔgɔnya la ka fara Alla kɔrɔtani kan, o tigi ye dɔ fara Alla kan, wa a ma limaniya lakika sɔrɔ.

Fen sabana min ni limaniya Alla ma be tali kɛ o la, o ye ka la a la ko ale le ye bato tigi ye, o kɔrɔ ye ko ale kelen le ye Alla lakika ye, jɛɲɔgɔn te a la. (ilahu) kɔrɔ ye: (Al maaluhu), o kɔrɔ, (min be bato) kanu ni bonya kosɔn.

Alla kɔrɔtani ko:

﴿وَإِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۖ لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلرَّحۡمَٰنُ ٱلرَّحِيمُ 163﴾

{A tigi ye tigi kelen le ye, Tigi gɛrɛ tey ni ale tɛ, dunya Hinɛ tigi, lahara Hinɛ tigi 163) [ Al Bakara: 163] Ani A (Alla kɔrɔtani) ko:

﴿شَهِدَ ٱللَّهُ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَأُوْلُواْ ٱلۡعِلۡمِ قَآئِمَۢا بِٱلۡقِسۡطِۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ 18﴾

{Alla sereya la ko tigi si tey n’Ale tɛ, ani mɛlɛkɛw ni lɔnikɛlaw fana b’o sereya - min ye telenbaga ye a ka kow la, Tigi gɛrɛ tey ni Ale tɛ, Masa Fangatigi, kolɔn Masa 18}. [Aali-Imran:18], Mɔgɔ o mɔgɔ ka fen gɛrɛ kɛ tigi ye k'a fara Alla kan, k'o bato Alla duguma, o tigiya ye fu le ye, Alla kɔrɔtani ko:

﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ هُوَ ٱلۡبَٰطِلُ وَأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡكَبِيرُ 62﴾

{O le be a yira, ko Alla ye can masa ye, ani k'o be fen min wele la Allah duguma, O le ye ngalon ye, ani Alla le kɔrɔtani le A le le kabon 62}. [Al-Hajj 62] K'o wele ko batofenw, o t’a to o be kɛ batofen ye cɛn na, Alla kɔrɔtani y’a fɔ (Lata ni Uzza ani Manata) ko la:

﴿إِنۡ هِيَ إِلَّآ أَسۡمَآءٞ سَمَّيۡتُمُوهَآ أَنتُمۡ وَءَابَآؤُكُم مَّآ أَنزَلَ ٱللَّهُ بِهَا مِن سُلۡطَٰنٍۚ...﴾

{Olugu te foy ye fɔɔ tɔgɔw aw ni aw faw y’o la, Alla ma dalilu si jigi o bato la...} [Al Nnajmi: 23].

Alla ko Hudu ya ko la, Alla ka kisi b’a ma, ko a ko a ya jama ye:

﴿...أَتُجَٰدِلُونَنِي فِيٓ أَسۡمَآءٖ سَمَّيۡتُمُوهَآ أَنتُمۡ وَءَابَآؤُكُم مَّا نَزَّلَ ٱللَّهُ بِهَا مِن سُلۡطَٰنٖۚ...﴾

{...Aw be n'sɔsɔ tɔgɔw le la minw aw yɛrɛ ni aw faw ye o la, ka sɔrɔ Alla ma dalilu si lajigi o bato la?...} [Al Aaraf: 71].

A ko fana Yusufu ya ko la, kisi be a ma, ko a y'a fɔ a ka kasodenɲɔgɔn fila ye:

﴿يَٰصَٰحِبَيِ ٱلسِّجۡنِ ءَأَرۡبَابٞ مُّتَفَرِّقُونَ خَيۡرٌ أَمِ ٱللَّهُ ٱلۡوَٰحِدُ ٱلۡقَهَّارُ مَا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِهِۦٓ إِلَّآ أَسۡمَآءٗ سَمَّيۡتُمُوهَآ أَنتُمۡ وَءَابَآؤُكُم مَّآ أَنزَلَ ٱللَّهُ بِهَا مِن سُلۡطَٰنٍۚ...﴾

{Yaa n jɛɲɔgɔnw kaso kɔnɔ, yala danfen cama batoli le kafisa walima Alla min ye kelen ye ani karabali masa le, aw te foy bato la Alla duguma fɔɔ tɔgɔw aw ni a faw ye minugu la, Alla ma dalilu si lajigi o bato la...} (Yusuf 39,40)

O kosɔn, Kiraw - nɛma ni kisi be o ma - tun kɛla o tun b'a fɔ o ka mɔgɔw ye:

﴿...ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُ...﴾

{...A ye Alla bato, tigi gɛrɛ te a la ale kɔ... } [Al Aaraf: 59] Nga filankafɔw banna o ma, o ye fen gɛrɛw kɛ tigiw ye ka fara Alla kan, o b’o bato ka fara Alla kan saniya be Alla ye, ani o be dɛmɛ ɲini o fɛ o ka kow la ani gɛlɛya wagati la.

Alla kɔrɔtani ye filankafɔw ka ni boliw ka tigiya tiɲe ni hakili dalilu fila ye:

A fɔlɔ: o ye batofen minw ta, tigiya mangutu si te o la, olugu ye fen daniw le ye, olugu te fen dan, o te se ka nafa si lase o batolaw ma, walima ka tɔrɔ mabɔ o la, o te ɲɛnɛmaya mara o ye, o te saya fana mara o ye, o te foy mara sankolow la, nii yɔrɔ yɛrɛ fana t'o la sankolo la.

Alla kɔrɔtani ko:

﴿وَٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةٗ لَّا يَخۡلُقُونَ شَيۡـٔٗا وَهُمۡ يُخۡلَقُونَ وَلَا يَمۡلِكُونَ لِأَنفُسِهِمۡ ضَرّٗا وَلَا نَفۡعٗا وَلَا يَمۡلِكُونَ مَوۡتٗا وَلَا حَيَوٰةٗ وَلَا نُشُورٗا 3﴾

{O ye batofen gɛrɛw kɛ o yɛrɛ la Alla duguma, minw te foy dan k'a sɔrɔ olugu yɛrɛ fana be dan, o te tɔrɔ lase walima nafa mara o yɛrɛ ye, o te saya waliɛa ɲɛnamaya mara, o yɛrɛ te kununi mara saya kɔfɛ} [ Furkon:3].

Ani Alla kɔrɔtani ko:

﴿قُلِ ٱدۡعُواْ ٱلَّذِينَ زَعَمۡتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَمۡلِكُونَ مِثۡقَالَ ذَرَّةٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا لَهُمۡ فِيهِمَا مِن شِرۡكٖ وَمَا لَهُۥ مِنۡهُم مِّن ظَهِيرٖ 22 وَلَا تَنفَعُ ٱلشَّفَٰعَةُ عِندَهُۥٓ إِلَّا لِمَنۡ أَذِنَ لَهُۥ...﴾

{A fɔ ko: Aw ye fenw wele aw ye minw jate tigiw ye Alla duguma, o te hali mɛnɛmɛnɛni fitini bonya giriya mara sankolow kɔnɔ walima dugukolo kan, ani niyɔrɔ foy te o ye o fila mara la, ani Alla te ni dɛmɛbaga si ye o la, wa solonali don te nafa kɛ A fɛ fɔɔ ni a diɲɛna mɔgɔ min ma...} [Saba: 22-23]

وقال تعالى: ﴿أَيُشۡرِكُونَ مَا لَا يَخۡلُقُ شَيۡـٔٗا وَهُمۡ يُخۡلَقُونَ 191 وَلَا يَسۡتَطِيعُونَ لَهُمۡ نَصۡرٗا وَلَآ أَنفُسَهُمۡ يَنصُرُونَ 192﴾

{Alla kɔrɔtani ko: {Yala o be fenw le fara Alla kan minw te foy dan, k'a sɔrɔ olugu yɛrɛ dan na? 191 Olugu te se ka o dɛmɛn, wa o te o yɛrɛ fana dɛmɛn192} [Al Aaraf: 191-192].

Ni o batofɛnw ka lahalaya kɛla ten,; Ka o jate i nafɔ tigiw, o le ye nalomanya ye ka tɛmɛ nalomanya bɛɛ kan, ani ngalonfin min ka bon ni ngalonfinw bɛɛ ye.

A filana: O filankafo ni nugu sɔn na a ma ko Alla kɔrɔtani kelenpe le ye Danbaga ye ani adamadenw balo baga ye, fen bɛɛ ka sebagaya be min bolo, ani a be latanga kɛ, wa mɔgɔ si te se ka latanga kɛ ka bɔ a ma, o tun ka kan k'a to o b’a kelenbagatiya ni bato ye i nafɔ o k'a kelenbagatiya ni dan ni ye cogo min. i nafɔ Alla kɔrɔtani ko cogo min:

﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعۡبُدُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ21 ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ فِرَٰشٗا وَٱلسَّمَآءَ بِنَآءٗ وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجَ بِهِۦ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ رِزۡقٗا لَّكُمۡۖ فَلَا تَجۡعَلُواْ لِلَّهِ أَندَادٗا وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ 22﴾

{Yaa a lugu mɔgɔw a ye a Matigi bato, min k'aw dan ani jona mɔgɔw, walasa aw ka se ka Alla ɲɛ siranya sɔrɔ 21 Ale min ka dugukolo fɛnzɛn a ye ani ka sankolo lɔ, ani ka sanji jigi ka bɔ sankolo la, ka yiridenw falen n'o ye k'o kɛ garjɛgɛ ye alugu ye, a kana fila kɛ Alla la ka sɔrɔ a b'a lɔn ko filana te a la22} [Al Bakara: 21-22].

Ani Alla kɔrɔtani ko:

﴿وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَهُمۡ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۖ فَأَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ 87﴾

{Ni i ye o ɲininka ko jɔn le ye o dan, o bena a fɔ ko «Alla». O tuma na, fen juma le ye o bɔ Alla sira kan?87 } [Al Zukhruf: 87].

Ani Alla kɔrɔtani ko:

﴿قُلۡ مَن يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ أَمَّن يَمۡلِكُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَمَن يُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَيُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّ وَمَن يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَۚ فَسَيَقُولُونَ ٱللَّهُۚ فَقُلۡ أَفَلَا تَتَّقُونَ 31 فَذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمُ ٱلۡحَقُّۖ فَمَاذَا بَعۡدَ ٱلۡحَقِّ إِلَّا ٱلضَّلَٰلُۖ فَأَنَّىٰ تُصۡرَفُونَ32﴾

{A fɔ ko: Jɔn ne b’aw garijɛgɛ ka bɔ sankolo ni dugukolo la? Walima jɔn le ye mɛnni ni yeli marabaga ye? Ani jɔn le be ɲɛnɛman bɔ su la, ka su bɔ ɲɛnɛman la, ani jɔn le be ko bɛɛ latigɛ? O bena a fɔ ko: «Alla». A fɔ ko: «yala aw te siran a ka jankata ɲɛ wa?» 31 O le ye aw Matigi Alla ye can masa, mun le be can kɔfɛ ni fili tɛ? Aw be jɛngɛla mun na? 32} (Yunus 31,32)

Fen nani na min be sɔrɔ limaniya la Alla ma: Ka limaniya a tɔgɔw n’a mankutuw ma:

O kɔrɔ ye: fen min Alla ye a sabati a yɛrɛ ye a ka kurana kɔnɔ, walima a ka kira (nɛma ni kisi b’a ma) ka Hadisa kɔnɔ, k’o sabati, ka bɔ tɔgɔw la ani mankutuw, cogoya la min ka kan ni a ye, ka a sɔrɔ yɛlɛmali te a la, walima toli, walima cogoyali, walima bɔnɲɔgɔn ma li. Alla Kɔrɔtani ko:

﴿وَلِلَّهِ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰ فَٱدۡعُوهُ بِهَاۖ وَذَرُواْ ٱلَّذِينَ يُلۡحِدُونَ فِيٓ أَسۡمَٰٓئِهِۦۚ سَيُجۡزَوۡنَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ 180﴾

{ “Tɔgɔ ɲumanw be Alla la, o la, a k’a wele n’o ye; a k'a mabɔ mɔgɔw la minw be ko layɛlɛma kɛ a tɔgɔw la. O bena sara o ka kɛwalew la. }” [Al A’rafu: 180] Ani Alla kɔrɔtani ko:

﴿...وَلَهُ ٱلۡمَثَلُ ٱلۡأَعۡلَىٰ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ﴾

{Mankutu kɔrɔtaniw le b'a ye sankolow ni dugukolo la, ale le ye masa fanga tigi ye ale le ye masa kolo gwelen ye ani hikma masa.} [Al Rum: 27]. Ani Alla kɔrɔtani ko :

﴿...لَيۡسَ كَمِثۡلِهِۦ شَيۡءٞۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ﴾

{Fen si t’a bɔɲɔgɔn ye, ani Ale le ye Mɛni baga ba ye ani Yeli baga ba} [Al-Shura: 11].

Jama fila filila ni ko la:

Olugu dɔ ye: (Al-Mu'attila) minw ka Tɔgɔw ni mankutuw nankari, walima o dɔw, k'a jigiya ko olugu sabatili Alla ye o ye ka Alla misaliya, o kɔrɔ ye ko: ka Alla kɔrɔtani misali kɛ a ka danfɛnw la. Wa jigiya ni ye ngalon ye sababu cama kosɔn; o dɔ ye:

A fɔlɔ: A be fen gɛrɛw wajibiya, i n’a fɔ sɔsɔli min be Alla (saniya masa) ka kumaw la, sabu Alla kɔrɔtani ye tɔgɔw ni mankutuw sabati a yɛrɛ ye, ani a ban na ko fen ka key i nafɔ ale. ni o sabatili kɔrɔ tun ye Alla misali kɛli ye; o tun be kɛ sɔsɔli ye Alla ka kuma la, ani a ka kuma kan fan dɔ tun bena ɲɔngɔ galontigɛya.

A fila na: Wajibi tɛ ko ni fen fila bɛn na tɔgɔ la walima mankutu dɔ la k'o ye kɛ kelen ye o kama. I be mɔgɔ fila ye o bɛɛ ye adamadenw ye min be mɛn ni kɛ, ka yeli kɛ ani ka kuma, O t'a wajibiya ko o ye kɛ ɲɔgɔn bɔɲɔgɔn ye adamadenya mankutuw la, ani mɛn ni la, ani yeli la, ani kuma la.

Wa i be ɲɛnɛmanya fenw ye, bolo, senw ani ɲɛw be o la, nga o t'a wajibiya k’o bolow, o senw n’o ɲɛw ye kɛ kelen ye.

Ni danfara bange la danfɛnw cɛ fɛnw na o be bɛn min kan tɔgɔw walima mankutuw la, o tuma la, danfara min be Danbaga ni danfɛnw cɛ, o gwɛni le ani o ka bon.

Jɛnkulu filana: (Al mushabiha) minw be tɔgɔw ni mankutuw cantigiya k’a sɔrɔ o be Alla kɔrɔtani suma n’a ya danfenw ye, o b’a kuna kuma fɔ ka yira ko daliluw b’o le yira, sabu Alla kɔrɔtani be kuma mɔgɔw fɛ ni fen le ye o be min famu. O kuma ye ngalon le ye kun caman kosɔn, i nafɔ:

A fɔlɔ: Hakilina min b’a yira ko Alla kɔrɔtani bɔni be a ka danfɛnw fɛ, o ye hakilina ye hakili ni silamaya sariya fila bɛɛ min galontigɛya, kurana ni hadisa korow te se ka kɛ ngalon ye.

A filana: Alla kɔrɔtani kuma na a ka jɔnw fɛ ni fen ye o be min kɔrɔ laslu famu, nga a kɔrɔ lakika n’a cogoya, o ye fen ye Alla kɔrɔtani ka min lɔnniya mara, o min be ɲɛsin a jaati n’a mankutuw ma.

Ni Alla k'a sabati a yɛrɛ la ko ale ye fen bɛɛ mɛnbaga ye, o tuma na, mɛnni lɔn ni le kaben a kɔrɔ laslu ma (o min ye kanw famuyali ye), Nga o can na ka ɲɛsin Alla kɔrɔtani ka mɛnni ma, o ma lɔn, sabu mɛnni be danfara hali danfɛnw cɛ; danfara min be Danbaga ni danfɛnw cɛ o ko la, o gwɛni le ani o ka bon.

Ni Alla kɔrɔtani k'a fɔ a yɛrɛ ma ko A sabati la A ka masa-siguilan kan; sabatili kɔrɔ lɔn ni a kɔrɔ laslu la, Nga sabati cogoya yɛrɛ yɛrɛ ma lɔn an fɛ ka ɲɛsin Alla ka sabatili ma a ka masa sigilan kan; sabu sabatili be danfara danfɛnw yɛrɛ ya sabati cogola, Ka Sabati sigilan kan min sabatini le, o ni ka dakɛnyɛ ɲɔgɔmɛ Fangatigi murutini kan o fila te kelen ye, ni danfara be danfɛnw ta cogow cɛ, o tuma na, danfara min be Danbaga ni danfɛnw cɛ, o gwɛnin le ani o ka bon.

Ka limaniya Alla kɔrɔtani ma i nafɔ an k'a yira cogo min na, o bena ni nafa baw ye muminiw fɛ, o dɔ ye:

A fɔlɔ: ka Alla kɔrɔtani ka kelenbagatiya sabati, cogo la, jigiya ni siranya te den foy la fɔɔ Alla, ani fen te bato fɔɔ Alla.

A filana: Ka Alla kɔrɔtani kanu an'a bonya dafani sɔrɔ ka kɛɲɛ n’a tɔgɔ sanumanw ye ani a mankutu kɔrɔtaniw.

A sabana: K'a ka bato sabati ni fen kɛli ye a ka yamaruyali kɛ min na, ani k’i yɔrɔ majanya ka bɔ fen na a ka gwɛni kɛ ka bɔ min ma.

Limaniya mɛlɛkɛw ma

Mɛlɛkɛw ye: danfen yebaliw le ye, danfɛnw le, bato kɛbagaw le Alla kɔrɔtani ye, tigiya walima batobaga kɛrɛkɛrɛyako si t’o la, Alla kɔrɔtani k'o dan ka bɔ nɔrɔ la, a k'o kɛ yɛrɛ kolobaga dafani ye a ka yamaruyaw la, ani a ka fanga di o ma o labarali la, Alla kɔrɔtani ko:

﴿...وَمَنۡ عِندَهُۥ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ عَنۡ عِبَادَتِهِۦ وَلَا يَسۡتَحۡسِرُونَ 19 يُسَبِّحُونَ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ لَا يَفۡتُرُونَ 20﴾

{...o minw b'a fɛ, o t'o yɛrɛ bonya a ka bato ma ani o te sɛgɛ. O b'a saniya sufɛyɔrɔ ni telefɛyɔrɔ la, o te farifaga. }

O ka caya, Alla kelenpe le be o jate lɔn, a sabati la Sɔhih fila la (Bukhari ni Muslim) Anas ya hadisa la, Alla ka diɲɛ a ma, sanayɛlɛ kisa la, ko kira, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, beytul maamur yira la a la, mɛlɛkɛ waga biwolonfila be seli a kɔnɔ lon o lon, n’o bɔla, o te kɔsegi a kɔnɔ fɔɔ ka taga se o laban ma.

Ka limaniya mɛlɛkɛw ma o be tali kɛ fen nani na:

A fɔlɔ: ka limaniya k'o bey.

A filana: an me minw tɔgɔ lɔn o la ka limaniya o ma; I nafɔ (jibril), wa an te minw tɔgɔ lɔn o la ka limaniya olugu ma foroba boloma.

3- an be min mankutuw lɔn o la ka limaniya o mankutuw ma, I nafɔ (jibril), Nabiɲuma ka yira nɛma ni kisi b’a ma ko a k'a ye a dan cogo la kama kɛmɛ wɔrɔ b'a la a ka san fan datugu.

Wa mɛlɛkɛ be se ka yɛlɛma ka kɛ cɛw cogoya la ni Alla ka yamaruya ye. i nafo a kɛla Jibrila ye cogo min na tuma min na Alla y'a ci Mariyama ma, a y’a yɛrɛ yira a la adamdenya sawura la min dafani le, ani tuma min na a nana ciden fɛ, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, k'a to a sigi ni bɛ a ka sɔhabaw cɛma; a ka faniw tun gwɛla kosɔbɛ, a kunsigi tun fin na kosɔbɛ. Tagama nɔn si tun te ye a kan, a ka sɔhabaw si tun t'a lɔn. a nana sigi ciden dafɛ, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, k’a kinbirikun dɛn kira kinbirikun na, k’a bolow bila a woto kan, ka ciden ɲininga, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, silamaya, ani limaniya, ani ɲumanya, ani wagati n'a tagamasiɲɛw ko la; ciden, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, ka jabi, o kɔfɛ a tagala, o kɔfɛ, a ko, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma:

«هَذَا جِبْرِيلُ؛ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ دِينَكُمْ».

{«Jibrila le ni ye, a nana aw kalan aw ka dina kow la»⁸

O cogo kelen na, Alla kɔrɔtani ka mɛlɛkɛ minw ci Ibrahima ni Lutu ma, o mɛlɛkɛw tun be cɛ sawura le la.

Fen nani na min ye ka limaniya mɛlɛkɛw ma o be tali kɛ o la, o ye ka limaniya fen ma an be min lɔn o ka kɛwalew la o be minw kɛ ni Alla kɔrɔtani ka yamaruya ye, i nafɔ k’a saniya, ani k’a bato su ni tele n'a ma kɛ farifaga ni sɛgɛ ye.

bara kɛrɛkɛrɛniw be se ka kɛ o dɔw la.

i nafɔ: Jibrila min ye lannaya baga ye Alla kɔrɔtani ka cilaya kan, Alla b'a ci n'a ye ka taga Nabiɲumaw ni cidenw ma.

i nafɔ mikaila: sanji ko kalifala min ma, ɔ kɔrɔ ye sanji ni falen fenw.

I nafɔ Israfiila: buru fiyɛ kalifala min ma lahara lon la ani danfɛnw kununi wagati.

I nafɔ: Saya mɛlɛkɛ: niinw minɛ kalifala min ma saya wagati la.

Ani i nafɔ maalik: jahanama tasuma kalifala min ma, ale le ye jahanama tasuma kɔrɔsi baga ye.

Ani o cogo kelen na: denmisɛnw ya ko kalifala mɛlɛkɛ minw ma k'o to o baw kɔnɔbara la. Ni mɔgɔ ye kalo naani kɛ a bamuso kɔnɔ, Alla be mɛlɛkɛ dɔ ci a ma k’a fɔ a ye ko a y’a ka karizɛgɛ, a ka sii hakɛ, a ka kɛwalew sɛbɛ ani n’a bena kunnangoya walima n’a bena kunnandiya sɔrɔ.

Ani i nafɔ: mɛlɛkɛ minw bila la Adamadenw ka kɛwalew kɔrɔsili la ani k’o sɛbɛ. Mɛlɛkɛ fila be mɔgɔ kelen kelen bɛɛ kɔ, kelen be kinin fɛ, kelen be numan fɛ.

Ani i nafɔ: mɛlɛkɛ minw ya bara ye ka su ɲininga n’a bila la a ka kaburu kɔnɔ; mɛlɛkɛ fila bena a ma k’a ɲininga a Matigi, n’a ka dina n’a ka kira la.

Ka limaniya mɛlɛkɛw ma, o bena ni nafa cama ye, i nafɔ:

A fɔlɔ: ka Alla bonya lɔn, ani a ka fanga ni a ka se; sabu danfenba be Danbaga ba le yira.

A filana: Ka barikala Alla kɔrɔtani ye a ka makodon na Adamadenw la, sabu a ka mɛlɛkɛ dɔw bila k'o latanga, k’o ya kɛwalew sɛbɛ ani k’o ya nafa gɛrɛw kɔrɔsi.

A sabana: ka mɛlɛkɛw kanu; o ya Alla bato kosɔn.

Mɔgɔ minw filila, o dɔw ka mɛlɛkɛw ya farikolo tigiya nankari; o ko: O ye ɲumanya fangaw le ye minw be sɔrɔ danfɛnw la, o kuma ni ye Alla kɔrɔtani ka kitabu sɔsɔ , ni a ka ciden ka sunna, nɛma ni kisi b’a ma, ani silamɛw ka bɛnkan.

Alla kɔrɔtani ko:

﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ فَاطِرِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ جَاعِلِ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ رُسُلًا أُوْلِيٓ أَجۡنِحَةٖ مَّثۡنَىٰ وَثُلَٰثَ وَرُبَٰعَ...﴾

{Tano be Alla ye, Sankolow ni dugukolo danbaga, mɛlɛkɛw kɛ baga kiraw ye, ani kama tigiw ye fila-fila, ani saba-saba, ani nani-nani...} [Fatiri:1].

Ani Alla kɔrɔtani ko :

﴿وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذۡ يَتَوَفَّى ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَضۡرِبُونَ وُجُوهَهُمۡ وَأَدۡبَٰرَهُم...﴾

{Ni i tun k'a ye tuma min Mɛlɛkɛw be kafiriw nii minɛ na, o be o ɲɛw bugɔ ani o kɔw... } [Al Anfal:50].

Ani Alla kɔrɔtani ko:

﴿...وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذِ ٱلظَّٰلِمُونَ فِي غَمَرَٰتِ ٱلۡمَوۡتِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ بَاسِطُوٓاْ أَيۡدِيهِمۡ أَخۡرِجُوٓاْ أَنفُسَكُمُۖ...﴾

{...Ni i tun ye toɲɔli kɛlaw ye o be saya sakara la, ani mɛlɛkɛw be o bolow bɔ o ma ko: «Aw ye a yɛrɛ kun bɔ!...»} [Al-An’am: 93].

Ani Alla kɔrɔtani ko:

﴿...حَتَّىٰٓ إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمۡ قَالُواْ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمۡۖ قَالُواْ ٱلۡحَقَّۖ وَهُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡكَبِيرُ﴾

{...fo ni siranya bɔla o dusukun la, o b'i kan to: aw tigi ko di? o b'i kan to: «can kuma», ale le ye masa kɔrɔtani ye ani masa ba. } [Saba: 23].

Ani Alla ko aljinɛ denw ya ko la:

﴿...وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَدۡخُلُونَ عَلَيۡهِم مِّن كُلِّ بَابٖ 23 سَلَٰمٌ عَلَيۡكُم بِمَا صَبَرۡتُمۡۚ فَنِعۡمَ عُقۡبَى ٱلدَّارِ 24﴾

{...ani mɛlɛkɛw be don o kan da bɛɛ fɛ, o b'a fɔ o ma: Salamu b'aw ma aw ka sabari kosɔn, aw ka so laban ɲɛna } [Ali-Ra’d : 23-24].

A nana Sɔhih Bukhari kɔnɔ, ka bɔ Abu Hurayrata fɛ Alla ka diɲɛ a ma ko Alla kira, Alla ka nɛma ni kisi be a ma, ko:

«إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ الْعَبْدَ نَادَى جِبْرِيلَ: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ فُلَانًا فَأَحْبِبْهُ، فَيُحِبُّهُ جِبْرِيلُ، فَيُنَادِي جِبْرِيلُ فِي أَهْلِ السَّمَاءِ: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ فُلَانًا فَأَحِبُّوهُ، فَيُحِبُّهُ أَهْلُ السَّمَاءِ، ثُمَّ يُوضَعُ لَهُ الْقَبُولُ فِي الْأَرْضِ».

{“Ni Alla ka jɔn min kanu, a be jibrila wele ko: Alla ka karimasina kanu, i y’a kanu. jibrila b’a kanu, o kɔfɛ, jibrila be sankolo mɛlɛkɛw wele ko: Alla ka karimasina kanu, aw y’a kanu. Sankolo mɛlɛkɛw b’a kanu. O kɔfɛ, Alla b'a kanu jigi dugu kan ka kabulu di a ma ”⁹

Ani a nana fana ka bɔ Abu Hurayra ya hadisa la Alla ka diɲɛ a ma ko: Alla kira ko Alla ka nɛma ni kisi b'a ma:

«إِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ كَانَ عَلَى كُلِّ بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ الْمَلَائِكَةُ يَكْتُبُونَ الْأَوَّلَ فَالْأَوَّلَ، فَإِذَا جَلَسَ الْإِمَامُ طَوَوْا الصُّحُفَ وَجَاءُوا يَسْتَمِعُونَ الذِّكْرَ».

{Ni juma lon sela, mɛlɛkɛw be lɔ misiri bonda bɛɛ la, o be nabaga fɔlɔw sɛbɛ katugu ɲɔgɔnkɔ. Ni Imamu sigila, o be sɛbɛw datugu ani o bena wajibi lamɛn»¹⁰.

Ni sɛbɛw b'a yira ko mɛlɛkɛw ye farikolo tigiw le ye, fanga dogoniw tɛ i nafɔ filibagaw k'a fɔ cogo min na, wa silamaw bɛɛ bɛn na ni sɛbɛw kan.

Ka limaniya gafew (kitabuw) ma

Kitabuw: ye (Kitabu) cama le ye, a kɔrɔ ye: fen min sɛbɛla.

A laɲini ye: Kitabuw minw Alla kɔrɔtani ka minw jigi a ka cidenw kan, ka kɛ hinɛ ye danfɛnw ma, ani kanda ye o ye; walasa o ka se o ka kunadiya ma o sababu la dunya ni lahara.

ka limaniya gafew (kitabuw) ma, o be tali kɛ ko nani la:

A fɔlɔ: ka limaniya ko o jigili bola Alla fɛ can na.

A filana: Ka limaniya fenw ma an ka minw tɔgɔ lɔn o la: i nafɔ kurana min jigila Muhamadu kan, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, ani Tawrata min jigila Musa kan, Alla ka nɛma ni kisi be a ma ani injila min jigila Isa kan, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma Ani Zabur min jigila Dawuda kan, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, wa o min an te o tɔgɔ lɔn, an be limaniya o ma foroba bolo ma.

A sabana: Ka cantigiya kɛ o ya kibaruyaw la minw sabati la, i nafɔ kurana ya kibaruyaw, ani kibaruya minw ma yɛlɛma ka bɔ kitabu fɔlɔw la.

A nanina: Ka bara kɛ ni kiti ye minw ma wili, ka diɲɛ ani ka yɛrɛ kolo o ye, kolɔn minw b'o la an k'o famu walima an m'o famu, wa kitabu tɛmɛni bɛɛ wili la ni kurana ye. Alla kɔrɔtani ko:

﴿وَأَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَمُهَيۡمِنًا عَلَيۡهِۖ...﴾

{Wa An (Alla) ye Kitabu jigi kana i ma ni cɛn ye, k'a kɛ cɛntigiya baga ye kitabu tɛmɛninw la ani sere ye o kan... } [Al Maida: 48]. O Kɔrɔ: K'a kɛ kiti tigɛ baga ye o kan.

O la, a ma daga ka bara kɛ ni Kitabu kɔrɔw ka sariya si ye, fɔɔ min sabati la o la ani Kurana ye min sabati.

Ani ka limaniya gafew (kitabuw) ma, nafa baw be sɔrɔ o la, o dɔw ye:

A fɔlɔ: Alla kɔrɔtani ka mako don a ya jɔnw la o lɔni; sabu a ka kitabu jigi jamakulu bɛɛ kan k'o kanda n'a ye.

A filana: Alla kɔrɔtani ka ko kolɔn a ka sariya la o lɔni, sabu a ka sariya le bila jamakulu kelen kelen bɛɛ ye min be bɛn n'o cogoyaw ye. i nafɔ Alla kɔrɔtani ko cogo min:

﴿...لِكُلّٖ جَعَلۡنَا مِنكُمۡ شِرۡعَةٗ وَمِنۡهَاجٗا...﴾

{... An ye sariya ni sira gɛni dɔ kɛ aw kelen kelen bɛɛ ye.. } [almaa-ida: 48].

A sabana: Ka Alla ka nɛma barika la o la.

Limaniya cidenw ma

Cidenw: o ye ciden cama ye, a kɔrɔ ye ko mɔgɔ min cila ka fen dɔ lase.

A laɲini ye: gundo siri dila a mɔgɔ min ka taga adamaden ma ni sariya dɔ ye, ani a yamaruya la k'a lase.

Cidenw fɔlɔ ye Nuhu ye Alla ka kisi b'a ma, o laban ye Muhamadu ye, nɛma ni kisi b'a ma.

Alla kɔrɔtani ko:

﴿ إِنَّآ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ كَمَآ أَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ نُوحٖ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ مِنۢ بَعۡدِهِ...﴾

{Can na, An(Alla) ye gundɔ siri di ma [Muhamadu], i nafɔ An (Alla) ye gundɔ siri di Nuhun ma cogoya min na ani nabiɲuma minw nana a kɔ...} [Al Nisaa: 163].

a be Bukhari ka Sɔhih kɔnɔ, solonali don ka hadisa la, min minɛna Anas fɛ Alla ka diɲɛ a ma, ko Kira Alla ka nɛma ni kisi b’a ma:

«ذُكِرَ أَنَّ النَّاسَ يَأْتُونَ إِلَى آدَمَ؛ لِيَشْفَعَ لَهُمْ، فَيَعْتَذِرُ إِلَيْهِمْ وَيَقُولُ: ائْتُوا نُوحًا أَوَّلَ رَسُولٍ بَعَثَهُ اللَّهُ» وذكر تمام الحديث.

{A ka lakali ko mɔgɔw bena na Adama fɛ; k’a ɲini a fɛ a ka solonali don o ye, a bena a ya lɔyura yira o la k’a fɔ ko: Aw ye taga Nuhu fɛ, ciden fɔlɔ min Alla ka ci»... A ye hadisa tɔ lakali¹¹.

Ani Alla kɔrɔtani ko Muhamadu ka ko la, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma:

﴿مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَآ أَحَدٖ مِّن رِّجَالِكُمۡ وَلَٰكِن رَّسُولَ ٱللَّهِ وَخَاتَمَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ...﴾

{Muhamadu te a si facɛ ye, nga Alla ka ciden le be ani Nabiɲumaw laban...} [Al ahzab].

Manton si ma tɛmɛ fɔɔ Alla kɔrɔtani ye ciden ci o ma ni sariya kɛrɛnkɛrɛni ye, walima nabiɲuma min wahayu be jigi a kan ni sariya ye min kɔna a ɲɛ walasa a k'a kura-kuraya ; Alla kɔrɔtani ko:

﴿وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّٰغُوتَ...﴾

{Can na An (Alla) ka ciden dɔ ci manton bɛɛ ma, k'a fɔ o ye ko: «Aw ye Alla bato, aw k'aw yɛrɛ mabɔ jɔw la...} [Nahli: 36].

Ani A ko :

﴿...وَإِن مِّنۡ أُمَّةٍ إِلَّا خَلَا فِيهَا نَذِيرٞ﴾

{...Manton si ma kɛ, fɔɔ bagabagali baga dɔ kɛla o la} [Faatir: 24].

Ani Allah kɔrɔtani ko :

﴿إِنَّآ أَنزَلۡنَا ٱلتَّوۡرَىٰةَ فِيهَا هُدٗى وَنُورٞۚ يَحۡكُمُ بِهَا ٱلنَّبِيُّونَ ٱلَّذِينَ أَسۡلَمُواْ لِلَّذِينَ هَادُواْ...﴾

{Can na, An (Alla) ye Tawurata jigi kandaya ni nɔrɔ be sɔrɔ a kɔnɔ; nabiɲuma minw ye o yɛrɛ di Alla ma, o be kiti tigɛ n’a ye yahudiyaw ye...} [almaa-ida: 44].

Wa Kiraw ye adamadenw le ye minw dan na, tigiya walima dan bagays mankutu si te o la, Alla kɔrɔtani ko a ka Nabiɲuma Muhamadu ka ko la, ale min ye kiraw kuntigi ye, ani o bɛɛ ya lɔyɔrɔ tigiba Alla fɛ:

﴿قُل لَّآ أَمۡلِكُ لِنَفۡسِي نَفۡعٗا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَآءَ ٱللَّهُۚ وَلَوۡ كُنتُ أَعۡلَمُ ٱلۡغَيۡبَ لَٱسۡتَكۡثَرۡتُ مِنَ ٱلۡخَيۡرِ وَمَا مَسَّنِيَ ٱلسُّوٓءُۚ إِنۡ أَنَا۠ إِلَّا نَذِيرٞ وَبَشِيرٞ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ 188﴾

{A fɔ ko: «N'te nafa wala tɔrɔ si mara n'yɛrɛ ye, fɔɔ n’a kɛla ni Alla sago ye. Ni ne tun be ko dogoni lɔn, n'tun bena hɛrɛ cama sɔrɔ, ani kojugu tun tena n'sɔrɔ. Ne te foy ye fɔɔ bagabagali kɛbaga ni kibaro duma fɔbaga mɔgɔw ye minw be limaniya». }

[Al A’rafu: 188] Ka taga a laban na.

Ani Alla ko:

﴿قُلۡ إِنِّي لَآ أَمۡلِكُ لَكُمۡ ضَرّٗا وَلَا رَشَدٗا 21 قُلۡ إِنِّي لَن يُجِيرَنِي مِنَ ٱللَّهِ أَحَدٞ وَلَنۡ أَجِدَ مِن دُونِهِۦ مُلۡتَحَدًا 22﴾

{A fɔ ko: «can na, ne te tɔrɔ si mara alugu ye, walima kandaya» 21 A fɔ ko: «can na, mɔgɔ si te se ka ne kisi kabɔ Alla ka jankata ma, ani ne te kɔsɛmɛ yɔrɔ si sɔrɔ ni ale tɛ» 22} [Al Jini: 21-22].

Adamadenya kow b'o sɔrɔ: i nafɔ banaw, ni saya, ani makoya domini ani minfen na, ani o ɲɔgɔna fen gɛrɛw, Alla kɔrɔtani ko Ibrahima ya ko la, Alla ka kisi b'a ma, a matigi kɔrɔtani mankutu tuma na:

﴿وَٱلَّذِي هُوَ يُطۡعِمُنِي وَيَسۡقِينِ 79 وَإِذَا مَرِضۡتُ فَهُوَ يَشۡفِينِ 80 وَٱلَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحۡيِينِ 81﴾

{ale min be ne ladomini ani ka ne lami 79 Ani ni n'banana, ale le be n'kɛnɛya 80 Ani ale le be n'fatɔ kaban ka n'la ɲɛnɛmaya 81} [Al shuara 79-81].

Nabiɲuma ko Alla ka nɛma ni kisi b’a ma:

«إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ، أَنْسَى كَمَا تَنْسَوْنَ، فَإِذَا نَسِيتُ فَذَكِّرُونِي».

«Ne te foy ye fɔɔ adamaden i nafɔ aw ɲɔgɔn, ne be ɲinɛ i nafɔ a be ɲinɛ cogo min na, o la, ni n'ɲinɛna, aw ye n'hakili jigi»¹².

Wa Alla kɔrɔtani k'o mankutu ni Alla jɔnya ye, lɔyɔrɔ bɛɛ la kɔrɔtani la, ani o tandoli wagati la; A ko a kɔrɔtala Nuhu ya ko la, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma:

﴿...إِنَّهُۥ كَانَ عَبۡدٗا شَكُورٗا﴾

{...a tun kɛla jɔn koɲumalon bagaw dɔ ye} [Al-Isra:3], Ani a ko cila Muhamad ma, nɛma ni kisi b’a ma:

﴿تَبَارَكَ ٱلَّذِي نَزَّلَ ٱلۡفُرۡقَانَ عَلَىٰ عَبۡدِهِۦ لِيَكُونَ لِلۡعَٰلَمِينَ نَذِيرًا 1﴾

{Masa ka hɛrɛ ka ca min ka kuruna jigi a ka jɔn kan mun kosɔn a ye kɛ bagabagali kɛ baga ye dunya bɛɛ lajɛni ye1} [ Al Furkaan:1].

A ko Ibrahima ni Ishaka ni Yakouba ya ko la, Alla ka nɛma ni kisi b'o ma:

﴿وَٱذۡكُرۡ عِبَٰدَنَآ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ أُوْلِي ٱلۡأَيۡدِي وَٱلۡأَبۡصَٰرِ 45 إِنَّآ أَخۡلَصۡنَٰهُم بِخَالِصَةٖ ذِكۡرَى ٱلدَّارِ 46 وَإِنَّهُمۡ عِندَنَا لَمِنَ ٱلۡمُصۡطَفَيۡنَ ٱلۡأَخۡيَارِ 47﴾

{hakili jigi kɛ n'ka jɔnw na Ibrahima, ni Isihaka, ni Yakuba, fanga tigiw ani famuya tigiw 45 cɛn na, anw y’o kɛrɛkɛrɛ ni mankutu kɛrɛkɛrɛni ye: o min ye hakili jigi ye lahara la 46 wa cɛn na, olugu be an fɛ mɔgɔ ɲuman sugandiniw cɛma 47} [ Sɔhd:45-47].

Ani A ko Isa Mariama den ya ko la:

﴿إِنۡ هُوَ إِلَّا عَبۡدٌ أَنۡعَمۡنَا عَلَيۡهِ وَجَعَلۡنَٰهُ مَثَلٗا لِّبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ 59﴾

{A te dɔ gɛrɛ ye fɔɔ jɔn, an ye nɛma kɛ min kan, ani k'a kɛ kabananko ye bani israila kaw ye 59} [Az-zukuruf: 59].

Wa limaniya cidenw ma, o be tali kɛ ko naani la:

A fɔlɔ: ka limaniya k'o a ka cilaya ye cɛn ye min bɔla Alla fɛ, Ni mɔgɔ o mɔgɔ kafiriyala o dɔ la kelen ka kiraya ma, o tigi kafiriyala o bɛɛ le ma. i nafɔ Alla kɔrɔtani ko cogo min na:

﴿كَذَّبَتۡ قَوۡمُ نُوحٍ ٱلۡمُرۡسَلِينَ 105﴾

{Nuhu ya mɔgɔw ka cidenw galontigɛya.} [ashu'ara: 105] O la, Alla ka o kɛ Ciladenw bɛɛ galontigɛya bagaw ye, k'a sɔrɔ Ciden si tun tey wagati min na o k'a galontigɛya. O la, Nasaraw minw ka Muhamadu galontigɛya, Alla ka nɛma ni kisi b'a ma, ani o ma tugu a kɔ; olugu ye Masihu Mariyama dencɛ fana galontigɛya baga ye, o ma tugu a kɔ. Kɛrɛkɛrɛyala, a ka Muhamadu ka nali kibaruya duman lase o ma, Alla ka nɛma ni kisi b'a ma. O kibaruya kɔrɔ te foy ye fɔɔ ko a ye ciden ye o ma Alla b'o kisi a sababu la ka bɔ fili la, ani k'o kanda ka taga sira tileni ma.

2- Ka limaniya cidenw ma ni o tɔgɔw ye an ye minugu tɔgɔ lɔn o cɛla, i nafɔ: Muhamadu, ni Ibrahima, ni Musa, ni Isa, ani Nuhu, Alla ka nɛma ni kisi b’o bɛɛ ma. Wa ninugu loru le ye tigɛkan tigiw ye cidenw cɛla, Alla kɔrɔtani ko tɔgɔ fɔ yɔrɔ fila la kurana kɔnɔ a ka kuma la:

﴿وَإِذۡ أَخَذۡنَا مِنَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ مِيثَٰقَهُمۡ وَمِنكَ وَمِن نُّوحٖ وَإِبۡرَٰهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَى ٱبۡنِ مَرۡيَمَۖ وَأَخَذۡنَا مِنۡهُم مِّيثَٰقًا غَلِيظٗا 7﴾

{Hakilijigi kɛ tuma na, tumana min na an ye layiri gwɛlɛn minɛ Nabiɲumaw fɛ, ani ele fɛ, ani Nuhun ni Ibrahima ni Musa ni Mariyamu dencɛ Isa, ani an ye layiri minɛ o fɛ min ka gwɛlɛn kosɛbɛ. }

[Al ahzaab :7]. Ani Alla ka kuma:

﴿شَرَعَ لَكُم مِّنَ ٱلدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِۦ نُوحٗا وَٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ وَمَا وَصَّيۡنَا بِهِۦٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰٓۖ أَنۡ أَقِيمُواْ ٱلدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُواْ فِيهِۚ كَبُرَ عَلَى ٱلۡمُشۡرِكِينَ مَا تَدۡعُوهُمۡ إِلَيۡهِۚ ٱللَّهُ يَجۡتَبِيٓ إِلَيۡهِ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِيٓ إِلَيۡهِ مَن يُنِيبُ 13﴾

{A ye dina sigi aw ye, o min a y'a sarankana di Nuhu ma, ani o min An(Alla) y’a gundɔ siri di i ma, ani o min An(Alla) ye a sarankana di Ibrahima ni Musa ni Isa ma, ko: aw ye dina lɔ, ani aw kana faran faran dina la. Fen bonya na filankafow ma i b'o wele la ka taga min ma. Alla le be mɔgɔ sugandi A yɛrɛ ye mɔgɔ min k'a dia, ani a be mɔgɔ kanda ka taga a yɛrɛ ma mɔgɔ min be tubi ka segi a ma.} [Al-Shura: 13].

Wa an te minw tɔgɔ lɔn o la, an be limaniya o ma foroba bolo ma, Alla kɔrɔtani ko:

﴿وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا رُسُلٗا مِّن قَبۡلِكَ مِنۡهُم مَّن قَصَصۡنَا عَلَيۡكَ وَمِنۡهُم مَّن لَّمۡ نَقۡصُصۡ عَلَيۡكَ...﴾

{Can na, an ye cidenw ci i ɲɛ, dɔw be o la an ye o ka kisaw fɔ i ye, ani dɔw be an m'o ka kiasw fɔ i ye...} [Gaafir: 78].

A sabana: Ka cɛntigiya kɛ kibaruyaw la minw sabati la ka bɔ o yɔrɔ la.

A nanina: Mɔgɔ min cila an ma ka bɔ o cɛma, an ka bara kɛ n'o ya sariya ye, ale le ye o bɛɛ laban ye, min ye Muhamadu ye, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, min cila adamadenw bɛɛ ma, Alla kɔrɔtani ko:

﴿فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤۡمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيۡنَهُمۡ ثُمَّ لَا يَجِدُواْ فِيٓ أَنفُسِهِمۡ حَرَجٗا مِّمَّا قَضَيۡتَ وَيُسَلِّمُواْ تَسۡلِيمٗا 65﴾

{N’ka ayi, nkali la i Matigi la, o tena limaniya fiyew [E Muhamadu] fɔɔ n’o y’i kɛ kiti tigɛ baga ye o ni ɲɔgɔn cɛ fɔnkɔɲɔgɔnya la min be o cɛ, ani o kɔ, o kana degu foy sɔrɔ o yɛrɛ kɔnɔ i ya kiti tigɛni la, ani o ye sɔn i ya kiti ye sɔnli dafani la. } [Al Nisaa: 65].

Wa limaniya cidenw ma, nafa baw b’a la, o dɔw ye:

A fɔlɔ: lɔniya Alla kɔrɔtani ka hinɛ ni a ya mako don na a ka jɔnw la; sabu a ka cidenw ci o ma, walasa o y'o kanda ka taga Alla kɔrɔtani a ka sira kan, ani o y'a yira o la cogo min o be Alla bato; sabu adamaden hakili kelen te se ka o lɔn.

A filana: Ka Alla kɔrɔtani koɲumalɔn ni nɛma ba ni ma.

A Sabana: cidenw kanu -Alla ka nɛma ni kisi b’o ma- ani k'o bonya, ani k'o tano ni fen ye min be bɛn ni o ye; sabu olugu ye Alla kɔrɔtani ka cidenw le ye, ani o ka Alla bato k'a ya cila lase ka kɔnɔnagɛya kɛ a ya jɔnw ye.

Wa Kagɛlɛnw ka o ya cidenw galontigɛya miriya kosɔn ko Alla ya cidenw te se ka kɛ adamadenw ye, Alla kɔrɔtani k'o ya miriya ni ɲɛfɔ kaban k'a galontigɛya.

﴿وَمَا مَنَعَ ٱلنَّاسَ أَن يُؤۡمِنُوٓاْ إِذۡ جَآءَهُمُ ٱلۡهُدَىٰٓ إِلَّآ أَن قَالُوٓاْ أَبَعَثَ ٱللَّهُ بَشَرٗا رَّسُولٗا94 قُل لَّوۡ كَانَ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَلَٰٓئِكَةٞ يَمۡشُونَ مُطۡمَئِنِّينَ لَنَزَّلۡنَا عَلَيۡهِم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ مَلَكٗا رَّسُولٗا 95﴾

{Fen foy ma mɔgɔw bali ka limanya tuma min na kandaya sela o ma, fɔɔ o ya kuma nankari boloma: “Yala Alla ka adamaden dɔ le ci ka kɛ ciden ye wa?” 94 A fɔ ko: “Ni mɛlɛkɛw tun be dugukolo kan ka tagama ni mafa ye, an tun bena mɛlɛkɛ ciden jigi o ma ka bɔ sankolo la.” 95} [Al Israa : 94-95].

O la, Alla kɔrɔtani k’o kuma galontigɛya k’a fɔ ko Ciden ka kan ka kɛ adamaden le ye, Sabu a cila dugukolo kan mɔgɔw le ma, o fana ye adamadenw le ye. Ni dugukolo kan mɔgɔw tun ye mɛlɛkɛw ye, Alla tun bena mɛlɛkɛ dɔ ci o ma ka bɔ sankolo la k'a kɛ ciden ye, janko ye kɛ o ɲongɔna dɔ ye. O cogo kelen na, Alla kɔrɔtani k'a lakali ka bɔ cidenw galontigɛ bagaw fɛ k'o ko:

﴿...إِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُنَا تُرِيدُونَ أَن تَصُدُّونَا عَمَّا كَانَ يَعۡبُدُ ءَابَآؤُنَا فَأۡتُونَا بِسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٖ 10 قَالَتۡ لَهُمۡ رُسُلُهُمۡ إِن نَّحۡنُ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَمُنُّ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦۖ وَمَا كَانَ لَنَآ أَن نَّأۡتِيَكُم بِسُلۡطَٰنٍ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِ...﴾

{...«aw te foy ye fɔɔ adamadenw i nafɔ an ɲɔgɔn, aw b’a fɛ k’an bali fen na an faw tun be min bato la; o la sa, a ye na ni dalilu kɛnɛ kanta ye». O ka cidenw k'o ma: «An te foy ye fɔɔ adamadenw i nafɔ aw ɲɔgɔn, n’ga Alla be nɛma kɛ mɔgɔ kan min k'a diya a ya jɔnw la ni ciden ya ye, Wa an te se ka na ni dalilu si ye aw ma, fɔɔ ni Alla ka diɲɛ ye...»}

[Ibrayima: 10-11].

Limaniya lon laban ma

Lon laban: O ye kiyama lɔ lon ye, lon min na mɔgɔw bena kunu jatebɔli ni sarali kosɔn.

A tɔgɔ lala ten sabu lon gɛrɛ te a kɔfɛ, o lon le la Aljinɛ denw bena sabati o ya sow kɔnɔ, jahanama denw fana bena sabati o ya sow kɔnɔ.

Limaniya lon laban ma be tali kɛ ko saba la:

A fɔlɔ: ka limaniya lakununi ma saya kɔfɛ: o ye suw lakununi ye ni buru fiyɛla sian filana la; o kɔ, mɔgɔw bena wili danfen bɛɛ lajɛni tigi ye, o senlakolon, samara te o senw na, o kan lakolon le, fani t'o la, o ma sigi kɛnɛ la. Alla kɔrɔtani ko:

﴿...كَمَا بَدَأۡنَآ أَوَّلَ خَلۡقٖ نُّعِيدُهُۥۚ وَعۡدًا عَلَيۡنَآۚ إِنَّا كُنَّا فَٰعِلِينَ﴾

{I nafɔ an ye dan li fɔlɔ kɛ cogo min na, o cogo kelen na an bena aw la kɔsegi. O ye layiri ye an kan, cɛn na, an ye o kɛ baga ye. } [al'anbia: 104].

Lakununi saya kɔfɛ: o ye cɛn ne ye min sabati la, kurana, ni hadisa ni silamaw ya bɛnkan bɛɛ lajɛni k'a yira.

Alla kɔrɔtani ko:

﴿ثُمَّ إِنَّكُم بَعۡدَ ذَٰلِكَ لَمَيِّتُونَ 15 ثُمَّ إِنَّكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ تُبۡعَثُونَ 16﴾

{O kɔfɛ, cɛn na, aw bena sa 15 O kɔfɛ, cɛn na, Kiyama lon, a bena kunu ka bɔ saya ma 16}

[Al Muhminun:15-16].

Kira, Alla ka nɛma ni kisa b’a ma, ko:

«يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلًا».

«Mɔgɔw bena lajɛn lon na, o senlakolon, o kan lakolon, o ma sigi kɛnɛ la»¹³. Bukhari ni Muslim y'o lakali.

Ani silamaw bɛn na a cɛntigiya kan, wa o yɛrɛ fana le ye kolɔn ye; sabu o b’a to Alla kɔrɔtani be la kɔsegili lon dɔ sigi ni danfɛnw ye, a bena o sara min na fen na a ka min sariya o ye, ani a ka cidenw ci n'o ye.

﴿أَفَحَسِبۡتُمۡ أَنَّمَا خَلَقۡنَٰكُمۡ عَبَثٗا وَأَنَّكُمۡ إِلَيۡنَا لَا تُرۡجَعُونَ 115﴾

{Yala a ka jate ko An (Alla) k'aw dan tolon le kosɔn wa, ani ko a tena lasegi An ma? 115} [Al Muuminuun:115] A ko a ka ciden ma, nɛma ni kisi b’a ma:

﴿إِنَّ ٱلَّذِي فَرَضَ عَلَيۡكَ ٱلۡقُرۡءَانَ لَرَآدُّكَ إِلَىٰ مَعَادٖۚ...﴾

{Cɛn na, masa min ka kurana jigi i kan, o le bena i lasegi segiyɔrɔ la... } [Kasas:85].

A filana: Limaniya kɔntebɔ ani sara ma: jɔn be kɔntebɔ a ya bara la ani a be sara a la, kurana ni hadisa ani silamaw bɛnkan k'o yira.

Alla kɔrɔtani ko:

﴿إِنَّ إِلَيۡنَآ إِيَابَهُمۡ 25 ثُمَّ إِنَّ عَلَيۡنَا حِسَابَهُم 26﴾

{“cɛn na, o bena kɔsegi kana ne Alla le ma 25, o kɔfɛ, o ya kɔntebɔ fana be ne le ma 26”. } [Gashiyah: 25-26] Ani Alla kɔrɔtani ko:

﴿مَن جَآءَ بِٱلۡحَسَنَةِ فَلَهُۥ عَشۡرُ أَمۡثَالِهَاۖ وَمَن جَآءَ بِٱلسَّيِّئَةِ فَلَا يُجۡزَىٰٓ إِلَّا مِثۡلَهَا وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ 160﴾

{Mɔgɔ o mɔgɔ bena na ni koɲuma ye, o tigi bena sara a ɲɔgɔn la sian tan; wa mɔgɔ o mɔgɔ bena na ni kojugu ye, o tigi te sara fɔɔ a ɲɔgɔna na la, wa mɔgɔ si tena tɔɲɔ} [Al-An’am: 160] Ani Alla kɔrɔtani ko :

﴿وَنَضَعُ ٱلۡمَوَٰزِينَ ٱلۡقِسۡطَ لِيَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ فَلَا تُظۡلَمُ نَفۡسٞ شَيۡـٔٗاۖ وَإِن كَانَ مِثۡقَالَ حَبَّةٖ مِّنۡ خَرۡدَلٍ أَتَيۡنَا بِهَاۗ وَكَفَىٰ بِنَا حَٰسِبِينَ 47﴾

{An bena tileninya peselan bila kiyama lon na, o la, mɔgɔ si tena tɔɲɔn, wa hali ni bara fitini ye, an bena n'a ye, wa ne Alla ye jatɛbɔ la bɛɛ la wasani ye.} [Anbiya: 47].

A minɛna Ibn umar fɛ, Alla ka diɲɛ be o fila ma, ko Kira, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma ani A bɔnsɔn ma, a ko:

«إِنَّ اللَّهَ يُدْنِي الْمُؤْمِنَ، فَيَضَعُ عَلَيْهِ كَنَفَهُ - أَيْ سَتْرَهُ - وَيَسْتُرُهُ: فَيَقُولُ: أَتَعْرِفُ ذَنْبَ كَذَا؟ أَتَعْرِفُ ذَنْبَ كَذَا؟ فَيَقُولُ: نَعَمْ أَيْ رَبِّ، حَتَّى إِذَا قَرَّرَهُ بِذُنُوبِهِ، وَرَأَى فِي نَفْسِهِ أَنَّهُ هَلَكَ قَالَ: سَتَرْتُهَا عَلَيْكَ فِي الدُّنْيَا وَأَنَا أَغْفِرُهَا لَكَ الْيَوْمَ، فَيُعْطَى كِتَابَ حَسَنَاتِهِ، وَأَمَّا الْكُفَّارُ وَالْمُنَافِقُونَ فَيُنَادَى بِهِمْ عَلَى رُؤُوسِ الْخَلَائِقِ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ، أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ».

«cɛn na, Alla bena muminu gɛrɛ a yɛrɛ la, k’a ka latanga bila a kan - o kɔrɔ, a ya sutara - k’a sutara. O kɔ a b'a fɔ a ɲɛnɛ: Yala i be jurumu ni lɔn wa? Yala i be jurumu ni lɔn wa? A b'a fɔ ko: Ɔnhɔn, ne Matigi. fɔɔ ni a sɔna a ya jurumuw ma, k’a lɔn ko a halakila, Alla b'a fɔ a ye ko: Nka i sutara dunya kɔnɔ, nbe yafa i ma bi. O kɔ, a ka kɛwale ɲumanw kitabu be di a ma, nga Kafiriw ni munafikiw ta fan fɛ, weleli bena kɛ o la danfɛnw bɛɛ ɲɛ kɔrɔ ko: «Ni nugu le ka galon tigɛ k'a la o Matigi la, cɛn na, Alla ka danga be yɛrɛkun tɔɲɔ bagaw kan»¹⁴. Bukhari ni Muslim ben na o ma.

Wa a sabatila ka bɔ kira fɛ, Alla ka kisi ni nɛma b'a ma:

«أَنَّ مَنْ هَمَّ بِحَسَنَةٍ فَعَمِلَهَا؛ كَتَبَهَا اللَّهُ عِنْدَهُ عَشْرَ حَسَنَاتٍ إِلَى سَبْعِ مِئَةِ ضِعْفٍ إِلَى أَضْعَافٍ كَثِيرَةٍ، وَأَنَّ مَنْ هَمَّ بِسَيِّئَةٍ فَعَمِلَهَا؛ كَتَبَهَا اللَّهُ سَيِّئَةً وَاحِدَةً».

«ko ni mɔgɔ min ka ɲumanya kɛli dɔ laɲini, ka ban tuguni k'a kɛ; Alla b'a sɛbɛ a fɛ baraji tan fɔɔ ka se a ɲɔgɔnna kɛmɛ wolonfila ma fɔɔ ka taga se a ɲɔgɔnna caman ma, ani ni mɔgɔ min ka juguma kɛli dɔ laɲini; ka ban ka kɛ ; Alla b'a sɛbɛ juguma kelen ye»¹⁵.

Silamaw bɛɛ bɛna a kan ko ka kɔntebɔli ani sarali sabati kɛwalew kan, wa kolɔn fana b'o le yira, sabu Alla ka gafew jigi, ka cidenw ci, k'a wajibiya a ya jɔnw kan k'o ye sɔn fen ma cidenw nana ni min ye, ani ka bara kɛ ni fen ye a be jagoya ka bara kɛ ni min ye, ani a ka banbagaw kɛrɛ wajibiya ani k'o joli bɔn daga, ani o ya denbayaw, n'o ya musow, n'o ya denw, Ni kɔntebɔ ni sara tun tey, a tun bena kɛ tolon le ye, min ni ko labɛn masa be lasaniya ka bɔ a ma, Alla kɔrɔtani k'o yɔrɔ yira a ya kuma la:

﴿فَلَنَسۡـَٔلَنَّ ٱلَّذِينَ أُرۡسِلَ إِلَيۡهِمۡ وَلَنَسۡـَٔلَنَّ ٱلۡمُرۡسَلِينَ 6 فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيۡهِم بِعِلۡمٖۖ وَمَا كُنَّا غَآئِبِينَ 7﴾

{An bena mɔgɔw ɲiniga cidenw cila minugu ma, wa an bena cidenw fana ɲiniga 6, an bena o kibaruya o ya kɛwalew la ni lɔni ye, wa ni si ma kɛ ne Alla kɔ 7} [Al Ahraaf: 6-7].

A Sabana: limaniya Aljinɛ ni jahanama ma, ani ko olugu le ye adamadenw laban yɔrɔ ye.

Aljinɛ ye nɛmayɔrɔ le ye, Alla kɔrɔtani ka min labɛn limaniya bagaw ye minugu ye Alla ɲɛsiranya jɔnw ye, minugu limaniya la fen ma Alla ka min wajibiya o kan k'o ye limaniya a ma, o ka Alla ni a ka ciden kan labato, ka dina kɛ ni kɔnɔrɔ gwɛya ye Alla ye, ka ciden labato, nɛma suguya caman le be Aljinɛ kɔnɔ

«مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ، وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ، وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ».

«Ɲan si m'a ye, tolo si m'a mɛn fana , a ma tɛmɛn fana adamaden si dusukun la»¹⁶، Alla kɔrɔtani ko:

﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أُوْلَٰٓئِكَ هُمۡ خَيۡرُ ٱلۡبَرِيَّةِ 7 جَزَآؤُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ جَنَّٰتُ عَدۡنٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۖ رَّضِيَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ وَرَضُواْ عَنۡهُۚ ذَٰلِكَ لِمَنۡ خَشِيَ رَبَّهُۥ 8﴾

{Cɛn na, mɔgɔ minugu limaniyala ani ka bara ɲumanw kɛ, olugu le ye danfenw bɛɛ la ɲumanw ye. O sara b’o tigi fɛ, o sigi yɔrɔ ye Aljinɛw le ye, kɔw be bori minugu duguma, o ye dumɛ bagaw ye a kɔnɔ kudenw. Alla diɲɛna o ma, olugu fana diɲɛna Alla ka sara ma. O sara be mɔgɔ le ye min silan na a tigi ɲɛ.} [Al bayyinah: 7-8] Ani Alla kɔrɔtani ko:

﴿فَلَا تَعۡلَمُ نَفۡسٞ مَّآ أُخۡفِيَ لَهُم مِّن قُرَّةِ أَعۡيُنٖ جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ 17﴾

{Nii si t’a lɔn ɲan la diyanyefɛn minw dogoni be o ye; o ye sara ye o tun be min kɛla dunya kɔnɔ.

[Al Sajda:17].

Min ye Jahanama tasuma ye: o ye Jangatayɔrɔ ye, Alla kɔrɔtani ka min labɛn kafiri ye min ye yɛrɛkun tɔɲɔlaw ye, minw kafiriyala a ma, k’a ka cidenw sɔsɔ. Jangata ni ɲangili suguya caman be a kɔnɔ minw ni miiriya te se ka se a ma. Alla kɔrɔtani ko:

﴿وَٱتَّقُواْ ٱلنَّارَ ٱلَّتِيٓ أُعِدَّتۡ لِلۡكَٰفِرِينَ 131﴾

{aw ye siran tasuma ɲɛ min labɛnna kafiriw ye,} [Aali Imran: 131] Ani Alla kɔrɔtani ko:

﴿وَقُلِ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكُمۡۖ فَمَن شَآءَ فَلۡيُؤۡمِن وَمَن شَآءَ فَلۡيَكۡفُرۡۚ إِنَّآ أَعۡتَدۡنَا لِلظَّٰلِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمۡ سُرَادِقُهَاۚ وَإِن يَسۡتَغِيثُواْ يُغَاثُواْ بِمَآءٖ كَٱلۡمُهۡلِ يَشۡوِي ٱلۡوُجُوهَۚ بِئۡسَ ٱلشَّرَابُ وَسَآءَتۡ مُرۡتَفَقًا 29﴾

{A fɔ ko: «cɛn bɔla aw tigi fɛ. O la, min b’a fɛ, o k’a limaniya, ani min b’a fɛ, o ka kafiriya.» cɛn na, an ye tasuma labɛn yɛrɛkun tɔɲɔlaw ye, a kogo b’o lamini. N’o ka dɛmɛ ɲini, o bena dɛmɛ ni jii ye i nafɔ nɛgɛji yeleni min be ɲɛdaw jɛni. O miniji cɛjuguya la! Ani o, layɔrɔ fana cɛjuguya la!! 29} [Al Kahf: 29] Ani Alla kɔrɔtani ko:

﴿إِنَّ ٱللَّهَ لَعَنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمۡ سَعِيرًا 64 خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۖ لَّا يَجِدُونَ وَلِيّٗا وَلَا نَصِيرٗا 65 يَوۡمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمۡ فِي ٱلنَّارِ يَقُولُونَ يَٰلَيۡتَنَآ أَطَعۡنَا ٱللَّهَ وَأَطَعۡنَا ٱلرَّسُولَا۠66﴾

{Siga t’a la, Alla ka kafiriw danga ani ka tasuma labɛn o ye 64 o ye dumɛ bagaw ye a kɔnɔ abadan, o tena kotigi sɔrɔ o yɛrɛla walima dɛmɛbaga 65 lon min na o ɲɛw bena yɛlɛma-yɛlɛma tasuma kɔnɔ, o ben'a fɔ ko: an ka nata hali an tun ye Alla ni Kira kan labato 66} [Al Ahzaab:64-66].

Wa ka limaniya lon laban ma nafa belebeleba cama b'o la, o dɔ ye:

A fɔlɔ: Ka Alla bato kɛli kanu, ani ka cɛsiri kɛ a la, o lon sara jigiya kosɔn.

A filana: Ka siran Alla sɔsɔ kɛli ɲɛ, ani diɲɛ a ma; o lon jangata siranya kosɔn.

A sabana: ka muminiw dusu salon fen na minugu be taga k'a dan dunya kɔnɔ ni fen ye a be min jigila lahara nɛma ni a sara la.

Kafiriw ka sakakunu nankari; k’a fɔ ko a te se ka kɛ.

O miriya ye galon le ye, sariya ni somi ni hakili be o galon ya yira.

Min ye sariya ta ye, Alla kɔrɔtani ko:

﴿زَعَمَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَن لَّن يُبۡعَثُواْۚ قُلۡ بَلَىٰ وَرَبِّي لَتُبۡعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلۡتُمۡۚ وَذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ 7﴾

{kafiriw k'a jigi k'a fɔ k’olugu tena kunu saya kɔfɛ. A fɔ ko: «Ɔn hɔn, Nkali la NMatigi tɔgɔ la, a bena kunu, o kɔfɛ siga t’a la, aw bena kibaruya fen la a ka min kɛ, o ka nɔgɔ Alla ma.} [At tagaabun: 7]. Wa Kitabu minugu bɔla Sankolola o bɛɛ bɛna o kan.

Min ye somi ka daliluw ye: Alla ka suw laɲɛnɛmanyali yira a ya jɔnw la dunya kɔnɔ, o misaliya lɔru nana Suratul Bakara kɔnɔ, o ye:

Misaliya fɔlɔ: Musa, Alla ka kisi b'a ma, wagati min na a ya mɔgɔw ko a ma:

﴿...لَن نُّؤۡمِنَ لَكَ حَتَّىٰ نَرَى ٱللَّهَ جَهۡرَةٗ ...﴾

{...Anw te na limeniya i ma fɔɔ an ye Alla ye kɛnɛkan... } [Bakara:55] O kɔ, Alla kɔrɔtani k'o faga, ka ban k'o lakunu. o ko le la Alla kɔrɔtani ko Bani Israila kaw ma:

﴿وَإِذۡ قُلۡتُمۡ يَٰمُوسَىٰ لَن نُّؤۡمِنَ لَكَ حَتَّىٰ نَرَى ٱللَّهَ جَهۡرَةٗ فَأَخَذَتۡكُمُ ٱلصَّٰعِقَةُ وَأَنتُمۡ تَنظُرُونَ 55 ثُمَّ بَعَثۡنَٰكُم مِّنۢ بَعۡدِ مَوۡتِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ 56﴾

{Ani tumana min na a ko: Musa, an tena limaniya i ma fɔɔ an ye Alla ye kɛnɛkan, sɔngɔnkan gɛlɛn k'a minɛ kasɔrɔ a yɛrɛ ɲɛ b'a la 55. Ɔ kɔfɛ an k'a lakunu a ya saya kɔfɛ mun kosɔn a ye anka nɛma barika la56. } [Al Bakara: 55-56].

Misaliya filana: bani Isiraila kaw tun be sɔsɔli kɛla mɔgɔ min faga li ko la, o ko la, Alla k'o ma ko o ye misi dɔ faga k'a yɔrɔ dɔ bugɔ n'a sogo dɔ ye, walasa a y'a fɔ o ye mɔgɔ min k'a faga. O la, Alla kɔrɔtani ko:

﴿وَإِذۡ قَتَلۡتُمۡ نَفۡسٗا فَٱدَّٰرَٰءۡتُمۡ فِيهَاۖ وَٱللَّهُ مُخۡرِجٞ مَّا كُنتُمۡ تَكۡتُمُونَ 72 فَقُلۡنَا ٱضۡرِبُوهُ بِبَعۡضِهَاۚ كَذَٰلِكَ يُحۡيِ ٱللَّهُ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَيُرِيكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ 73﴾

{Tumana min na a ka mɔgɔ dɔ faga, a ka ɲɔgɔn sɔsɔ a fagabaga ko la, nga Alla ye fen bange baga ye a tun be min dogo la. 72 An k’a fɔ ko a y’a bugɔ n'a fan dɔ ye. Ni cogo le la Alla be suw kunu, k’a ya kabanankow yira a la, walasa a ye se ka hakili sɔrɔ.73} [ Al Bakara: 72-73].

Misaliya sabana: O ye mɔgɔw le ya kisa ye minugu bɔla o ya sow kɔnɔ bɔri kosɔn saya ɲɛ kasɔrɔ o ye mɔgɔ waga caman ye; Alla kɔrɔtani k’o faga, o kɔfɛ, k’o lakunu. Alla kɔrɔtani ko o ko la:

﴿أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ خَرَجُواْ مِن دِيَٰرِهِمۡ وَهُمۡ أُلُوفٌ حَذَرَ ٱلۡمَوۡتِ فَقَالَ لَهُمُ ٱللَّهُ مُوتُواْ ثُمَّ أَحۡيَٰهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَذُو فَضۡلٍ عَلَى ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَشۡكُرُونَ243﴾

{Yala i m'a ye mɔgɔ minw bɔla o ya sow kɔnɔ o waga caman, o be siranna saya ɲɛ wa? Alla k'o ma: «A ye sa», o kɔ, a k'o lakunu. Cɛn na, Alla ye fisamantiyaba tigi le ye adamadenw kan, nga adamadenw fanba ye ɲumanlɔnbaliw le ye.}

[Al Bakara: 243].

Misaliya nanina: Cɛ min tɛmɛna dugu sani dɔ la, a tun b'a ye la ko Alla kɔrɔtani te na se k'a lakunu; o kosɔn Alla kɔrɔtani k'a faga fɔɔ san kɛmɛ, o kɔ, k’a lakunu. O la, Alla kɔrɔtani ko:

﴿أَوۡ كَٱلَّذِي مَرَّ عَلَىٰ قَرۡيَةٖ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحۡيِۦ هَٰذِهِ ٱللَّهُ بَعۡدَ مَوۡتِهَاۖ فَأَمَاتَهُ ٱللَّهُ مِاْئَةَ عَامٖ ثُمَّ بَعَثَهُۥۖ قَالَ كَمۡ لَبِثۡتَۖ قَالَ لَبِثۡتُ يَوۡمًا أَوۡ بَعۡضَ يَوۡمٖۖ قَالَ بَل لَّبِثۡتَ مِاْئَةَ عَامٖ فَٱنظُرۡ إِلَىٰ طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمۡ يَتَسَنَّهۡۖ وَٱنظُرۡ إِلَىٰ حِمَارِكَ وَلِنَجۡعَلَكَ ءَايَةٗ لِّلنَّاسِۖ وَٱنظُرۡ إِلَى ٱلۡعِظَامِ كَيۡفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكۡسُوهَا لَحۡمٗاۚ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُۥ قَالَ أَعۡلَمُ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ 259﴾

{Walima i nafɔ mɔgɔ min tɛmɛna dugu dɔ la min binna. A ko: «Alla bena ni lakunu cogo di a sani kɔ?» O la, Alla k'a faga san kɛmɛ kɔnɔ; o kɔ, a k’a lakunu. A ko: “I tola saya la fɔɔ san joli?” A ko: «Ntola tele kelen walima tele tilancɛ la». A ko: “i tolaye fɔɔ san kɛmɛ, i ya dominifɛnw n’i ka minfɛnw filɛ, o ma yɛlɛma wagati janya kosɔn, I fali filɛ, an bena i kɛ tagamasiɲɛ ye mɔgɔw ye, ani kolow filɛ, an b’o kɔrɔta cogo min na, ka sɔrɔ ka sogo don o la». O kama, tuma min na o ko gwɛla a ye, a ko: “Ne b’a lɔn ko Alla be se fɛn bɛ la"›} [Al Bakara: 259].

Misaliya lɔruna: Ibrahima Alla teri a ka kisa la, tuma min a ka Alla kɔrɔtani dali ko a ya yira a la A be suw lakunu di; o la Alla kɔrɔtani k’a yamuruya ko a ye kɔnɔ naani kantigɛ, k’o faran-faran k’o la kuluw kan minw b’a lamini na, o kɔfɛ k’o wele; o tuma, o faraniw bena lajɛn ɲɔgɔn kan, k’o na Ibrahima fɛ teliya la, Alla kɔrɔtani ko o ko la:

﴿وَإِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِـۧمُ رَبِّ أَرِنِي كَيۡفَ تُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰۖ قَالَ أَوَلَمۡ تُؤۡمِنۖ قَالَ بَلَىٰ وَلَٰكِن لِّيَطۡمَئِنَّ قَلۡبِيۖ قَالَ فَخُذۡ أَرۡبَعَةٗ مِّنَ ٱلطَّيۡرِ فَصُرۡهُنَّ إِلَيۡكَ ثُمَّ ٱجۡعَلۡ عَلَىٰ كُلِّ جَبَلٖ مِّنۡهُنَّ جُزۡءٗا ثُمَّ ٱدۡعُهُنَّ يَأۡتِينَكَ سَعۡيٗاۚ وَٱعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٞ 260﴾

{Wagati min na Ibrahima k’a fɔ ko: «Ntigi, a yira nna i be suw lakunu cogo min na.» A ko: «I ma limaniya wa?» A ko: «Ɔn-ɔn, nga walasa n dusukun ye mafa». A ko: «I ye kɔnɔ naani ta k'o faranfaran, o kɔfɛ i y'o bɛɛ yɔrɔ dɔ bila kulu cama kan. O kɔfɛ i y'o wele, o bena na i ma teliya la. Wa i y'a lɔn ko Alla ye fanga tigi le ye, ko labɛn masa le».} [Al Bakara: 260].

Ni nugu ye misaliya yɛrɛyɛrɛw ye, minugu b'a yira ko suw be se ka lakunu. Kuma kɛla ka tɛmɛ kabako kan Alla kɔrɔtani ka min di Isa Mariyama dencɛ ma suw lakunuli ko la, ani k’o bɔ o ya kaburuw kɔnɔ - ni Alla kɔrɔtani ka dinɛ ye-.

Min ye Hakili ka dalilu ye, o be cogo fila:

O kelen dɔ ye: ko Alla kɔrɔtani le ka sankolow ni dugukolo dan ani fen minw bɛɛ be o ni ɲɔngɔcɛ, a k'o dan ka sɔrɔ foy tey. Wa min se la ka danfɛnw dan ka sɔrɔ foy rey, o danfen lasɛgi te gɛlɛya a ma, Alla kɔrɔtani ko:

﴿وَهُوَ ٱلَّذِي يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ وَهُوَ أَهۡوَنُ عَلَيۡهِۚ...﴾

{Wa A le le be dan li daminɛ, o kɔfɛ a be a kɔsegi, wa o ka nɔgɔ a ma...} [Al Rum: 27]. Ani Alla kɔrɔtani ko:

﴿...كَمَا بَدَأۡنَآ أَوَّلَ خَلۡقٖ نُّعِيدُهُۥۚ وَعۡدًا عَلَيۡنَآۚ إِنَّا كُنَّا فَٰعِلِينَ﴾

{I nafɔ an ye dan li fɔlɔ daminɛ cogo min na, o cogo kelen na an bena a kɔsegi. O ye layiri ye an kan, cɛn na, an ye o kɛbagaw ye}. [al'anbiya: 104]. Ani a ko, tuma min na a ka yamaruya di ko ka mɔgɔw jabi minw ka nankari kɛ kolow laɲenemaya na a mugumuguni kɔ:

﴿قُلۡ يُحۡيِيهَا ٱلَّذِيٓ أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٖۖ وَهُوَ بِكُلِّ خَلۡقٍ عَلِيمٌ 79﴾

{A fɔ ko : Min k'a dan sian fɔlɔ la, ale le bena a lakunu, wa A ka danfen bɛɛ lɔn. 79} [Yasin: 79].

A filana: Dugukolo be kɛ su ye, yiri binkɛnɛlama si t’a kɔnɔ; ni sanji jigila a kan; a be yɛrɛyɛrɛ ka kɛ binkɛnɛlama ye ka ɲɛnɛmaya di a ma, suguya cɛɲuman bɛɛ be kɛ a la, min be se k’a lakunu a sani kɔ, ale fana be se ka suw lakunu, Alla kɔrɔtani ko:

﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنَّكَ تَرَى ٱلۡأَرۡضَ خَٰشِعَةٗ فَإِذَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡهَا ٱلۡمَآءَ ٱهۡتَزَّتۡ وَرَبَتۡۚ إِنَّ ٱلَّذِيٓ أَحۡيَاهَا لَمُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰٓۚ إِنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ 39﴾

{A ka sebagaya tagamasiɲɛw dɔ ye ko i b’a ye ko dugukolo majigini le, nga n’a ye sanji jigi a kan, a be lamaga ka jidi. Cɛn na, min k’a lakunu, ale le ye suw lakunu baga ye. Cɛn na, a be se ko bɛɛ la. 39} [Fusilat: 39]. Ani Alla ko:

﴿وَنَزَّلۡنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ مُّبَٰرَكٗا فَأَنۢبَتۡنَا بِهِۦ جَنَّٰتٖ وَحَبَّ ٱلۡحَصِيدِ 9 وَٱلنَّخۡلَ بَاسِقَٰتٖ لَّهَا طَلۡعٞ نَّضِيدٞ 10 رِّزۡقٗا لِّلۡعِبَادِۖ وَأَحۡيَيۡنَا بِهِۦ بَلۡدَةٗ مَّيۡتٗاۚ كَذَٰلِكَ ٱلۡخُرُوجُ 11﴾

{Ani an ka sanji barakama jigi kabɔ sankolo la, an ka nakɔw falen n'a ye ani falenfɛnw minw be tigɛ 9 Ani tamalo yiri janw minw yiribolow be ɲɔgɔn lajɛn na. 10 k'o kɛ garzɛgɛ ye jɔnw ye, An ka dugu sani dɔ lakunu n'a ye. Bɔli bena kɛ o cogo le la kaburuw kɔnɔ 11} [Qaf: 9-11].

A be fara Limaniya kan lon laban ma: Limaniya ko bɛɛ ma min be kɛ saya kɔfɛ, i ko:

A- Kaburu fitina: O ye su ɲiningali ye a sutarani kɔ a tigi la, ani a ka dina n’a ka Nabiɲuma. Alla be limaniya baga sabati ni kuma sabatini ye, a b’a fɔ ko: Ntigi ye Alla ye, nka dina ye silamaya ye, nka kira ye Muhamadu ye, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma. Alla be yɛrɛkuntɔɲɔnaw lafili, o la kafiri b'a fɔ ko: haa, haa, n t’a lɔn. Munafiku walima sigasiga baga b'a fɔ ko: n t’a lɔn, n ye mɔgɔw mɛn ka fɛn dɔ fɔ, o la n y’a fɔ.

(b) Kaburu jangata ani a nɛma: jangata be kɛ yɛrɛkuntɔɲɔnaw ni munafikiw ta ye, Alla kɔrɔtani ko:

﴿...وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذِ ٱلظَّٰلِمُونَ فِي غَمَرَٰتِ ٱلۡمَوۡتِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ بَاسِطُوٓاْ أَيۡدِيهِمۡ أَخۡرِجُوٓاْ أَنفُسَكُمُۖ ٱلۡيَوۡمَ تُجۡزَوۡنَ عَذَابَ ٱلۡهُونِ بِمَا كُنتُمۡ تَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ غَيۡرَ ٱلۡحَقِّ وَكُنتُمۡ عَنۡ ءَايَٰتِهِۦ تَسۡتَكۡبِرُونَ﴾

{N'i tun k'a ye wagati min na toɲɔlikɛlaw be saya gɛlɛyaw la, ani Mɛlɛkɛw ye o bolo foni o ma ka fɔ ko: «A ye a niiw bɔ! Bi, a bena sara ni majigini jangata ye fen kosɔn, a tun be min fɔla Alla ma min tun te cɛn ye, ani a tun be a yɛrɛ bonya na a ka ayaw ma».} [Al-An’am: 93].

Ani A ko firauna ya mɔgɔw ya ko la:

﴿ٱلنَّارُ يُعۡرَضُونَ عَلَيۡهَا غُدُوّٗا وَعَشِيّٗاۚ وَيَوۡمَ تَقُومُ ٱلسَّاعَةُ أَدۡخِلُوٓاْ ءَالَ فِرۡعَوۡنَ أَشَدَّ ٱلۡعَذَابِ 46﴾

{Tasuma, o be a yira o la sɔgɔma ni wulafɛ, ani lakununi lon na, (a be fɔ ko]: “A ye Firauna so mɔgɔw dɔn jangata juguman kɔnɔ” 46}. [Gaafir: 46].

A nana Sahih Muslim kɔnɔ Zeyd bun Sabit ya hadisa la Alla ma diɲɛna a ma, kabɔ Alla kira fɛ Alla ka nɛma ni kisi b’a ma ko:

«فَلَوْلَا أَنْ لَا تَدَافَنُوا لَدَعَوْتُ اللَّهَ أَنْ يُسْمِعَكُمْ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ الَّذِي أَسْمَعُ مِنْهُ»

«N'a ma kɛ a ya ɲɔgɔn sudon baliya kosɔn ye, n' tun bena Alla dali a y'a lamɛn kaburu jangata dɔ la ne be min mɛn». O kɔfɛ, a ka ɲɛsin; A ko:

«تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ عَذَابِ النَّارِ».

«a ye tanga ɲini Alla fɛ ka bɔ jahanama jangata ma». A ya sahabaw ko: an be tanga ɲini Alla fɛ ka bɔ kaburu jangata ma, A ko:

«تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ».

«A ye tanga ɲini Alla fɛ ka bɔ kaburu jangata ma» A ya sahabaw ko: an be tanga ɲini Alla fɛ ka bɔ kaburu jangata ma, A ko:

«تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنَ الْفِتَنِ، مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ».

«A ye tanga ɲini Alla fɛ ka bɔ fitnaw ma, a bangeni ni a dogoni» O ko: «An be tanga ɲini Alla fɛ ka bɔ fitna ma, a bangeni ni a dogoni». A ko:

«تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ».

«A ye tanga ɲini Alla fɛ ka bɔ dajal fitna ma» O ko: «An be tanga ɲini Alla fɛ ka bɔ dajal fitna ma»¹⁷.

Nga min ye kaburu nɛma ye: o ye limaniya baga cɛntigiw ta le ye: Alla kɔrɔtani ko:

﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا ٱللَّهُ ثُمَّ ٱسۡتَقَٰمُواْ تَتَنَزَّلُ عَلَيۡهِمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ أَلَّا تَخَافُواْ وَلَا تَحۡزَنُواْ وَأَبۡشِرُواْ بِٱلۡجَنَّةِ ٱلَّتِي كُنتُمۡ تُوعَدُونَ 30﴾

{Cɛn na, mɔgɔ minw ko an Matigi ye Alla ye, o kɔ ka sabati tileninya kan, mɛlɛkɛw be jigi o kan k'a fɔ o ɲɛnɛ ko: A kana siran, a kana dusu kasi, ani aw ye Aljinɛ kibaro duman ta, min layiri tun be ta la a ye}. [Fusilat: 30].

Ani Alla kɔrɔtani ko:

﴿فَلَوۡلَآ إِذَا بَلَغَتِ ٱلۡحُلۡقُومَ 83 وَأَنتُمۡ حِينَئِذٖ تَنظُرُونَ 84 وَنَحۡنُ أَقۡرَبُ إِلَيۡهِ مِنكُمۡ وَلَٰكِن لَّا تُبۡصِرُونَ 85 فَلَوۡلَآ إِن كُنتُمۡ غَيۡرَ مَدِينِينَ 86 تَرۡجِعُونَهَآ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ87 فَأَمَّآ إِن كَانَ مِنَ ٱلۡمُقَرَّبِينَ 88 فَرَوۡحٞ وَرَيۡحَانٞ وَجَنَّتُ نَعِيمٖ 89﴾

{O la, hali a tun ye tagasi wagati la min na nii be se kan na 83, o wagati la; a be filɛli kɛla saya gɛlɛya be min kan 84, wa ne Alla le ka surun a la ka tɛmɛ a kan ni nya lɔni ye, nga a te o lɔn 85. O la, ni a tun tena lakunu k'a sara 86, a tun bena nii la segi farikolo la n'a ya sɔrɔ a tun ye cɛntigi ye ko lakununi tey 87. Ni sayabaga tɔ kɛla masurunya bagaw la ɲuman ya la 88, lanfiya le b'a ye ani garzɛgɛ ɲuman ani nɛma Aljinɛ 89} [ Al-Waqia : 83-89].

a minɛna Baraa ibn Azib fɛ, Alla ka diɲɛ a ma, ko Kira, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, ko limaniyabaga ya ko la tuma min na a be mɛlɛkɛ filaw jabi a ya kaburu kɔnɔ:

«يُنَادِي مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ: أَنْ صَدَقَ عَبْدِي، فَافْرِشُوهُ مِنَ الْجَنَّةِ، وَأَلْبِسُوهُ مِنَ الْجَنَّةِ، وَافْتَحُوا لَهُ بَابًا إِلَى الْجَنَّةِ، قَالَ: فَيَأْتِيهِ مِنْ رَوْحِهَا وَطِيبِهَا، وَيُفْسَحُ لَهُ فِي قَبْرِهِ مَدَّ بَصَرِهِ».

«Weleli baga be weleli kɛ ka bɔ san fɛ ko: Nka jɔn ye cɛn fɔ, a ye fɛnsɛn li kɛ a ye ka bɔ aljinɛ la, a ye aljinɛ faniw don a la ani a ye aljinɛ da yɛlɛ a ye, A ko: O tuma na, a bena a kasa n’a diya dɔ sɔrɔ, a ya kaburu bena bonya a ye fɔɔ ka se a ɲɛla fileli dan na». Ahmad ni Abu Dawud y'o lakali hadisi jan dɔ la¹⁸.

Jama dɔw filila, filibagaw la o ka nankari kɛ kaburu jangata n’a nɛma la, o ko: o te se ka kɛ, sabu a be fen fɔnkɔɲɔgɔnya an be min ye la, o ko: Ni kaburu dayɛlɛla ka bɔ su ma, an bena a sɔrɔ i nafɔ a tun be cogo min na, ani kaburu tena yɛlɛma a bonya la ani a dɔgɔya.

O kuma ye galon ye ka ben ni silamaya sariya ye, ani sɔmi ye ani hakili ɲuman ye:

Silamaya sariya ya fan fɛ: sɛbɛ minw b’a yira ko kaburu jangata ni a nɛma bey, o fɔla ka tɛmɛ.

A be Bukhari ya sahihu kɔnɔ, Ibn Abbas ya hadisa la, Alla ka diɲɛ o fila bɛɛ ma, ko: "Nabiɲuma, Alla k’a nɛma ni kisi b’a ma, bɔla Madina nakɔ dɔ la; a ka mɔgɔ fila kan mɛn o be jangata la o ya kaburu kɔnɔ" a ka ni hadisa fɔ, A be a kɔnɔ:

«أَنَّ أَحَدَهُمَا كَانَ لَا يَسْتَتِرُ مِنَ الْبَوْلِ».

«O fila dɔ la kelen tun t’a yɛrɛ sutara ka bɔ ɲɛgɛnɛ ma» a nana lakali dɔ gɛrɛ la:

«مِنْ بَوْلِهِ».

«ka bɔ a ya ɲɛgɛnɛ ma»

«وَأَنَّ الْآخَرَ كَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ».

«ani ko a tɔ kelen tun be tagama ni namimaya ye», A be muslim ya lakali la:

«لَا يَسْتَنْزِهُ مِنَ الْبَوْلِ».

«A te a yɛrɛ saniya ka bɔ ɲɛgɛnɛ ma»¹⁹.

Min ye sɔmi ye: Sunɔgɔbaga b’a ye a ya siko la ko a tun be yɔrɔ la wasani dɔ la min cɛkaɲi, a tun be nɛma la o yɔrɔ la, walima ko a tun be yɔrɔ deguni dɔ la min ye yɔrɔ lakolon ye, a tun be tɔrɔla o yɔrɔ la, tuma dɔ la a be se ka kunu fen sababu la a ka min ye. O bɛɛ n'a ta, a be a ya lafen kan a ya bon kɔnɔ a cogo la, wa sunɔgɔ ye saya balima le ye; o kosɔn Alla kɔrɔtani ka wele ko: saya. Alla kɔrɔtani ko:

﴿ٱللَّهُ يَتَوَفَّى ٱلۡأَنفُسَ حِينَ مَوۡتِهَا وَٱلَّتِي لَمۡ تَمُتۡ فِي مَنَامِهَاۖ فَيُمۡسِكُ ٱلَّتِي قَضَىٰ عَلَيۡهَا ٱلۡمَوۡتَ وَيُرۡسِلُ ٱلۡأُخۡرَىٰٓ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمًّى...﴾

{Alla be niiw minɛ saya wagati la, ani o minugu ma sa a be o minɛ o ya sunɔgɔ la, A ka saya latigɛ min ye, a b’o tigi minɛ ani a be tɔ kelen bila fɔɔ ka se wagati ma wagati min sigi la a ye. } [Al-Zumar 42].

Min ye hakili ta ye: sunɔgɔ baga be suko ɲuman ye a ya sunɔgɔ la min be ben cɛn ma, wa a be se ka Nabiɲuma ye, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma a dan cogo yɛrɛ la, ni mɔgɔ min k'a ye a dan cogo yɛrɛ la, o tigi k’a ye cɛn na, o bɛɛ n'a ta, sunɔgɔ baga be a ya bon kɔnɔ a ya lafɛn kan, ka sɔrɔ fen yɔrɔ ka jan a la, a be min ye la. Ni o be se ka kɛ dunya cogoyaw la, yala o tena se ka kɛ lahara cogoyaw la wa?

O ka o jigi la min kan, ni o ye ko ni su ya kaburu tun da yɛlɛ la, a tun bena sɔrɔ i nafɔ a be cogo min na, ani kaburu tun tena yɛlɛma a bonya la walima a dɔgɔya la, o jabili be kɛ cogo caman, i nafɔ:

A fɔlɔ: an man kan ka fen sɔsɔ Sariya nana ni min ye ni ni kumaw ye sen te minw kɔrɔ, wa n'a fɔbagaw yɛrɛ tun mirila a la kosɛbɛ o tun bena a lɔn ko sen t'a kɔrɔ, a fɔla ka kɔrɔ:

Mɔgɔ caman le be fiyɛn ye kuma ɲuman dɔ la

Kasɔrɔ fiyɛn be sɔrɔ a ya famunya jugu le la.

A filanan: ɲɛnamaya min be dunya ɲɛnamaya ni lahar Cɛ (Barzakh) ya cogoyaw be ko dogoniw cɛma minw te se ka famu ni sɔmi ye. N’o tun be se ka famu ni sɔmi ye, nafa min be sɔrɔ limaniya la fen dogoniw ma, tun tena key, ani limaniyabagaw ko dogoniw ma ani nankari bagaw tun bena kɛ kelen ye ko dogoni cɛntigiyali la.

A sabanan: ko jangata ni nɛma, ani kaburu fɛrɛ n'a dogoyali, su dɔrɔn le b'o famu. O be i nafɔ sunɔgɔbaga b’a ye ko a be yɔrɔ deguni dɔ la, yɔrɔ lakolon dɔ la, walima yɔrɔ fɛrɛni dɔ la, min cɛkaɲi, k’a sɔrɔ a lamini mɔgɔw t’o ye, o te sɔmi o la. Nabiɲuma nɛma ni kisi b'a ma tun kɛla cilaya tun be jigi a kan k’a sɔrɔ a be a ya Sahabaw cɛma; a tun be Cilaya mɛn, nga Sahabaw tun t’a mɛn. Tuma dɔw la, mɛlɛkɛ tun bena a ma cɛ saura la kana kuma n’a ye, k’a sɔrɔ Sahabaw tun te mɛlɛkɛ ye, wa o tun t’a ya kuma mɛn.

A naaninan: Danfenw ya lɔni be dan fen ne ma Alla kɔrɔtani ka fen min lɔniya se kɛ o ye, nga o te se ka fen bɛɛ lɔn minw bey. Sankolo wolonfila, dugukolo, ani fen minw b'o kɔnɔ, ani fen bɛɛ be subahanalayi fɔ k'a fara alhamdu lilahi kan subahanalahi fɔ yɛrɛ yɛrɛ la, Alla b'a kɛ danfen b'a mɛn min k'a diya a ya danfenw la tuma dɔw la. O bɛɛ n'a ta, a dogoni le an ma, Alla kɔrɔtani ko o ko la:

﴿تُسَبِّحُ لَهُ ٱلسَّمَٰوَٰتُ ٱلسَّبۡعُ وَٱلۡأَرۡضُ وَمَن فِيهِنَّۚ وَإِن مِّن شَيۡءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمۡدِهِۦ وَلَٰكِن لَّا تَفۡقَهُونَ تَسۡبِيحَهُمۡۚ...﴾

{Sankolo wolonfila ni dugukolo ani o kɔnɔfenw be saniya kɛ A ye. Wa fen si tey fɔɔ o be saniya kɛ ni A ka tanoli ye, nga a te o ya subahanalahi fɔ famu...} [Al Israa : 44]. O cogo kelen la, setanaw ni jinɛw be yala yala dugukolo kan, ka taga ka segi. Jinɛw nana Alla ka ciden fɛ, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, k’a ya kalan lamɛn, o k’a lamɛn kaɲan, o kɔ, o kɔsegila o ya mɔgɔw ma i nafɔ bagabagali kɛlaw. Nga, o bɛɛ n’a ta, jinɛw dogonin le an ma. O ko la, Alla kɔrɔtani ko:

﴿يَٰبَنِيٓ ءَادَمَ لَا يَفۡتِنَنَّكُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ كَمَآ أَخۡرَجَ أَبَوَيۡكُم مِّنَ ٱلۡجَنَّةِ يَنزِعُ عَنۡهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوۡءَٰتِهِمَآۚ إِنَّهُۥ يَرَىٰكُمۡ هُوَ وَقَبِيلُهُۥ مِنۡ حَيۡثُ لَا تَرَوۡنَهُمۡۗ إِنَّا جَعَلۡنَا ٱلشَّيَٰطِينَ أَوۡلِيَآءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ 27﴾

{O Adama denw, Setana kana a fitina, i nafɔ a k'a bemaw bɔ aljinɛ kɔnɔ cogo min, a b’o ya fani bɔ o la walasa k’o ka lebuw yira o la. Cɛn na, ale n’a ya jamaw b’a ye ka bɔ yɔrɔ le la, min a t’o ye o yɔrɔ la. An ye Setanaw kɛ teriw ye mɔgɔw le ye minugu te limaniya. } [Al Aaraf: 27]. Ni danfenw te fen bɛɛ lɔn fen minugu bey, a te daga o la k'o ye ko dogoni sabatini nankari, k'a sɔrɔ o m'a lɔn.

ka limaniya latigɛ ma

Latigɛ: Alla kɔrɔtani ya latigɛ danfenw kan, ka kɛɲɛ n’a ya lɔniya ye ani a ya kolɔn ye min ɲini.

Ka limaniya latigɛ ma, o be tali kɛ ko naani la:

A fɔlɔ: ka limaniya ko Alla kɔrɔtani be fen bɛɛ lɔn, a foroba lɔni la ani a faranfarani lɔni la, jona la ani kudanw, o bena a yɛrɛ ya kɛwalew ma walima a ya jɔnw ya kɛwalew.

A filanan: Ka limaniya ko Alla kɔrɔtani k’o sɛbɛ walaga latangani kɔnɔ, Alla kɔrɔtani ko o ko fila la:

﴿أَلَمۡ تَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّ ذَٰلِكَ فِي كِتَٰبٍۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ 70﴾

{Yala I t'a lɔn ko Alla be san kɔnɔ fenw bɛɛ lɔn ani dugukolo kɔ kan fenw, o bɛɛ sɛbɛla gafe kɔnɔ, o ka nɔgɔ Alla ma. } [Al-Hajj 70]

A be Sahih Muslim kɔnɔ, ka bɔ Abdulayi bin Amr bin Al-As fɛ, Alla ma diɲɛna o fila ma, a ko: Nka a mɛn Alla kira la, nɛma ni kisi b’a ma, ko:

«كَتَبَ اللَّهُ مَقَادِيرَ الْخَلَائِقِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ بِخَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ».

«Alla ka danfɛnw ya latigɛw sɛbɛ sani a ye sankolow ni dugukolo dan san waga bilɔru»²⁰.

A sabanan: ka limaniya ko danfenw bɛɛ be Alla kɔrɔtani sago dɔrɔn le la, min be dɛn a ya kɛwalew la walima danfenw ya kɛwalew.

﴿وَرَبُّكَ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُ وَيَخۡتَارُۗ...﴾

{Wa i matigi be fen dan min k'a diya, ani a be fen sugandi min k'a diya...} [Al Kasas:68] Ani A ko:

﴿...وَيَفۡعَلُ ٱللَّهُ مَا يَشَآءُ﴾

{...wa Alla be fen kɛ min k'a diya} [Ibrahim: 27]. Ani A ko:

﴿هُوَ ٱلَّذِي يُصَوِّرُكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡحَامِ كَيۡفَ يَشَآءُۚ...﴾

{Ale le be a labɛn baw denworo sɔw kɔnɔ i nafɔ a b’a fɛ cogo min na....} [Aali-Imran:6] Alla kɔrɔtani ko fen na min be dɛn danfenw ya baraw la:

﴿...وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَسَلَّطَهُمۡ عَلَيۡكُمۡ فَلَقَٰتَلُوكُمۡۚ...﴾

{...Ni Alla tun b’a fɛ, a tun bena fanga di o ma a kan, o tun bena o kɛlɛ.... } [Al Nisaa: 90] Ani A ko:

﴿...وَلَوۡ شَآءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُۖ فَذَرۡهُمۡ وَمَا يَفۡتَرُون﴾

{...Ni i Matigi tun b’a fɛ, o tun tena a kɛ; o kama, o toy o ni o ya galon... } [ Al-An’am: 112].

A naaninan: Ka limaniya ko danfenw bɛɛ dan na Alla kɔrɔtani le bolo, o yɛrɛw kun, o mankutuw ani o ya bara kɛtaw. Alla kɔrɔtani ko:

﴿ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ 62﴾

{Alla le ye fen bɛɛ danbaga ye, ale le ye fen bɛɛ marabaga ye... 62} [Al-Zumar 62] Ani(Alla) ko saniya be a ye:

﴿...وَخَلَقَ كُلَّ شَيۡءٖ فَقَدَّرَهُۥ تَقۡدِيرٗا﴾

{...Ani, a ka fen bɛɛ dan ani k’o hakɛ latigɛ tigitigi} [ Al Furkaan:2] A ko a ya Nabiɲuma Ibrahima ya ko la, nɛma ni kisi be a ma, ko a ko a ya jama ye:

﴿وَٱللَّهُ خَلَقَكُمۡ وَمَا تَعۡمَلُونَ 96﴾

{Wa Alla ka a dan ani a be bara min kɛ.96} [As-Safat: 96].

Ani ka limaniya latigɛ ma -i nafɔ an ye a fɔ cogo min na o t'a bali ko jɔn be laɲini ni se sɔrɔ a yɛrɛ ya kɛwale sugandiliw kan; sabula sariya ani ko sabatiniw, o fila bɛɛ ye o sabati a ye.

Sariya ta fan fɛ: Alla kɔrɔtani ko laɲini la:

﴿...فَمَن شَآءَ ٱتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ مَـَٔابًا﴾

{...O la, ni a ka mɔgɔ min diya, o tigi ye kɔsegi sira dɔ ta ka taga a Matigi ma.. } [An-Naba: 39] Ani A ko:

﴿...فَأۡتُواْ حَرۡثَكُمۡ أَنَّىٰ شِئۡتُمۡۖ...﴾

{...a ye na a ya seneforow ma, cogo o cogo k’a diay... } [ Al Bakara 223] Ani A ko seko la:

﴿فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ مَا ٱسۡتَطَعۡتُمۡ وَٱسۡمَعُواْ وَأَطِيعُواْ...﴾

{O la, a ye siran Alla ɲɛ a seko la, a ye lamɛni kɛ, a ye labatoli kɛ... } [At tagaabun: 16] Ani A ko:

﴿لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَاۚ لَهَا مَا كَسَبَتۡ وَعَلَيۡهَا مَا ٱكۡتَسَبَتۡۗ...﴾

{Alla te nii si karaba fen si la fɔɔ a seko, a ka min kɛ ɲuman la o b’a ye, wa a ka min kɛ juguman la o b’a kan... } [Al Bakara: 286].

Ɲɛnamaya ta fan fɛ: mɔgɔ bɛɛ b’a lɔn ko sagonako ni se dɔ b’a ye, a be bara kɛ ni min ye ani a b’a yɛrɛ minɛ ni min ye, ani a be danfara don min be kɛ ni a sago ye, i nafɔ tagama, ani min be kɛ n’a sago tɛ, i nafɔ yɛrɛyɛrɛ. Nga, jɔn sago n’a ka sebagaya be kɛ Alla kɔrɔtani sago n’a ya sebagaya le kɔnɔ, i nafɔ Alla kɔrɔtani b’a fɔ cogo min na:

﴿لِمَن شَآءَ مِنكُمۡ أَن يَسۡتَقِيمَ 28 وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ29﴾

{Ni a diala mɔgɔ min ye a cɛma a ye telen. Wa a tena fen laɲini fɔɔ Alla ka diɲɛ ye min na; dunya bɛɛ tigi. } [At Takwiri : 28-29]. Sabu la dunya bɛɛ ye Alla kɔrɔtani ta ye, foy te se ka kɛ a ya masaya kɔnɔ a ya lɔnni ni a sago duguman.

Ani ka limaniya latigɛ ma, i nafɔ an y’a fɔ cogo min na, o te dalilu di jɔn ma wajibi kow toli kan, walima jurumu kow kan a ka minw kɛ. O la, ka o kɛ dalilu ye o ye galon ye sababu caman kama:

A fɔlɔ: Alla kɔrɔtani ya kuma:

﴿سَيَقُولُ ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْ لَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَآ أَشۡرَكۡنَا وَلَآ ءَابَآؤُنَا وَلَا حَرَّمۡنَا مِن شَيۡءٖۚ كَذَٰلِكَ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ حَتَّىٰ ذَاقُواْ بَأۡسَنَاۗ قُلۡ هَلۡ عِندَكُم مِّنۡ عِلۡمٖ فَتُخۡرِجُوهُ لَنَآۖ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّ وَإِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا تَخۡرُصُونَ 148﴾

{Minw ye dɔ fara Alla kan, olugu bena a fɔ ko: «Ni Alla tun sɔnna, an tun tena foy fara a kan, an faw fana tun tena foy fara a kan, an fana tun tena foy haramuya». Ni cogo le la minw kɔna olugu ɲɛ, olugu fana ka galontigɛya kɛ fɔɔ o ka an ka jangata nɛnɛ. A fɔ ko: «yala Lɔnniya dɔ b’aw bolo wa aw bo bɔ an ɲe? Aw te foy kɔ fɔɔ a miriya ta, wa a te foy la fɔɔ galon tigɛ»} [Al-An’am: 148] Ni dalilu tun b'o bolo latigɛ la, Alla tun te o nɛnɛ a ya jangata la.

A filanan: A ka kuma kɔrɔta b'a ye:

﴿رُّسُلٗا مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى ٱللَّهِ حُجَّةُۢ بَعۡدَ ٱلرُّسُلِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمٗا 165﴾

{Cidenw, minw be kibaro dumaw ni bagabagali lase mɔgɔw ma, walasa adamadenw kana daliluya sɔrɔ Alla kan cidenw cini kɔfɛ. Wa Alla sabatila masa fanga tigi le, ko labɛn masa le}. [Al Nisaa: 165] Ni latigɛ tun ye dalilu ye sɔsɔlikɛlaw ye, a tun tena wili ni cidenw cili ye; sabu o ya sɔsɔli cidenw cini kɔfɛ, o kɛla ni Alla kɔrɔtani ka latigɛ le ye.

A Sabanan: Hadisa min fɔla Bukhari ni Muslim fɛ kumaden min fɔla, o ye Al-Bukhari ta ye - k'a minɛ Ali bin Abi Talib fɛ, Alla ka diɲɛ a ma, ko kira ko -Alla ka nɛma ni kisi b’a ma-:

«مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا قَدْ كُتِبَ مَقْعَدُهُ مِنَ النَّارِ أَوْ مِنَ الْجَنَّةِ».

«Aw la mɔgɔ si tey, fɔɔ a sigiyɔrɔ sɛbɛla Tasuma kɔnɔ walima Aljinɛ kɔnɔ» Mɔgɔw dɔ ko kabɔ jama cɛma, Ya Alla kira, an t'an jigi la o kan wa? A ko:

«لَا، اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ».

«ayi, a ye bara kɛ, nɔgɔya kɛni le bɛɛ ye» O kɔfɛ, a ye a kalan:

﴿فَأَمَّا مَنۡ أَعۡطَىٰ وَٱتَّقَىٰ 5﴾

{Ni mɔgɔ min ka nafolo bɔ, ani ka siran Alla ɲɛ 5} [Al Layl: 5] a nana Muslimu ya fɔ cogo la:

«فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ».

“nɔgɔya kɛni be bɛɛ ye ka taga fen ma a dan na min kama ”²¹. Nabiɲuma (nɛma ni kisi b'a ma) ka yamaruyali kɛ bara la, ka gɛnni kɛ ka bɔ yɛrɛ sɛmɛ ma latigɛ kan.

A naninan: ko Alla kɔrɔtani k'a ya jɔn yamaruya ani k’a bali, ani a ma fen ɲini a fɛ a te se min na. Alla kɔrɔtani ko:

﴿فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ مَا ٱسۡتَطَعۡتُمۡ وَٱسۡمَعُواْ وَأَطِيعُواْ...﴾

{O la, a ye siran Alla ɲɛ a seko la, a ye lamɛni kɛ, a ye labato kɛ... } [At tagaabun: 16] Ani A ko:

﴿لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَاۚ...﴾

{Alla te ni si bila fen na fɔɔ a be se min na... } [Al Bakara: 286]. Ni jɔn tun karabala bara kɛli la, a tun bena jagoya ni fen ye a te se ka bɔ min na, wa nin ye galonfin ye; o kama ni jurumu kɛla a fɛ lɔnbaliya la, walima Ɲinɛli la, walima karabali la; jurumu si te a kan; sabula layira b'a bolo o la.

A lɔrunan: Alla kɔrɔtani ya latigɛ ye gundo dogonin ye min te lɔn fɔɔ ni a kɛla. Wa Jɔn y’a laɲini ka bara kɛ, o le be kɔn a ya kɛwalew ɲɛ. O la, a b’a fɛ ka ko min kɛ, o te sigi Alla ya latigɛ lɔnniya kan; o wagati la, a ye dalilu kɛ ni latigɛ ye o be cɛn, sabu dalilu te mɔgɔ bolo fen na a te min lɔn.

A wɔrɔnan: An b'a ye ko adamaden be a jija fen na min be bɛn a ma a ka dunya kow la fɔɔ k'o sɔrɔ, a te bɔ o la ka taga fen ma min te bɛn a ma. Mun na a be bɔ fen na min b'a nafa a ka dina kow la, ka taga fen ma min b'a tɔrɔ o kɔfɛ k'a dalilu kɛ ni latigɛ ye? Yala ko fila ni cogoya te kelen ye wa?

misaliya min b’o gwɛya:

Ni sira fila tun be Adamaden kɔrɔ: a kelen be laban jamana dɔ la min bɛɛ ye labɛnbeliya ye: mɔgɔ faga, ani sɔnɲali, ani danbe lebu, ani siran, ani kɔngɔ. A filanan be laban jamana dɔ la min bɛɛ ye labɛn ye, ani hakili sigi sabatinin ye, ani balo ko ɲuman, ani niiw ani danbew ani nafolow bonya li, o tuma na a be sira fila ni juman ta?

A be taga sira filanan kan, min be a sama ka se labɛn ani hakili sigi dugu la, wa hakiliman si te se abadan ka taga fitina ani siranya dugu sira kan k'a ya dalilu kɛ latigɛ ye. Mun kosɔn a be jahanama sira minɛ ka aljinɛ sira toy lahara ko la k'a ya dalilu kɛ latigɛ ye?

Misaliya gɛrɛ: An b’a ye ko banabagatɔ be yamaruya ko a ye fla ta, o la, a b’a min, hali n’a t’a fɛ, ani dɔmini min be tɔrɔ lase a ma, o b’a bali k’o domu, o la, a b’a toy, hali n’a ka di a ye, o bɛɛ be kɛ kɛnɛya ni kisi kosɔn. A te se ka ban ka fla min walima ka dɔmini dɔ dɔmu min be tɔrɔ lase a ma k’a ya dalilu kɛ latigɛ te. O la, mun na Adamaden be Alla n'a ka ciden ya yamaruya toy, walima ka fen kɛ o k'a bali min ma, o kɔfɛ k'a ya dalilu kɛ latigɛ ye?

Wolonfilanan: Mɔgɔ min be a ya dalilu kɛ latigɛ ye fen na a ka minw toy wajibiw la, walima a ka jurumu minugu kɛ, ni mɔgɔ gɛrɛ ka dantɛmɛ kɛ a kan k'a ya nafolo ta, walima k'a danbe tiɲe, o kɔfɛ dantɛmɛ baga ka ya dalilu kɛ latigɛ ye, k'a fɔ ko: I kana n' jalaki, sabu nka dantɛmɛ kɛ ni Alla ka latigɛ le ye - a tɛna sɔn a ya dalilu ma, O la cogo di a te sɔn latigɛ ya dalilu ya ma mɔgɔ gɛrɛ ka dantɛmɛ la a kan, k’a sɔrɔ a b'a kɛ dalilu ye a yɛrɛ ye a yɛrɛ ka dantɛmɛ la Alla kɔrɔtani ya hakɛw la?

A fɔla ko muminuw ɲɛmɔgɔ umar bin Al-Khattab, Alla ka diɲɛ a ma, o nana a ma ni son dɔ ye min bolo ka kan ka tigɛ; a ka yamuru kɛ ko k'a bolo tigɛ. Son cɛ ko: a ki lɔ dɔni, ya muminuw ɲɛmɔgɔ, ne ka sonyɛli kɛ ni Alla ya latigɛ le ye. Umar ko: An fana bena i bolo tigɛ ni Alla ya latigɛ le ye.

Wa ka limaniya latigɛ ma, nafa belebelebaw be sɔrɔ a la, o dɔw ye:

A fɔlɔ: Ki sɛmɛ Alla kɔrɔtani la sababuw kɛli wagati la, a kana a yɛrɛ sɛmɛ sababu yɛrɛ kan; sabu fen bɛɛ be kɛ ni Alla kɔrɔtani ya latigɛ le ye.

Filanan: mɔgɔ kana kaba a yɛrɛ la ni a ka a ya laɲini sɔrɔ; sabu o sɔrɔli ye nɛma ye ka bɔ Alla kɔrɔtani fɛ ni fen sababu ye a ka min latigɛ hɛrɛ ni ɲɛtaga sababuw la, ani a ya kaba a yɛrɛ la, o b’a to a be ɲinɛ ka nɛma ni waleɲumanya lɔn.

A sabanan: Hakili sigi ani dusu salo sɔrɔli Alla kɔrɔtani ka latigɛ kow la min be kɛ a kan; o la, a dusu te bɔ diana ko tɛmɛli la, walima tɔrɔya ko sɔrɔli la; sabula o ye Alla ka latigɛ le ye, min ye sankolo ni dugukolo mara tigi ye, wa a ka min latigɛ o be kɛ sika t'a la. O ko la, Alla kɔrɔtani ko:

﴿مَآ أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِيٓ أَنفُسِكُمۡ إِلَّا فِي كِتَٰبٖ مِّن قَبۡلِ أَن نَّبۡرَأَهَآۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ 22 لِّكَيۡلَا تَأۡسَوۡاْ عَلَىٰ مَا فَاتَكُمۡ وَلَا تَفۡرَحُواْ بِمَآ ءَاتَىٰكُمۡۗ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخۡتَالٖ فَخُورٍ 23﴾

{fen be mɔgɔ sɔrɔ masuba kow la dugukolo kɔkan walima a yɛrɛkun na, fɔɔ a sɛbɛla gafe kɔnɔ sani an ka o dan, o ka nɔgɔ Alla ma 22, Walasa a kana dusu kasi fen kosɔn min tagala k'a dan, a kana fari foni fen kosɔn a ka min di a ma, Alla te yɛrɛlɔnba ani wasobaga ba kanu 23. } [Al Hadiid:22-23], Kira, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, ko:

«عَجَبًا لِأَمْرِ الْمُؤْمِنِ إِنَّ أَمْرَهُ كُلَّهُ خَيْرٌ، وَلَيْسَ ذَاكَ لِأَحَدٍ إِلَّا لِلْمُؤْمِنِ، إِنْ أَصَابَتْهُ سَرَّاءُ شَكَرَ فَكَانَ خَيْرًا لَهُ، وَإِنْ أَصَابَتْهُ ضَرَّاءُ صَبَرَ فَكَانَ خَيْرًا لَهُ».

« limaniyabaga ya ko ye kabako ye, can na a ka ko bɛɛ ye hɛrɛ, wa o te kɛ mɔgɔ si ye fɔɔ limaniyabaga; ni nisɔndiya ko k'a sɔrɔ a be Alla waleɲumanya, o be kɛ hɛrɛ ye a ma, wa ni ko jugu dɔ k'a sɔrɔ, a be sabari, o be kɛ hɛrɛ ye a ma»²².

Wa Jama fila filila latigɛ ko la:

O fila la kelen ye: Jabriya mɔgɔw minugu ko: jɔn karabani le a ya kɛwalew la, sago ni se t’a ye o la.

A filanan: Qadriya mɔgɔw, o minw ko: jɔn le ye a yɛrɛ ya kɛwalew tigi a ya laɲini ani a se kow la,, wa Alla kɔrɔtani sago ani a ya se nɔn si te o la.

Ka jabi di jama fɔlɔ (Jabiriyaw) ma ni Sariya ye ani ɲenemaya kow ye:

Sariya yɔrɔ fan fɛ, Alla kɔrɔtani ka laɲini ani sago sabati jɔn ye, k’a ya bara dame ka taga a ma, Alla kɔrɔtani ko:

﴿...مِنكُم مَّن يُرِيدُ ٱلدُّنۡيَا وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ ٱلۡأٓخِرَةَۚ...﴾

{ a cɛma, dɔw be dounya ɲini la, ani dɔw be lahara ɲini la}. [Aali-Imran:152], Ani A ko:

﴿وَقُلِ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكُمۡۖ فَمَن شَآءَ فَلۡيُؤۡمِن وَمَن شَآءَ فَلۡيَكۡفُرۡۚ إِنَّآ أَعۡتَدۡنَا لِلظَّٰلِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمۡ سُرَادِقُهَا...﴾

{A fɔ ko: «cɛn bɔla a Matigi fɛ. O kama, n'a ka min diya a ye limaniya, n'a ka min diya a ye kafiriya» } {Cɛn na, an ye tasuma labɛn yɛrɛkun tɔɲɔnaw ye min kɔgɔw b'o lamini... } [Al Kahf: 29]، Ani Alla kɔrɔtani ko:

﴿مَّنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا فَلِنَفۡسِهِۦۖ وَمَنۡ أَسَآءَ فَعَلَيۡهَاۗ وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّٰمٖ لِّلۡعَبِيدِ 46﴾

{Mɔgɔ o mɔgɔ ka bara ɲuman kɛ, o be a yɛrɛ le ye, ani mɔgɔ o mɔgɔ ka kojugu kɛ, o be a yɛrɛ le kan. Wa i Matigi te a ya jɔnw tɔɲɔ baga ye}. [Fusilat: 46].

Min ye ɲɛnɛmaya ka dalilu ye: adamaden bɛɛ be faranfasiya lɔn a ka sugandili kɛwalew cɛ minw be kɛ ni a yɛrɛ sago ye: i nafɔ domini, min ni, fereli, ani sanli, ani fen mi be kɛ a kan a sago te min na: i nafɔ yɛrɛyɛrɛli farigan kosɔn, ani ka bɔ sanfɛ ka bin. O la, a fɔlɔ la, ale le ye bara kɛla ye, a y'o sugandi ni a yɛrɛ sago ye karabali te min na. Nga a filanan na, a ma o sugandi, a sago fana ma kɛ fen na min k'a sɔrɔ.

jama filanan (Kadariya mɔgɔw) jabili ni Sariya ani Hakili ye:

Min ye sariya ta ye: O ye ko Alla kɔrɔtani le ye fen bɛɛ danbaga ye, wa fen bɛɛ be kɛ ni a sago le ye, wa a k'a bange a ya kitabu kɔnɔ ko jɔn ya kɛtaw be kɛ ni a sago le ye, Alla ko, kɔrɔta b'a ye:

﴿...وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَا ٱقۡتَتَلَ ٱلَّذِينَ مِنۢ بَعۡدِهِم مِّنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَتۡهُمُ ٱلۡبَيِّنَٰتُ وَلَٰكِنِ ٱخۡتَلَفُواْ فَمِنۡهُم مَّنۡ ءَامَنَ وَمِنۡهُم مَّن كَفَرَۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَا ٱقۡتَتَلُواْ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَفۡعَلُ مَا يُرِيدُ﴾

{...ni a tun ka Alla diya, mɔgɔw tun tena ɲɔgɔn kɛlɛ minw nana o kɔfɛ daliluw bange ni kɔfɛ o ye; nga o fɔnna ɲɔgɔn kɔ, o dɔw limaniyala, ani o dɔw kafiriyala. N'a tun ka Alla diya o tun tena ɲɔgɔn kɛlɛ, nga Alla be fen kɛ min k'a diya. } [Al Bakara: 253]، Ani A ko min kɔrɔtani le:

﴿وَلَوۡ شِئۡنَا لَأٓتَيۡنَا كُلَّ نَفۡسٍ هُدَىٰهَا وَلَٰكِنۡ حَقَّ ٱلۡقَوۡلُ مِنِّي لَأَمۡلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ ٱلۡجِنَّةِ وَٱلنَّاسِ أَجۡمَعِينَ 13﴾

{Ni an tun b'a fɛ, an tun bena nii kelen-kelen bɛɛ ya kandaya to a yɛrɛ bolo, nga kuma jagoya la ne fɛ ko ne bena Jahanama fa ni jinaw ni adamadenw bɛɛ ye. 13} [Al Sajda: 13].

Min ye hakili ta fan ye: dunya bɛɛ ye Alla kɔrɔtani ta ye, wa Adamaden be o dunya le kɔnɔ; o kama, a be Alla kɔrɔtani ya mara le kɔnɔ, wa mɔgɔ marani te se ka ko si kɛ a mara baga ya mara kɔnɔ fɔɔ n'a diɲɛ na a ma.

Silamaya dusukuna-siri laɲiniw

Hadafu (arabu kan na): a be fɔ kɔrɔ caman ta, olugu la dɔ ye ko: (Fen min be bila walasa k'a bon, ani fen o fen be laɲini).

Wa Silamaya dusukuna-siri laɲiniw: A ka laɲinitaw n’a kɔ labanko ɲumanw, minw be sɔrɔ bolo kɛli maw fan fɛ , wa o ka ca o cogoyaw fana ka ca, o dɔw ye:

A fɔlɔ: ka ganiya ni bato kɛrɛkɛrɛ Alla kɔrɔtani kelenpe ye; sabu ale le ye danbaga ye, jɛnɲɔgon t'a la, o kama a wajibiyala ko ganiya ni bato ye kɛ ale kelenpe ye.

Filanan: Ka hakili ni miiriya lagɛya Ka bɔ ɲagamini ma ko laben bali la, ka bɔ dusukun ka lankolonyali ma ni dusukuna siri la; sabu mɔgɔ o mɔgɔ dusu lakolonya la ka bɔ a la, o be kɛ mɔgɔ ye min dusukun lakolon ni ka bɔ lanaya kow bɛɛ la ani a be dunya kow dɔrɔn le bato, walima a be yɛlɛmayɛlɛma lanaya kow ni kurafa kow ka filiw la.

A sabanan: nii ani hakili lafiya, o la, jɔrɔ te nii na, hakiliɲagami tey, sabu o dusukun na siri be limaniyabaga n’a Danbaga lase ɲɔgɔn ma, o la, a be diɲɛ n'a ye i nafɔ Matigi min be kow latigɛ ani Kuntigi min be sariyaw sigi, o la, a dusukun be lafiya sɔrɔ ni a ya latigɛ ye, ani a disi be fɛrɛ silamaya ye, a t'a ɲini ka silamaya falen foy la.

A naaninan: ganiya ni baraw ya kisi kabɔ jɛngɛli ma Alla kɔrɔtani bato la, walima danfɛnw ya baraɲɔgɔnya la; sabu a sigilanw dɔ ye limaniya ye cidenw ma, o min ye ka tugu o ya sira ɲuman kɔ ganiya ni kɛwalew la.

Lorunan: K’i jija ani k’i cɛsiri kow la, walasa a kana sababu si to a bolo ka kɛwaleɲuman kɛ k’a sɔrɔ a ma nafa sɔrɔ o la; sara ɲini kosɔn, a kana jurumu yɔrɔ ye fɔɔ a b'a yɛrɛ yɔrɔ ma janya o la; jangata ɲɛ siranya kosɔn; sabu o sigilan dɔ ye limaniya ye kununi ma, ani baraw sara ma.

Alla kɔrɔtani ko:

﴿وَلِكُلّٖ دَرَجَٰتٞ مِّمَّا عَمِلُواْۚ وَمَا رَبُّكَ بِغَٰفِلٍ عَمَّا يَعۡمَلُونَ 132﴾

{Wa lɔ yɔrɔ le be o kelen kelen bɛɛ ye o ya baraw kosɔn, wa i Matigi ma kɛ ɲinɛ baga ye fen kɔ o be min kɛ la}. [ Al-An’am: 132] Kira, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, ka lasuli kɛ ni laɲini kan a ka kuma kan na:

«الْمُؤْمِنُ الْقَوِيُّ خَيْرٌ وَأَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِ الضَّعِيفِ، وَفِي كُلٍّ خَيْرٌ، احْرِصْ عَلَى مَا يَنْفَعُكَ، وَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ، وَلَا تَعْجِزْ، وَإِنْ أَصَابَكَ شَيْءٌ فَلَا تَقُلْ: لَوْ أَنِّي فَعَلْتُ كَذَا كَانَ كَذَا وَكَذَا، وَلَكِنْ قُلْ: قَدَّرَ اللَّهُ وَمَا شَاءَ فَعَلَ؛ فَإِنَّ (لَوْ) تَفْتَحُ عَمَلَ الشَّيْطَانِ».

«mumini fangantigi o ka fisa ani o ka di Alla ye ka tɛmɛ mumini lagafoni kan, wa hɛrɛ b’o fila bɛɛ la, i jija fen na fen min b'i nafa, dɛmɛ ɲini Alla fɛ i kana dɛsɛ, ni fen dɔ ka i sɔrɔ, i kana fɔ ni ne tun ka kɛ ten, a tun bena kɛ ten, nga i y'a fɔ Alla le k'a latigɛ, ni min diya la a ye a b'o le kɛ, kafɔ ni ne tun ka kɛ ten o kuma ye sitana bara le dayɛlɛ»²³ Muslim y'o lakali.

6. A wɔrɔnan: Ka jamakuru barikaman dɔ labɛn min be fen bɛɛ kɛ a ya dina sabatili kosɔn ani a lɔsenw ya lɔli, hali ni fen o fen bena a sɔrɔ o sen fɛ a mako t'o si la. O ko la, Alla kɔrɔtani ko:

﴿إِنَّمَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ ثُمَّ لَمۡ يَرۡتَابُواْ وَجَٰهَدُواْ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلصَّٰدِقُونَ 15﴾

{muminuw ye mɔgɔw le ye minw limaniya la Alla ni a ka kira ma, o kɔfɛ o ma sika, o ka jihadi kɛ ni o ka nafolo ani o niiw ye Alla sira kan, olugu le ye cɛntigiw ye. } [Al hujuraat:15].

A wolonfilanan: ka se dunya ni lahara kunadiya ma mɔgɔw ni jamaw ya labɛnli ye, ani sara ni nɛmaw sɔrɔli, Alla kɔrɔtani ko o ko la:

﴿مَنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا مِّن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَلَنُحۡيِيَنَّهُۥ حَيَوٰةٗ طَيِّبَةٗۖ وَلَنَجۡزِيَنَّهُمۡ أَجۡرَهُم بِأَحۡسَنِ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ 97﴾

{Mɔgɔ o mɔgɔ ka bara ɲuman kɛ, cɛ la walima muso la, ka sɔrɔ a le ye limaniya baga ye - Siga te a la, an bena ɲɛnɛmaya ɲuman kɛ o tigi ye, ani an bena o sara ka tɛmɛ o ya bara ɲumanw la. }

[Al Nahl: 97].

Nin ye Silamaya dusukuna-siri laɲiniw dɔw ye, an b’Alla dali a y'o dafa an ye ani silamaw bɛɛ ye; Ale le ye masa fonisere ye min be sɔnni kɛ ka wasa, tano be Alla ye, danfenw bɛɛ lamɔbaga.

Ani nɛma ni kisi be an ka kira Muhamadu kan, ani a ya so mogɔw ani a ya sahabaw bɛɛ lajɛni.

A dafala a sɛbɛbaga bolo.

Muhammadu Al-Salihi Al-Uthaymin

***

الفهرس

Silamaya dusukouna-siri sinsin fɛnw 12

ka limaniya Alla kɔrɔtani ma 14

Limaniya mɛlɛkɛw ma 31

Ka limaniya gafew (kitabuw) ma 37

Limaniya cidenw ma 39

Limaniya lon laban ma 48

ka limaniya latigɛ ma 68

Silamaya dusukuna-siri laɲiniw 80

***

dyo71v1.2 - 19/07/2026