مَا لَا يَسَعُ المُسْلِمَ جَهْلُهُ
Bũmb ning lɩslaam sẽn pɑ sõmb n zɩ-ɑ
اللَّجْنَةُ العِلْمِيَّةُ
بِرِئَاسَةِ الشُّؤُونِ الدِّينِيَّةِ بِالمَسْجِدِ الحَرَامِ وَالمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ
Bãngrã sullã, sẽn tũ ne diinã yɛlã getbã, sẽn be Lohorem Miisrẽ wã la Nabiyaamã Miisrẽ wã zugundu
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Bũmb ning lɩslaam sẽn pɑ sõmb n zɩ-ɑ
Tɩʋʋsgo
Pẽgr be ne Wẽnd sẽn yaa bõn-naands Naabã, la pʋʋsg la tɩlgr be ne ned ning b sẽn tʋms-ɑ t'a yaa yolsg bõn-naandsã yĩngɑ, ne a zak rãmba la a Ṣahaabsã, la ned ning sẽn tũ a Sũnnã la a pʋg ɑ peegrã, n tʋg tãag dĩinã rolb raare, rẽ poorẽ:
Ad wãnde yaa sebr sẽn kʋʋg koεεga, a gũbga lɩslɑɑm sẽn tar tʋlsem ne yɛl nins sẽn tʋg n pak n yɩɩdã a loεεg pʋgẽ, la a tũudm-dãmbã pʋgẽ, la a tʋmd-n-taarã pʋgẽ, tõnd tigma-b lame n kõ Lohorem Mis-zɩzdã yiibã kaagdbã, sẽn nɑ yɩl tɩ b bãng b diinã yɛla, lɑ tõnd kota Wẽnd sẽn yaa Kõtã n yɑɑ Wɑoogdã t'a naf ne-a, la a kɩt t'a yɩ sõma, la a yɩ A yĩng balɑ, Yẽnda la b sẽn kot ɑ soab sõmblem sẽn tʋ n yɩɩdɑ, la b sẽn tẽed ɑ soab kũun wɑoor sẽn yɩɩdɑ.
***
Ne Wẽnd yʋʋrã barka, sẽn yaa yols yaleng Soabã, n yaa Yolsdã, la d sɩngd d tʋʋmdã
Rẽenem buka:
sẽn kẽed Loεεgã wεεngẽ
Gẽes rẽngã: lɩslaangã võor la a zeng-raadã:
Lɩslaangã: yaa: bas-m-meng n kõ Wẽnde ne Wẽn-yembgo, la sak n pʋg-A ne tũudum, la zãag n yi lagem-n-taarã lɑ a rãmbã.
La a zeng-rɑɑdã yaa nu:
Pipi soabã: Yaa kaset maanego tɩ Soab ka be sẽn tõe n tũ n tɩlg tɩ sã n pa Wẽnd ye, la a Mʋhammad me yaa Wẽnd Tẽn-tʋʋma.
A yiib soaba: yɑɑ Pʋʋsgã yalsgo.
A tãɑb soɑbɑ: yɑɑ Zɑkã kũuni.
Naas soaba: yaa Ramadaanã no-loeere.
Nu soaba: Yaa Lohormã Roogã kaagre, ne sẽn paama sor n na n tʋg be.
Wẽnd yembgã yõodã:
Bãng tɩ Wẽnde (A naam yɩ Wagell n zẽke), A naana bõn-naandsã tɩ b tũ-A, la b ra lagem bũmb ne-A ye, Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ 56﴾
(La Mam pa naan zĩn-dãmbã la ninsaalbã, rẽnda b na tũ Maam yĩnga.) [Az-zaarɩyaat: 56], La Tũudum-kãensã, b ka tõe n bãng-ba rẽnda ne bãngre, Wala Wẽnd sẽn yeele (A Naam zẽk yã)
﴿فَٱعۡلَمۡ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لِذَنۢبِكَ وَلِلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِۗ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مُتَقَلَّبَكُمۡ وَمَثۡوَىٰكُمۡ 19﴾
(Bɩ f bãng ne hakɩɩk tɩ soab kae tɩ sã n pa Wẽnde. La f kos yaafa f zũnuubã yĩnga, la muumin roapã la muumin pogsã me zũnuub yĩnga. Lɑ Wẽnd mii yãmb lεbeng zĩiga, la yãmb gãag zĩiga). [Mʋhammad: 19], Rẽnd a sɩnga ne bãngrã, n lʋɩs-ɑ gaomã la tʋʋmã taoore. Rẽnd bũmb sẽn pak n yɩɩd ne lɩslaam t'ɑ zãms-ɑ yaa Wẽn-yembgã (A Naam yɩlg n zẽke); bala yẽ la dĩinã yẽgrã la a tilgriã La dĩinã ka yalsd tɩ sã n pa ne Tawhɩɩdã (Wẽn-yembgã), la yẽ la rẽenem waagibã lɩslaam zugu, yẽ me n le yɑɑ waagib bɑɑsdgɑ. La Tawhɩɩdã (Wẽn-yembgã) yẽ la lɩslaangã pipi zeng-raoogo, zeng-raad nins sẽn yaa tɩlae n zao lɩslaam fãa t'a bãng-b la a tʋm ne-bã, la b yaa zeng-raad a nu, Wala a sẽn be a ʿAbd Allaah ɭbn ʿƲmar hadɩɩsã pʋgẽ wã, (Wẽnd yard be b yiibã yĩnga) t'a yeelame: m wʋma Wẽnd Tẽn-tʋʋmã, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga), t'a yetẽ:
«بُنِيَ الإسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةِ أنْ لَا إلَهَ إلَّا اللَّهُ وأنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَإقَامِ الصَّلَاةِ، وَإيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَحَجِّ البَيْتِ، وصَوْمِ رَمَضَانَ».
«B mee lɩslɑɑngã zeng-raad a nu zugu: yaa kõ sɩda tɩ soab ka be sẽn tũud n tɩlg tɩ pa Wẽnd ye, a Mʋhammad me yaa Wẽnd Tẽn-tʋʋma, la Pʋʋsgã yãnesgo, la Zak kũuni, la Roogã kaagre, la Ramadaanã no-loeere»1.
Rẽnd yaa tɩlae ne lɩslaam t'a bãng Wẽn-yembgã maana: la yẽnda yaa yeem Wẽnd tũudmã pʋgẽ, A rɑ maan lagm-n-taar ne-A A tũudumã pʋgẽ ne ned bɑɑ ɑ ye; ka malɛk sẽn pẽ Wẽnde, ka nabiyaam b sẽn tʋms me.
Mɑɑn kɑset tɩ soɑb kɑ be rẽndɑ Wẽndã mɑɑnɑ:
Yaa tɩ yamb reeg a zugẽ ne loɛɛg sẽn kenge tɩ soab tũudg sɩd-sɩd ka be tɩ sã n ka Wẽnde, (A naam yɩ Wagell n zẽke), t'a tũud Wẽnd a Yembre, la a yɩlga tũudmã kõbg toor-toorã fãa n kõ-A, (A Naam yɩlgyã); sẽn be b pʋgẽ: yɑɑ doaag kosgo, la yεεsgo, la tẽebo, la rellego, la zẽng sẽn pɑ rẽnda.
Kasetã ka manegde, sã n ka ne zeng-raad a yiibu:
Rẽenemã: yaa Sobendã la tũudmã tõdkre ne zẽng sẽn ka Wẽnd fãɑ; sẽn yaa gees-n-taas a taabã la Wẽnd naands la Ṭawāghītã fãa.
A yiib soabã: yaa Sobendã la tũudum sɩd-sɩdã tablg ne Wẽnde, Yẽnd A Yembre, pɑ zẽng sẽn ka Yẽnda ye, Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّٰغُوتَۖ...﴾
(Lɑ sɩdɑ, Tõnd tʋmsame tɩ kẽng zãma fãa nengẽ Tẽn-tʋʋma [sẽn na yɩl n t'a yeel-ba]: "tũ-y Wẽnd la y zãag rʋbsã...) [An-naẖlʋ :36]
La sã n yaa (soab ka be sã n pa Wẽndã) sart-dãmbã bãmba:
Rãeenemã: yaa bãngr ninga sẽn kɩɩsd zɩɩlmã.
Yiib soaba: yaa bãng-n-wãak ning sẽn kɩɩsd sikã.
Tãab soabã: Yaa pʋ-peelmã sẽn kɩɩsd lagem-n-taarã.
Naas soaba: Yaa sɩd ning sẽn kɩɩsd zĩri-beedã.
Nu soaba: Yaa nonglem ning sẽn kɩɩsd gẽegleã.
Yoob soaba: Sak-n-tũ ning sẽn kɩɩsd basbã.
Yopoe soaba: Reegre sẽn kɩɩsd lebsgã.
A nii soabda: Yaa kɩflego ne bũmb fãa b sẽn tũudi tɩ pa Wẽnde, (A Naam zẽk yã)..
La Sart-kãensã, ya waagib tɩ b tʋm ne-ba, la sɩd la hakɩɩka b tigm-b-la yɩɩlã ro-tiuuds a yiibã sẽn watã pʋgẽ:
Yaa bãngre, bãng-n-wãaka, pʋ-peelem, la f kõ-sɩdã *** n lɑgem ne nonglem la sak-n-tũ la ɑ sɑkre.
La b pɑɑsɑ nii soabã tɩ f kɩfl ne bũmb ning sẽn ka Wẽndã*** sẽn yaa yεl nins b sẽn maan tɩ lebg sobend-rãmbã
La Sɑhdã pidsg yaa ne Wẽnd tũudum (A Naam zẽk yã) A yembre, lagm-n-taag pa be ne-A ye, la b yɩlg tũudmã n kõ Wẽnd A yembre, Rẽnd a ka kote rẽnda Wẽnde, a pa bobend a menga rẽnda ne Wẽnde, a pa tẽeda rẽnda Wẽnde, a ka pʋʋsde rẽnda Wẽnd yĩnga, la a ka kodgde rẽnda Wẽnd yĩnga, (A naam yɩ Wagell n zẽke)
Rẽnd bũmb ning neb kẽer sẽn maandã, sẽn yɑɑ yɑɑdã gilgrã, la b baood fãagr ne yaadã rãmbã, la b kosd-b tɩ pa Wẽndã; yaa lagm-n-taar tũudumã pʋgẽ, Tɩ yaa wɑagib tɩ d gũus d mens ne rẽ la d bugs nebã n yi rẽnda; bɑlɑ rẽndɑ yɑɑ wa lɑgm-n-tɑɑrã nebã sẽn mɑɑnd n tũud rʋbsã la kugã la tɩɩsã, zẽng sẽn kɑ Wẽndã, (A Naam zẽk yã). La yẽnda la lagem-n-taarã, ning b sẽn sik Gaf-rãmbã la b tʋm tẽn-tʋʋmbã, sẽn na yɩl n bugs n yi-a, la b gɩdg n yi-a.
Mɑɑn kɑset t'ɑ Mʋhɑhmmɑd yɑɑ Wẽnd Tẽn-tʋʋmã võore:
Yɑɑ b tũ-ɑ ɑ sẽn saglã pʋgẽ, la b sɩdg-ɑ ɑ sẽn kõ kibay ninsã, la b zãag bũmb ning ɑ sẽn gɩdge la A bugs-b tɩ b basã, la b ra tũ Wẽnd rẽndame tɩ yaa ne bũmb ning A sẽn tukã tɩ yaa Šari wã. Tɩ lɩslaam kõt sɩda t'a Mʋhammad sẽn yaa a Abdʋllaah biiga, n yaa kʋrayš nedã, n yaa Haašim buudã: yẽ la Wẽnd Tẽn-tʋʋmã, b sẽn tʋm bõn-naandsã fãa nengẽ; zĩn-dãmbã la ninsaalbã. Wala Wẽnd sẽn yeele (A Naam zẽk yã):
﴿قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنِّي رَسُولُ ٱللَّهِ إِلَيۡكُمۡ جَمِيعًا...﴾
(Yeele: nebɑ! Ad mɑm yɑɑ Wẽnd tẽn-tʋʋm n tʋg y fãɑ nengẽ...) [Al-Aɑraafʋ: 158]
La tɩ Wẽnd tʋms-a lame, bʋl yĩng t'a taas A dĩinã la a kãnd bõn-nɑɑndsã, Wala Wẽnd sẽn yeele (A Naam Zẽk yã):
﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا كَآفَّةٗ لِّلنَّاسِ بَشِيرٗا وَنَذِيرٗا وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ 28﴾
(Lɑ Tõnd kɑ tʋm foo rẽndɑme tɩ fo yɑɑ sũ-noogd lɑ bugsd nebã fãɑ yĩngɑ, lɑ nebã wʋsgã fãɑ kɑ mi ye). [Saba'ʋ 28], La wala Wẽnd sẽn yeele (A Naam zẽk yã):
﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا رَحۡمَةٗ لِّلۡعَٰلَمِينَ 107﴾
(Tõnd pa tʋms foom rẽnda yolsg yĩng ne dũni wã rãmba) [Al-Anbiyɑɑ'ʋ:107].
La b sẽn baood kaset-kãngã pʋgẽ wã yaa: tɩ fo ra loe f sũurẽ tɩ Wẽnd Tẽn-tʋʋmã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) tara hakε Wẽnd sobendã pʋgẽ, la kẽnesgo dũni wã pʋgẽ, maa hakε tũudmã pʋgẽ ye, Ad yẽnd yaa yamba, b sẽn ka tũud-a, a leb n yaa Tẽn-tʋʋma, b ka sõmb n yags-a, la a ka so a meng yĩnga maa zẽng sẽn ka yẽ nafa la namsg baa fʋɩ ye, sã n pa Wẽnd sẽn rat bũmb ningã. Wala Wẽnd sẽn yeele (A Naam zẽk yã):
﴿قُل لَّآ أَقُولُ لَكُمۡ عِندِي خَزَآئِنُ ٱللَّهِ وَلَآ أَعۡلَمُ ٱلۡغَيۡبَ وَلَآ أَقُولُ لَكُمۡ إِنِّي مَلَكٌۖ إِنۡ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰٓ إِلَيَّ...﴾
(Yeele: " mam pa yet yãmb tɩ mam tara Wẽnd rɩtlã baoã ye, bɩ mam mii sẽn solg ye, la m pa yet tɩ mam yaa Malεk ye, la ad mam pa pʋgde rẽnda bũmb ning b sẽn tʋm tɩ wa mam nengẽ wã...) [Al-anʿaamʋ : 50]
Yiib soaba Gẽesgã: Sɩd-kũunã sẽn yaa a soab la a zeng-raadã:
Lɩɩmaoongã: yaa sakr ne sũuri, la yeelg ne zelemde, la tʋʋmd ne sũurã la yĩn-wilã, a paasdame ne tũudum, n boogd ne Wẽnd kɩɩsgo.
Rẽnd sɩd-kũunã n yaa sart tɩ tũudumã manege la b reeg-a, Woto me, ad lagem-n-taarã la kɩfẽndã lubda tʋʋm sõmã wã fãa, Wa lɑ Wẽnd sẽn pa reegd pʋʋsgo tɩ ned sã n pa yõk koomã, woto bɑla A pa reegd tũudm tɩ pa tũ ne sɩd-kũun ye, Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿وَمَن يَعۡمَلۡ مِنَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ مِن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ وَلَا يُظۡلَمُونَ نَقِيرٗا 124﴾
(Lɑ sẽn tʋmdɑ sõmɑ zem t'a yɑɑ rɑo bɩ pɑgɑ, tɩ yẽ yɑɑ sɩd kõtɑ yɑɑ bãmb-rãmb n kẽed arzãnɑ tɩ b pɑ wẽgd-b bɑɑ tamarʋ mugnumã bilgri ye).
[An-nisaa'ʋ: 124 ]
La a wilgaame tɩ lɑgm-n-tɑɑrã lubda tʋʋmã, Wala Wẽnd sẽn yeele (A Naam zẽk yã):
﴿وَلَقَدۡ أُوحِيَ إِلَيۡكَ وَإِلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكَ لَئِنۡ أَشۡرَكۡتَ لَيَحۡبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ 65﴾
(La sɩd la hakɩɩka b tʋmsame tɩ wa fo nengẽ la neb nins sẽn reng fo taoorã nengẽ: "tɩ fo sã n maan lagem-n-taare, hakɩɩka fo tʋʋmdã na lʋɩ, la f na lagem bõn rãmba) [Az-zʋmar: 65]
La (lɩɩmaoongã) sɩd-kũunã zeng-raadã yaa a yoobe: Yaa f kõ sɩd ne Wẽnde, la A malεgsã, la A Gaf-rãmbã, la A Tẽn-tʋʋmbã, la laahr daarã, la f kõ sɩd ne Wẽnd Pʋlengã, t'a sẽn noom la a sẽn toe fãa yii Wẽnd nengẽ.
1) kõ-sɩd ne Wẽndã (A Naam Zẽk yã) tũuda ne yεl a tãabo:
1- yaa f kõ sɩda ne A Rʋbʋʋbiyã wã (Wẽndlemã):
Yẽ me yaa f yemb Wẽnde (A Naam zẽk yã) A tʋʋmã pʋgẽ; wala naanegã, la rɩlgrã, la vɩɩmsgã, la kʋʋbã, Rẽnd naand ka be tɩ sã n pa Wẽnd ye, la rɩlgd ka be tɩ sã n pa Wẽnd ye, la vɩɩmd ka be tɩ sã n pa Wẽnd ye, la kʋʋd ka be tɩ sã n pa Wẽnd ye, la kẽnesd ka be bu-yoodã pʋgẽ tɩ sã n pa Yẽ ye.
La b ka mi ned ba a yembr sẽn kɩɩs Wẽnd Rʋbʋʋbɩyã wã (wẽndelmã) ye (A Naam yɩlg n zẽke), rẽndame tɩ yaa waoog-m-meng bal yĩnga, a ka kõt sɩd ne a sẽn yetã ye, Wala sẽn yɩ ne a Fɩr'ʿaoonã, t'a yeel a nebã:
﴿...أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى﴾
(...Maam la yãmb soaben-zẽkdgã). [An-naazi'ʿaat: 24], La rẽ pa yɩt ne loεεg sũurẽ ye, wala Wẽnd sẽn yeelã (A Naam zẽk yã), n togsd a Muusa yelle, (tɩlgr be a yĩnga):
﴿قَالَ لَقَدۡ عَلِمۡتَ مَآ أَنزَلَ هَٰٓؤُلَآءِ إِلَّا رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ بَصَآئِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَٰفِرۡعَوۡنُ مَثۡبُورٗا 102﴾
(Fo meng miime tɩ pɑ sik yel-solem kãesã rẽndɑ saas la Tẽng Soabã; tɩ yaa vẽenega, la ad mam tẽeda foom ɑ Fɩr'ɑoon tɩ f yaa bõndɑ). [Al-ɭsraa'ʋ (Yʋn-kẽndã sʋʋra): 102], La Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا... ﴾
(La b kɩɩs-a lɑme (yel-solem-dãmbã) tɩ bãmb mengã yaool n maan bãng-n-wãag n-ɑ tɩ b kɩɩʃgã yɑɑ wẽgd la zẽk-m-menga...) [An-namlʋ: 14]
Rẽnd bõn-naands-kãensã yaa tɩlae tɩ b tal naamda, bala yẽ mengã pa tõe n mɑɑn a mengã ye; bala bũmb pa tõe n naan a meng ye, a leb n pa tõe ling n yɩ me ye; Bala bũmb ning fãa sẽn yɩte yaa tɩlae t'a tall yɩɩsdɑ, Yaa t'a belemã sẽn tũ ne na-kẽnd-kãngã sẽn be neerã, la kẽ-taabã sẽn manegã, rẽ gɩdigdɑ ɑ belmã wɑ yɩ ling n wɑ. Tɩ lebg tɩlɑe t'a tal Naanda, la Yẽ me la Wẽnde, dũni fãa Soaba. Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿أَمۡ خُلِقُواْ مِنۡ غَيۡرِ شَيۡءٍ أَمۡ هُمُ ٱلۡخَٰلِقُونَ 35 أَمۡ خَلَقُواْ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَۚ بَل لَّا يُوقِنُونَ 36﴾
(Bɩ b naana bãmb tɩ pɑ tũ ne bũmbu, bɩ yaa bãmb la naandbã? 35
Bɩ bãmb n naan saasã la Tẽngã? Pa woto ye! B pa mɑɑnd bãng n wãag ye. 36? [Aṭ-ṭʋʋr (Tʋʋr tãngã sʋʋra): 35-36].
La lagem-n-ta maandbã da sakda Wẽnd Rʋbʋʋbɩya wã (Wẽndelmã), (A Naam zẽk yã), n lagem ne b sẽn da maand lagem-n-taar ne-A wã Ʋlʋʋhɩya wã (Tũudmã) pʋgẽ, la rẽ pa kẽes-b lɩslaoongã pʋgẽ ye, Tɩ Nabiyaamã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) zab ne-ba, la a maan-b b zɩɩmã la b arzεgsã tɩ yaa halaale; bala b maana lagem-n-taar tũudbã pʋgẽ, Lɑ b tũu bũmb a to n lagem-A; wala rʋbsã la kugã la malɛgsã la zẽng sẽn pa bãmba.
2-yaa kõ-sɩda ne A Ʋlʋʋhiyã wã (Sobendã)
Kõ-sɩd ne A Ʋlʋʋhɩyã wã, ɑ võore: yɑɑ tɩ Yẽ A Yembre la Soab sɩd-sɩda, lagm-n-taag pa be ne A ye. La ɭlaah ( sobendã) võore (yaa b sẽn nong a soab nong kεgεnga)), rat n yeel tɩ (b sẽn tũud a soaba) ne nonglem la zɩsgre la sik-m-menga.
Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿وَإِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۖ لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلرَّحۡمَٰنُ ٱلرَّحِيمُ 163﴾
(Lɑ yãmb Soɑbã yɑɑ Soɑb-yεng, soɑb kɑ be tɩ sã n pɑ Yẽ ye. A yɑɑ a Dũni yolsdɑ n yɑɑ a Lɑɑhr yolsdɑ). [Al-baƙara: 163]
La ned fãa sẽn rɩk soɑbɑ n lagem ne Wẽnde n tũud-a, a tũudmã yaa zaalem. Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ هُوَ ٱلۡبَٰطِلُ وَأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡكَبِيرُ 62﴾
(Woto, tɩ bala yaa Wẽnd la sɩda la bãmb sẽn tũud bũmb ning zẽng sẽn pa Wẽndã, yẽ la zĩri, la ad yaa Wẽnd la zẽk wagell Naaba) [Al-haǧ : 62]
La rẽnd yĩnga, la Tẽn-tʋʋmbã (tɩlgr be b yĩnga) sẽn sɩng ne a Nuuh n tãag a Mʋhammad (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) b boonda b nin-buiidã n tʋg Wẽnde A Yembr tãa, la b welg tũudmã n kõ-A A Yembre, tɩ bũmb ka naag-A ye. La Wẽnd, (A naam zẽk yã), A gɩdga lagem-n-taarã rãmba, n sãɑm b sẽn rɩk Soab-rãmb n tũud-ba n lagem ne Wẽnde (A Naam zẽk yã), la b kot sõngr ne-ba, la b kot fãagr ne-ba, la rẽnda yɑɑ ne yɑm pʋgẽ daliil-rãmb ɑ yiibu:
Rẽenemã: yɑɑ tɩ soab-rãmb nins b rɩk n tũudẽ wã, b pa tar bũmbu sẽn yɑɑ wẽndelmã yεlɑ lɑ A manesemã ye, rẽnd bãmb mensã yaa b sẽn naane, b pa naan baa fʋɩ, la b pa tõe n tall nafre n kõ b tũudbã ye, la b pa tõe n tus nongo n yi bãmb ye, la b pa so vɩɩm, b pa so kũum, b pa so vʋʋgre, wala Wẽnd sẽn yeele (A Naam zẽk yã)
﴿وَٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةٗ لَّا يَخۡلُقُونَ شَيۡـٔٗا وَهُمۡ يُخۡلَقُونَ وَلَا يَمۡلِكُونَ لِأَنفُسِهِمۡ ضَرّٗا وَلَا نَفۡعٗا وَلَا يَمۡلِكُونَ مَوۡتٗا وَلَا حَيَوٰةٗ وَلَا نُشُورٗا 3﴾
(La b rɩka soab-rãmb zẽms sẽn pa Yẽnda, soab-bãmb pa naan baa fʋɩ, bãmb mensã yaa sẽn naane, b pa tõe n tak nafre maa naong n kõ b mensã ye, b pa so kũum, b pa so vɩɩm, b pa so ki n tɩ yikã ( vʋʋgrã) ye 3) [Al-Fʋrƙaanu: 3]
A yiib soabã: yɑɑ tɩ bãmbã sẽn yɑɑ lagem-n-taarã-rãmbã b ra sakdame tɩ Wẽnde, (A naam zẽka yã), yaa Yẽ lɑ Rɩlgdã la Kẽnesdã A Yembr tãa, la rẽnda ra sõmbame n kɩt tɩ b yemb-A Ʋlʋʋhɩya wã (tũudmẽ wã ), wa b sẽn yemb-A Rʋbʋʋbɩya wã (Wẽndlemẽ wã), Wala Wẽnd sẽn yeele (A Naam zẽk yã)
﴿قُل لِّمَنِ ٱلۡأَرۡضُ وَمَن فِيهَآ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ 84 سَيَقُولُونَ لِلَّهِۚ قُلۡ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ 85 قُلۡ مَن رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ ٱلسَّبۡعِ وَرَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡعَظِيمِ 86 سَيَقُولُونَ لِلَّهِۚ قُلۡ أَفَلَا تَتَّقُونَ 87 قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ 88 سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ 89﴾
(Yeele: " ãnd n so tẽngã la (neb) nins sẽn be a pʋgẽ wã tɩ yãmb sã n miime? 84
B na n yeelame :" yaa Wẽnd n so", bɩ f yeele:" yaa bõe yĩng tɩ yãmb pa tagsdẽ?" 85
Yeele: "ãnd lɑ saas a yopoe wã soɑbɑ, la Al'ars wagellã Soaba?" 86
B na n yeelame :" yaa Wẽnd n so", bɩ f yeele:" yaa bõe yĩng tɩ yãmb pa nɑ n zoet Wẽnde?" 87
Yeele:" ãnd n zãad bũmbã fãa gill naam a nugẽ wã, tɩ b baood sõngr a nengẽ lɑ Yẽ pa baood sõngr ned nengẽ, tɩ y sã n miẽ? 88
B na n yeelame tɩ :" yaa Wẽnd n so", bɩ f yeele:"yãmb maana a wãn tɩ b wa maan yãmb tɩɩm tɩ y yɑmã yiki?" (tɩ y pa kõt sɩd ne-A?) 89 [Al-muu'minuun (Sɩd-kõtbã sʋʋra): 84-89]. Rẽnd b sã n sɑk n deeg Tawhɩɩd Ar-Rʋbʋʋbɩya wã; a yaa tɩlae ne-ba tɩ b yeemb-A lɑ b welg-A (A Naam yɩlg yã) ne tũudmã Yẽ A Yembre, la b ra maan lɑgm-n-tɑɑr ne-A A tũudmã pʋgẽ ye.
3- Yaa kõ-sɩda ne A Yʋyã la A Sɩf-rãmbã:
Rat n na n yeele: Yaa f tabl bũmb ning Wẽnd sẽn tabl ne A menga, A Gafã pʋgẽ, Bɩ Wẽnd tẽntʋʋmã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) sẽn tɑbleg ne-A a sʋnnã pʋgẽ; sẽn yaa Yʋyã la sɩf-rãmba, ne neng ning sẽn tog ne Wẽnde, (A Naam zẽka yã), Tɩ pa tũ ne toeengo pɑ paasgo, La ka tũ ne wãn-wãna, la ka bilgri, Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿وَلِلَّهِ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰ فَٱدۡعُوهُ بِهَاۖ وَذَرُواْ ٱلَّذِينَ يُلۡحِدُونَ فِيٓ أَسۡمَٰٓئِهِۦۚ سَيُجۡزَوۡنَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ 180﴾
(Lɑ Wẽnd n tɑr yʋy sẽn yɑɑ sõmɑ, bɩ y kos-A ne-bɑ, lɑ y bɑs sẽn wẽnd-b A yʋyã, b nɑ n dol-b-lɑ b sẽn dɑ tʋmdã. 180) [Al-A' ̌ raaf: 180]. A leb n yeelame (A Naam Zẽk yã):
﴿...لَيۡسَ كَمِثۡلِهِۦ شَيۡءٞۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ﴾
(...Bũmb pa be n wõnd-A ye, la Yẽnda la a Wʋmd n yaa a Neta.) [Aš-šʋʋraa: 11]
La lagm-n-taarã kõbg yaa a tãabo:
1- Lagm-n-ta-kasenga.
2- Lagem-n-ta-bila.
3- Lagm-n-taar sẽn solge.
1- Lagm-n-ta-kasengã:
Yaa mak zẽng sẽn ka Wẽnd ne Wẽnde, bũmb ning sẽn welg toor ne Wẽndã pʋgẽ, Wala Wẽnd sẽn yeele (A Naam zẽk yã):
﴿إِذۡ نُسَوِّيكُم بِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ 98﴾
(Tõnd sẽn wa n rɩkd yãmb n zemsd ne bõn-naandsã Soabã) [Aš-šʋ'ʿraa-ʋ: 98]
Lɑ yẽ kʋmdɑ: tũudmã wẽnems n kõ zẽng sẽn ka Wẽnde, (A Naam zẽk yã), Mɑɑ b wẽneg a kẽer n kõ zẽng sẽn ka Yẽ (A Naam yɩlg n zẽke), wala kosgo la fãagr baoobo la pʋlʋng maanego la kodgre, la zẽng sẽn pa wã sẽn be tũudmã kõbg pʋgẽ.
Maa a kʋmbɑ: Wẽnd sẽn harmã maan-ɑ t'ɑ yɑɑ hɑlɑɑle (A Naam yɩ wagelle n zẽke) Bɩ b haram yεl sẽn yaa halaale, maa tɩ b lub Wẽnde sẽn maan tɩ yaa tɩlae wã (A naam yɩ Wagell n zẽke) Wala bũmb sẽn mi t'a yaa haraam diinã pʋgẽ tɩ b lebsg-a t'a yaa halaale; wala kõ sor ne yoobo, bɩ rãam yũubu, bɩ roagdb a yiibã namsgo, bɩ Ribaaga, la yεl a taab sẽn wõnd rẽ.
Bɩ b haram rɩ-sõms nins Wẽnde (A Naam zẽk yã) sẽn maan tɩ yaa halaalã, maa lub Wẽnd sẽn maan tɩ yaa wɑɑgibã; wala loe tɩ Pʋʋsgã pa waagib ye, maa tɩ no-loeerã pa waagib ye, maa tɩ Zakã pa waagib ye.
La lagm-n-ta-kasengã a kɩtdame tɩ tʋʋmã lʋɩ la duung Bugmã pʋgẽ, Wala Wẽnd sẽn yeele (A Naam zẽk yã):
﴿...وَلَوۡ أَشۡرَكُواْ لَحَبِطَ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ﴾
(...la ad b sã n maan lagem-n-taare b sẽn da tʋmdã fãa na lʋɩ.) [Al-anʿaamʋ : 88]
La ned sẽn ki a pʋgẽ, b kõn n tol n yaaf-a ye, Arzãnã me yaa haraam ne-a, Wala Wẽnd sẽn yeele (A Naam zẽk yã):
﴿إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَغۡفِرُ أَن يُشۡرَكَ بِهِۦ وَيَغۡفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَآءُ...﴾
(Ad Wẽnd pɑ bɑsd tɩ loog tɩ b sã n mɑɑn lɑgem-n-tɑɑr ne-A ye, lɑ A yɑɑfdɑ sẽn pɑ tɑ rẽ ne A sẽn tʋll-a soɑbɑ...) [An-Nisaa'ʋ: 48]. La Wẽnd leb n yeelame (A Naam Zẽk yã):
﴿...إِنَّهُۥ مَن يُشۡرِكۡ بِٱللَّهِ فَقَدۡ حَرَّمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِ ٱلۡجَنَّةَ وَمَأۡوَىٰهُ ٱلنَّارُ...﴾
(…D bãng tɩ ned ning sẽn mɑɑn-ɑ lɑgem-n-tɑɑr ne Wẽnde sɩd-sɩdɑ, Wẽnd gɩdgd-ɑ-lɑ ne arzãnã t'ɑ gãɑg zĩig yɑɑ bugmẽ...) [Al-Maa'ɩda: 72].
2-Lagm-n-ta bilã:
Lɑ yẽ yaa sẽn tabl Nas-rãmbã pʋgẽ t'ɑ yɑɑ lagm-n-taare, la a yellã pa ta lagm-n-ta-kasengã ye, rẽnd yẽ b boondɑ me tɩ lagm-n-ta-bila; Wala wẽen ne zẽng sẽn pɑ Wẽndã A nɑɑm zẽk yãa; wala wẽenego ne Al-Kaabã, la nabiyaam-rãmbã, la bas-m-yamã, la a zagl vɩɩm, la sẽn wõnd woto, Wala a sẽn yeele, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«مَنْ حَلَفَ بِغَيرِ اللهِ فَقَدْ كَفَرَ أَو أَشرَكَ».
«Ned ning sẽn wẽena, tɩ pa yɩ ne Wẽnde, a soab kɩflame maa a maana lagm-n-taare»2.
La a tõe n yɩɩ bedre, yɑɑ sẽn zems ne bũmb ning sẽn be a soabã sũurẽ wã. Rẽnd sã n be wẽendã sũurẽ sẽn wẽendɑ ne Nabiyãmbã maa Šeek a zaglã, t'a yaa wala Wẽnde, maa tɩ b boond-a lame tɩ ka ne Wẽnde, maa t'a tara tõog dũni wã zugẽ; rẽnda a lebgda lagem-n-ta-bedre, La wẽendã sẽn wẽen ne zẽng sẽn ka Wẽndã sã n pa tʋls rẽ ye, tɩ yaa a noorã sẽn yeel bala a sẽn minim rẽ wã yĩnga; a yaa lagem-n-ta-bila, La wãnde yɩtɑ wʋsg zĩs sãndɑ, rẽ n so tɩ yaa tɩlae tɩ b nek n wilg rẽ, la b bugsd nebã n yi-a, tɩ yaa Wẽn-yembgã gũusgu la a koglgo.
3- Lagm-n-ta-solgdgã:
Yẽ yaa bũmb ning sẽn yɩt sũyã pʋgẽ, n yaa maan-tɩ-b-yã wã; Wala ned sẽn pʋʋsde maa a karemdẽ tɩ nebã nɑ yã-a, bɩ a maan sɩbhaanallaah tɩ b pẽg-a, bɩ a yãkd doaas tɩ b nɑ kils-a yĩngɑ, Lɑ woto lubda tʋʋmd ning b sẽn maan-ɑ ne nebã nɑ yã wã, zẽng sẽn ka tʋʋm a taab nins b sẽn maan-ɑ ne pʋ-peelem ne Wẽndã, (A Naam zẽk yã).
Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩng yeelame:
«الشِّرْكُ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ أَخْفَى مِنْ دَبِيبِ النَّمْلَةِ السَّودَاءِ عَلَى الصَّفَاةِ السَّودَاءِ فِي ظُلْمَةِ اللَّيْلِ، وَكَفَّارَتُهُ أَنْ يَقُولَ: "اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أُشْرِكَ بِكَ شَيْئًا وَأَنَا أَعْلَمُ، وَأَسْتَغْفِرُكَ مِنَ الذَّنْبِ الَّذِي لَا أَعْلَمُ».
«Ad lagem-n-taarã zãmã-kãngã pʋgẽ, a solgame n yɩɩd gũ-sabll sẽn kẽnd kug-laag sẽn yaa sabεll zugu, yʋʋn-lik pʋgẽ, la a kaffaarã yaa t'a yeele: "Yaa m Soɑbɑ a Wẽnde, mam kosda gũudum ne Foom tɩ m da lagm bũmbu ne Foom lɑ mam miẽ ye, la mam kosda Foom yaafa zũnuub ning mam sẽn ka mi wã»3.
Kɩfẽndã kõbgo:
Rẽenem kõbgã: kɩfẽnd bedre:
La yẽ la sẽn kɩttɩd t'a soabã duumd Bugmã pʋgẽ wã, la a yaa kõbg a nu:
1- yagsg kɩfẽndo:
La yẽ yaa yeel mɑɑ ɑ sẽn nɑ loe tɩ Tẽn-tʋʋmbã yagdɑme, La wãnde yaa bilf kɩfr-rãmbã pʋgẽ, bala Wẽnd kenga A tẽn-tʋʋmbã ne gom-lubds sẽn yaa vẽenega, La bãmbã sẽn yɑɑ yagsdbã b halhaalã yaa wɑlɑ Wẽnd sẽn sɩf-b to-to wã:
﴿وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا...﴾
(La b kɩɩs-ɑ-lɑme tɩ bãmb mensã yaool n maan bãng-n-wãag ne yel-soɑlmã tɩ b yii Wẽnd nengẽ, lɑ wẽgd la zẽk-m-menga...) [An-nahlʋ: 14]
2- Tõdgre la waoog-m-meng kɩfẽndo:
Lɑ rẽ wõnda a ɭblɩɩs kɩflgã, bala a pa yɑgs Wẽnd sagellɑ ye, la a pa kɩɩs-ɑ me ye, la ad a lebs-a lame ne tõdgre la waoog-m-mengɑ, Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ أَبَىٰ وَٱسۡتَكۡبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ 34﴾
(La wakat ning Tõnd sẽn wɑ n yeel Mɑlεk-rãmbã : "mɑɑn-y ɑ Adɑm Suguudu". B fãa tiuulame, sã n pɑ ɑ Ibliis n tõdge, n mɑɑn wɑoog-n-mengɑ n yɩ kɩfre 34). [Al-bɑƙɑrɑ: 34].
3- Ball-n-bɑs la raεεgr kɩfẽndo:
Lɑ rẽndã yaa sẽn na n ball ne a wʋmbã la a sũurã n bas sɩdã pʋgbo, n ka lebgd n gest-a ye, t'a toor ka be ye. Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّن ذُكِّرَ بِـَٔايَٰتِ رَبِّهِۦ ثُمَّ أَعۡرَضَ عَنۡهَآۚ إِنَّا مِنَ ٱلۡمُجۡرِمِينَ مُنتَقِمُونَ 22﴾
(Lɑ ãnd wẽgb n le yɩɩd ned ning b sẽn tẽeg-ɑ ne ɑ Soɑbã goɑmã lɑ A yel-soɑlmã, rẽ poorẽ t'ɑ bɑll n bɑs-ɑ? Bãng-y tɩ Tõnd nɑ n sɩbgɑ yel-wẽn-mɑɑndbã 22) [As-saǧda: 22].
La sã n yaa ball n zãagb ning sẽn yaa bεkã, yẽ yaa faasɩkemdou ka kɩfẽnd ye; wala ned ning sẽn balla n zãag dĩinã waagib-dãmbã sãnda kareggo; wala no-loeerã bʋʋd-rãmbã, bɩ hagiimdã la sẽn wõnd rẽ.
4- Yaa sik kɩfẽndo:
La rẽ yaa t'a maanda yam yaal-yaale, la a pa loe n wãag sɩdã zug ye, a maanda sik a pʋgẽ, wala Wẽnd koεεg sẽn yeele (A Naam zẽk yã):
﴿وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا 35 وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا 36﴾
(La a kẽ a pʋʋgã pʋgẽ tɩ yẽnda yaa sẽn wẽg a menga, ɑ yeelɑme: "mam pa tẽed tɩ wãnde na n sɑame lae 35
m leb n pa tagsd tɩ Dũni wã me na n yikame, lɑ baa tɩ b sã n lebs mɑɑm m Soabã nengẽ, m na n tɩ mika sõmã sẽn yɩɩd mam pʋʋgã yεsɑ" 36) [18 Al-kahf (Vadgã sʋʋra): 35-36].
5- Munaafɩglem kɩfẽndo:
La yẽnda yaa a sẽn nɑ n vẽnegd lɩɩmaoongã ne a zelemdã, la a solg yagsgã a sũurẽ wã. Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَقُولُ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَبِٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَمَا هُم بِمُؤۡمِنِينَ 8﴾
(Lɑ bee nebã pʋgẽ sẽn yete: "tõnd kõo sɩd ne Wẽnd lɑ Lɑɑhr dɑɑrã". La b yɑool n pɑ sɩd-kõtb ye).
[Al-bɑƙɑrɑ 8]
La bãmbã lɑ kɩfẽnd bedr ning sẽn yiisd lɩslaamdã pʋgẽ wã bugsã.
Kõbg a yiib soaba: Yaa kɩfẽnd bilfu:
La kõb-kãngã pa kɩtɩd tɩ ned duum Bugmẽ wã ye. La yẽ la bũmb ning yʋʋr sẽn wa Alkʋrãanã la Sunnã pʋgẽ, n bool tɩ "kɩfẽndo" n ka welg n yeel tɩ (kɩfɩndã), a waame bala tɩ "kɩfẽndo" b pa wεlg-ɑ n wilg ye La bilgr-rãmbã yaa wʋsgo, sẽn be b pʋgẽ: Yaa a Abʋʋ Hʋrayrat hadiisã (Wẽnd yard be a yĩnga) a yeelame: Wẽnd-Tẽn-tʋʋmã yeelame (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«اثْنَتَانِ فِي النَّاسِ هُمَا بِهِمْ كُفْرٌ: الطَّعْنُ فِي النَّسَبِ، وَالنِّيَاحَةُ عَلَى المَيِّتِ».
«Yεl a yiib n be nebã pʋgẽ tɩ b yaa kɩfẽnd ne-ba: yaa buud sãbsg lɑ ɑ rõdbo, la no-bend wẽebo kiid zugu»4.
2) kõ-sɩd ne malεgsã:
La bãmb yaa dũni sẽn solge, Wẽnd naan-b lame ne nuura, (A Naam zẽk yã) la bãmba yɑɑ Wẽnd tũudba (A Naam zẽk yã) La b pa tar Wẽndlem maa Sobendem yell baa kɩdg ye, La b pa kɩɩsd Wẽnd A sẽn sagl-b ne bũmb ningã ye, la b maand b sẽn sagl-b ne wã. La bãmb yaa sõor wʋsgo, la ka tõe n bãng b sõorã sã n ka Wẽnde (A Naam zẽk yã).
La kõ-sɩd ne malεgsã tũuda ne yεl a naase:
1- Yaa f kõ sɩd tɩ b beeme.
2- Yaa kõ-sɩd ne tõnd sẽn mi-b rãmb b pʋgẽ wã; wala: a Gibriila, la a Miikaa'ɩɩla, la a ɭsraafɩɩla, la zẽng sẽn ka bãmba. La d sẽn pa bãng a soaba yʋʋre, d kõta sɩd ne-a sẽn lagm ne b fãa gilli.
3- Yaa kõ-sɩd ne tõnd sẽn bãng bũmb ning sẽn yaa b sɩf-rãmbã, sẽn wa gafã (Alkʋrãanã) la Sunnah pʋgẽ wã; Wɑ lɑɑ a Gibriil sɩfã, Nabiyaamã, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga), kõo kibare t'a yã-a-la ɑ sɩf ninga Wẽnde (A Naam zẽk yã) sẽn naan-a wã pʋgẽ, la a tara pɩgs kobs yopoe, n lud yĩngr wen-n-vɩʋʋgã.
4- Yaa kõ-sid ne b tʋʋm nins tõnd sẽn mi wã; wala Wẽnd yɩlgre (Sʋbhaanallaahã), la A tũudmã yʋng la wĩndga, tɩ ka tũ ne yam lakre mɑɑ yɑɑmse
Bilgri: a Gibriila: Yaa Wahɩ wã bas-m-yam soaba.
La Israafɩɩl: A yaa b sẽn boblg ɑ soɑbɑ ne Baorgã fʋʋsgo.
La kũum Malεka: b sẽn rogl a soaba nebã yõy reegr kũumã wakato.
La a Maaliki: sẽn yaa Bugum gũudã, la a Ridwaane: sẽn yaa Arzãnã gũudã, la zẽng sẽn pa bãmba.
3) Kõ-sɩd ne Gaf-rãmbã:
La sẽn rat ne Gaf-rãmbã, yaa saasẽ Gaf-rãmb nins Wẽnd sẽn siki (A Naam zẽk yã) A Tẽn-tʋʋmbã zugã. Tɩ yaa kãndagre la yolsgo bon-naandsã yĩnga, sẽn na yɩl tɩ b paam dũni la laahr zu-noogo.
La kõ-sɩd ne Gaf-rãmbã tũuda ne yεl a naase:
1- Yaa kõ-sɩd tɩ b sik-b-la me n yi Wẽnd nengẽ sɩd la hakɩɩka.
2- Yaa kõ sɩd ne tõnd sẽn bãng ɑ soɑb yʋʋr b pʋgẽ; wala AlKʋraanã A sẽn sik a Mʋhammad zugã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga), La Tawraatã, Wẽnd sẽn sik n kõ a Muusa, (tɩlgr be a yĩnga), La Lingiilã sẽn sig a Iisa zugã, (tɩlgr be a yĩnga), La Zabʋʋrã b sẽn sik n kõ a Daawʋʋdã, (tɩlgr be a yĩnga).
La d sẽn pa bãng a soɑb yʋʋre, d kõta sɩd ne-a n kʋmb b fãɑ.
3- Yaa b sɩdg b kibayã, wala Alkʋrãanã kibayã la kibay nins b sẽn pa toeem sẽn yi Gaf-rãmb nins sẽn reng taoorã.
4- Yaa f tʋm ne Bʋʋd nins sẽn pa zẽk b pʋgẽ, la f yare la f sak n tũ, zem tɩ d bãng a sabab ning sẽn kɩt tɩ b sagl tõnd ne-a wã, maa d pa bãng-a. La Gaf-rãmb nins sẽn reng taoorã fãa, yaa sẽn yẽese ne AlKʋrãan wagellã, Rẽnd ka sakd tɩ b tʋm ne Bʋʋdo sẽn yɑɑ ɑ soɑbɑ fãɑ sẽn be Gaf-rãmb nins sẽn reng taoorã pʋgẽ, sã n ka bũmb ning sẽn mɑnege n yaa sɩdã, Tɩ AlKʋrãanã maa Nabiyaamã Sũnnã sɩdg-a.
4) Kõ-sɩd ne tẽn-tʋʋmbã (tɩlgr b e b yĩnga):
(Tẽn-tʋʋmbã): a yembr boondame tɩ tẽn-tʋʋma; la a yaa b sẽn maan wahɩ tɩ kẽng a soab nengẽ, ninsaalbã pʋgẽ, la b sagl-a t'a taas-a, La b rẽenem soaba yaa a Nuuh, (tɩlgr be a yĩnga), la b baasdgã yaa a Mʋhammad, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga). La bãmb yaa nisaalba b sẽn naane, B pa tar Wẽndlem maa Sobendem yell baa kɩdg ye
La Kõ-sɩd ne Tẽn-tʋʋmbã, a tũuda ne:
1- Kõ-sɩd tɩ b Tẽn-tʋmdã yaa sɩd sẽn yi Wẽnd nengẽ, rẽnd sẽn kɩfla ne b yembr Tẽn-tʋmde, sɩd la hakɩɩka a kɩfla ne b fãa gilli.
2- Yaa f kõ sɩd ne tõnd sẽn bãng a soab b pʋgẽ ne a yʋʋrã, wala: a Mʋhammad, la a ɭbraahɩɩm, la a Muusa, la a ɭɩsa, la a Nuuh, (pʋʋsg la tɩlg be b zugu). La bãmb me la sẽn yɩɩd-b ne loe-n-wãaka Tẽn-tʋʋmbã pʋgẽ.
La sã n yaa ne d sẽn pa mi a soab yʋʋr b pʋgẽ, d kõta sɩd ne-a n gũbgi, Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا رُسُلٗا مِّن قَبۡلِكَ مِنۡهُم مَّن قَصَصۡنَا عَلَيۡكَ وَمِنۡهُم مَّن لَّمۡ نَقۡصُصۡ عَلَيۡكَ...﴾
(La sɩd la hakɩɩka Tõnd tʋmsa tẽn-tʋʋmb sẽn reng fo taoore, be b pʋgẽ Tõnd sẽn togs foom b rãmb yelle, la be b pʋgẽ Tõnd sẽn pa togs foom b yelle...)
[Ġaafɩr: 78].
3- Yaa f sɩdg sẽn maneg n gom b yellã (tɩlgr be b yĩnga) sẽn yaa b kibay wã.
4- Yɑɑ tʋm ne b sẽn tʋms a soab tõnd nengẽ wã Šari, la yẽ me la b pidsdã, a Mʋhammad (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga).
5) Kõ-sɩd ne laahr raarã:
Yẽ yaa yikrã raare, Wẽnd sẽn yikd nebã a pʋgẽ wã, geelgã la yaoobã yĩnga, la b pʋd-a la woto, bala raar ka le be yẽ poorẽ ye, yɑɑ zĩig ning arzãn koambã sẽn tabnd b zagsẽ wã, tɩ Bugum koambã, bãmb me tablg b sigbã zĩisẽ.
La kõ-sɩd ne laahr raarã tũuda ne yɛl a tãabo:
A-Yaa kõ-sɩd ne Yikrã kũumã poorẽ:
Yaa kũ-rãmbã vʋʋgre, tɩ b sã n wa fʋʋs Baorgẽ wã fʋʋs a yiib soabã, Tɩ nebã yikd n yals bõn-naandsã Gʋʋndã yĩnga, na-zaala, bεεla n ka lud n mens ye, n ka kẽ bõng ye, Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ 104﴾
(Tõnd na n lebsa bũmb ɑ fãɑ wala Tõnd sẽn da sɩng a naanegã rẽenemã, yaa pʋleng D sẽn rɩke, D na n pidsi 104). [Al-ambiyaa'ʋ:104 ]
B-Yaa kõ-sɩd ne Geelgã la Rolbã:
B sẽn geend yambã la b rol-a a tʋʋmã, Wẽnd yeelame, (A Naam zẽk yã):
﴿إِنَّ إِلَيۡنَآ إِيَابَهُمۡ 25 ثُمَّ إِنَّ عَلَيۡنَا حِسَابَهُم 26﴾
(Ad b lεbeng yaa Tõnd nengẽ 25.
Rẽ poorẽ ad b geelg bee ne Tõndo 26)
[Al-gaašɩya: 25-26]
L-Yaa kõ-sɩd ne arzãnã la Bugmã:
tɩ yaa bãmb b yiibã la bõn-naandsã lebεng duumdg zĩiga; La arzãnã yaa neemã zaka, Wẽnd (A Naam zẽk yã) sẽn sεgl-a n kõ muumin-rãmbã sẽn yɑɑ Wẽnd-zoεtbã, la neb nins sẽn tũ Wẽnd ne A Tẽn-tʋʋmã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga). Be ɑ pʋgẽ sẽn yaa neema nifr sẽn ka yã, tɩ tʋbr ka wʋme, la sẽn pʋs n ka ning ninsaal buud fãa sũurẽ.
La sã n yaa Bugumã; Ad yẽ la namsgã roogo, Wẽnd sẽn sεgl n bĩng kɩfr-rãmb nins sẽn kɩfl ne Wẽnd la b kɩɩs A Tẽn-tʋʋmbã. A pʋgẽ, nɑng la yaoolg kõbg toor-toor n be beenẽ, sẽn ka wat ninsaal buud yamẽ.
6) Kõ-sɩd ne kordgã (Pʋlengã) a noogo la a toogo:
Lɑ Wẽnd kordgã (Pʋlengã) ɑ rɑɑbã: Yaa Wẽnd, (A Naam yɩ wagell n zẽke), sẽn kord yεl nins fãa sẽn na n yɩ wã, n zems ne bũmb ning sẽn reng taoorã A bãngrã pʋgẽ, t'A Bʋʋdã minim gãneg-a wã.
La kõ-sɩd ne Pʋlengã tũuda ne yεl a naase:
1- Minimã: yẽnda yaa kõ-sɩd ne Wẽnd minimã, (A Naam zẽk yã), la ad A bãnga sẽn da yɩ, la sẽn na n yɩ, la a sẽn na n yɩ to-to wã, mumdi la welsgo, hal sɩngrẽ kʋdgo n leb pa tar tεka. Yẽ me la Bãngdã (A Naam yɩlgy n zẽke) ne bũmb sẽn ka yɩ, t'a sã n da na n yɩ, a yɩta wãnd to-to, Wala A sẽn yeelã (A Naam yɩlg yã):
﴿وَلَوۡ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنۡهُ ...﴾
(La baa tɩ b lebs-ba, b na n le leba b sẽn gɩdg bãmb ne bũmb ninsã maanego) [Al-anʿaamʋ : 28]
2- Gʋlsgo: yaa tɩ Wẽnde (A Naam zẽk yã) A gʋlsa bũmb fãa pʋlsmã n tʋg n tãag dũni Yikr raare, Wala A sẽn yeelã (A Naam zẽk yã):
﴿أَلَمۡ تَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّ ذَٰلِكَ فِي كِتَٰبٍۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ 70﴾
(Fo ka mi tɩ Wẽnd n mi bũmb ning sẽn be saasẽ la Tẽngã zugu? Ad woto bee Gafẽ, ad woto yaa naana ne Wẽnde). [Al-haǧ : 70]
3- Tʋlsmã: yẽnda yaa kõ-sɩd tɩ bũmb ka yɩt dũni-kãnga pʋgẽ, rẽnda bũmb ning Wẽnd sẽn tʋllã, (A Naam zẽk yã), Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿وَرَبُّكَ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُ وَيَخۡتَارُ ...﴾
(La yaa fo Soabã n naand A sẽn tʋlle la A yãkdẽ...) [Al-ƙaṣaṣ: 68] La ninsaala tara yam-yãkr sẽn ka longd Wẽnd tʋlrã ye, wala Wẽnd sẽn yeele, (A Naam zẽkame):
﴿وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ 29﴾
(La yãmb pa tõe n tʋlla, ralla Wẽnd sã n tʋlla; bõn-naandsã Gʋʋndã). [At-tɑkwɩɩr: 29].
4- Naannegã: lɑ yẽ yaa kõ-sɩd tɩ Wẽnde a (Naam Zẽk yã) n naan bõn-naandsã la b tʋʋm-dãmbã la b sẽn mansem-dãmbã, sẽn be neere la sẽn yɑɑ wẽngɑ, Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ 62﴾
(Wẽnd la bũmbã fãa naanda, Yẽ me la bũmb fãa bobl a meng ne-A). [Az-zʋmar: 62]
La sɩd la hakɩɩka b tigma dargε-kãensã yɩɩl-ro-tutɩ kãngã pʋgẽ:
Yaa bãngre, lɑ d Lalldã Gʋlsgã, lɑ A tʋllegã*** La A naanegã yẽ me lɑ kɩt tɩ yɩ la tɩɩsgo.
Tãab soaba Gẽesgã: yaa Manegrã:
Mɑnegrã: Yɑɑ Zeng-rɑoog a yembre, yẽ me lɑ f tũ Wẽnd tɩ yɑɑ wɑ fo nee-A lɑme, lɑ fo sã n pɑ ne-A, ɑd A nee foo.
Rat n yeel tɩ: ninsaal maan bũmb ninga Wẽnd sẽn sagl-a t'a tũ-A ne-a wã, tɩ yaa wala a yasa Wẽnd neng taoore, (A Naam yɩ wagell n zẽke), La rẽnda sõmba ne Wẽnd zoɛɛg sẽn pidi, la tuub n leb A nengẽ (A Naam yɩlg yã). La yaa tɩlae tɩ b maan tũudmã sẽn zems ne Tẽn-tʋʋmã Sunnah (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga).
La manegrã yaa dargε-rãmb ɑ yiibu, la manegdbã sẽn be mɑnegrã pʋgẽ me b bee dɑrgε a yiibu, sẽn põs taaba zugu:
Pipi dɑrgε wã: lɑ yẽ zãkr n yɩɩde, yãabã dɑrgε; La yẽnda yaa tɩ yamb maan tũudumã tɩ yaa wala a nee Wẽnde, ne a sũurã, tɩ sũurã widg ne sɩd-kũuni, hal tɩ sẽn solgã lebg wa vẽenegɑ.
Dɑrgε a yiib soabã: yaa pʋ-peelmã la gũus Wẽndã dɑrgε, La yẽnda yaa yamb sẽn na nig ɑ sũurẽ wã tɩ Wẽnd ne-a lame la A mi a yellã. Rẽnd ɑ sã n gũus woto a yaa yɩlgdɑ Wẽnd yĩnga (A Naam zẽk yã).
Naas soab Gẽesgã: Goam-koεεg sẽn kẽed ne Sũnnah la Nabiyaamã zamã wã rãmbã yẽgã.
Rẽenem: yaa Gafã la Sũnnah pʋgbo, sẽn vẽneg la sẽn solge, La b ra lʋɩɩs ned bɑɑ ɑ yembr goam Wẽnd goamã taoor ye, (A nɑɑm yɩ wɑgell n zẽke), la A Tẽn-ʋʋmã goamã, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) goɑmã tɑoor ye.
Yiib soabã: Yɑɑ b sũyã la b zɛlmã tɩlg n yi Wẽnd Tẽn-tʋʋmã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) Sahaabsã zɑngre, La b neẽ tɩ Ledsdã Wẽnd Tẽn-tʋʋmã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) loogrã poorẽ yaa a Abʋʋ Bakar, rẽ poore a ʿƲmar, rẽ poore a ʿƲsmaan, rẽ poore a ʿAli (Wẽnd yard be b fãa yĩnga.
Tãab soabã: Wẽnd Tẽn-tʋʋmã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) zakã rãmb nonglem, la b lɑlgo, la sẽn yɩɩd fãa nin-sõmã sẽn be b sʋkã wɑogre.
Nɑɑse soaba: Yɑɑ b ra yi n zab ne zut rãmbã, la dĩinã taoor rãmbã, baa tɩ wẽgb sã n zĩnd b nengẽ. la b kos Wẽnd b yĩnga t'A mɑneg-bɑ lɑ A tɩlg-bɑ, la b ra kosd Wẽnd t'A sãam-b ye. La b tũubã yaa Wẽnd (A Naam zẽk yã) tũubu la a yaa tɩlae, tɩ Wẽnd kɩɩsg sã n ka be, La b sã n wa sagl ne Wẽnd kɩɩsgo, ka sakd tɩ b pʋg-b rẽ pʋgẽ ye. La b pʋgbã yɛl a to pʋgẽ wã ka bakd n yaa manegr pʋgẽ ye.
Nu soaba: Yaa sɩdgr ne Wẽnd lall-n-taasã (Wɑliimbã) A sẽn wɑogd-b ne yel-soɑlmã. La ad yẽ yaa yεl nins Wẽnd sẽn maand tɩ yɩt b nugẽ wã, n yaa yεl sẽn ka wõnd sẽn minim n yɩtẽ ye.
Yoobe: B ka yet Al-Ƙibla nebã tɩ b yaa kɩfr-rãmba, zũnuub la zũnuub bɛd yĩng ye, wala Hawaarɩgã (maan-n-zʋʋg-rãmbã sẽn welg n bɑs lɩslaambã zãma wã) sẽn maandã, Ka woto ye, ad lɩɩmaoongã ma-bi-taarã tablgdame, baa t'a soabã yaa Wẽn-kɩɩsa, La b yeta Wẽn-kɩɩsdã wɛɛngẽ: t'a yaa sɩd-kõt ne a sɩd-kũunã, n yɑɑ faasɩk ne a zũnuub bedrã.
Yiib soab buka: Yaa tuudmã yelle
Rẽenem Gẽesgã: yaa Yɩlgrã:
yɩlgrã, goam pʋgẽ: yaa pekre la waasgo n yi rẽgd-netem la rẽg-solgdɩ
La Sãrĩã wa pʋgẽ: yaa rẽg-yitwã zẽkre la rẽgdã yẽesgo. la yɩlgrã, yaa yẽ la Pʋʋsgã kʋlen-bila, Rẽ n kɩt a karengã bee dĩinã yεl sẽn yaa zɩsg n yɩɩdã pʋgẽ, sẽn yaa tɩlae ne lɩslaam fãa t'a karem-a, la a ning a toaag ne-a wã.
Rãeenem: ko-rãmbã bugsi:
1- Koom sẽn yɑɑ yɩlenga: sɑkdɑme tɩb yɩlg ne-a, zem t'a ket n bee a naandã zugu; wala saagã koom, maa kʋɩlsã, maa mõgã, maa bõn-yɩleng sã n gẽgd-a, la gẽgdrã pa sẽn wil-a ye, a pa yiis-a a yʋʋrẽ ye.
2- Yaa ko-rẽgdo; ka sakd tɩ b tʋm ne-a ye, rẽnd a ka zẽkd rẽg-yiti wã ye, la a pa yẽesd rẽgdo, la yẽ la bũmb ning a kõbgã sẽn tedge, maa a yũugã, maa a noorã (noosmã) ne rẽgdo.
yiibẽ soaba: yaa rẽgdã:
Rẽgdã: yaa rẽgd sẽn welge, t'a buudã gɩgdg Pʋʋsgo; wala rʋʋdem la we-kεεnga la zɩɩmã la zẽng sẽn ka yẽnda, lɑ ɑ zĩndida ninsaal yĩnga zugu, la zĩiga zugu, la fuugẽ wã.
la teedã fãɑ yẽgrã: yaa tɩ segdame tɩ b tʋm ne-bɑ b yaa yɩlgmde, Rẽnd ned sã n yeele tɩ bũmb yaa rẽgdo, a sõmb n waa ne a daliili. La ka naag rẽgdẽ wã: yõ-fẽtã, la nisaal yĩngã tʋʋlgo, la bõang tʋʋlgo; b pʋs n yaa yɩlgemde, baa tɩ yaa midgu. la rẽgd fãa yaa midgu, la pɑ midg fãɑ lɑ rẽgd ye.
Rẽgdã yaa dargε-rãmb a tãabo:
Rẽenem: yɑɑ rẽgd sẽn yaa taoko;
Bilgri: baag sẽn lεg rẽgdo, Lɑ ɑ yɩlgrã sorã: b pekd-a la noor a yopoe, pipi pekrã yɩta ne tom.
A yiib soaba: Yɑɑ rẽgd sẽn yaa faaga:
Wɑlɑ bi-bilf (riblɑ) sẽn nɑ yẽsemd rʋʋdem, t'a sã n paam fuugu la sẽn wõnd rẽ. Lɑ ɑ yɩlgrã sorã yaa: tɩ b mes koom a zugu hal t'a bui-a n mɑdg-ɑ, la a pa baood sẽdgre maa wẽkr ye.
Tãab soaba: yaa rẽgd sẽn yaa tẽng-n-sʋgre:
Bilgri, wɑ ninsaal rʋʋdem la a we-kεεnga, la rẽgdã wʋsg fãa, tɩ sã n wa lʋɩ Tẽnga zug bɩ fuugu, maa sẽn wõnd b yiibã zugu. La a yɩlgrã sore: yaa ne rẽngdã meng yẽesgo, sã n mik t'a yaa bũmb sẽn tonde, la a zĩigã yɩlgr ne koom maa ne zẽng sẽn pɑ rẽ sẽn yaa bõn-yɩlgdsã.
La sẽn be yεl nins daliil sẽn be n wilgd t'ɑ yɑɑ rẽgdo:
1- Ninsaal rʋʋdem la a we-kɛɛnga.
2- yɑɑ Mazɩ ne Wadɩ5.
3- Rũng nig nemd sẽn pa wãbd bĩndu.
4- Pekr zɩɩm la rogem zɩɩm.
5- baag kolkoodo.
6- Gɩfo, la b yiisda a pʋgẽ:
A- Nisaalã sã n maan kaalem.
B- Yaa zĩmã la sʋyã gɩfo.
C-bũmb sẽn pa tar zɩɩm sã n ki; wala zõaaga la gũuri la sĩ la sẽn wõnd woto.
d- Gɩf kõbre la a yɩɩla la a nug-yẽesã la a zoobdo la a kõbdo.
La rẽgdã sẽn yɩlgd to-to yɩta:
1- Ne koom, la yaa yẽ la rẽgdã yɩlgr yẽgre, tɩ b pa rɩkd bũmb a to n zems ne-a ye.
2- Sãri wã sẽn wɑ ne bũmb ningɑ n wilgd rẽg-rãmbã sẽn yɩlgd to-to:
A- B yɩlgda Gɩf gãng ne nombo.
B- Laag yɩlgre baag sã n lεg a pʋgẽ yaa b pek-a noor a yopoe, rẽenem pekrã yɩta ne tom.
L- Fũugã yɩlgre tɩ pekr zɩɩm sã n paam-a; yaa ne kãdsgo, rẽ poorẽ tɩ b tẽg-a ne koom, la b yaool n pek-a. La rẽgdã vũunã sã n ket rẽ poorẽ, yell ka be ye.
D- Pag fuug sẽn vuudi ɑ yɩlgrã yɩta ne Tẽngã zĩ-yɩlengẽ wã sẽn kɑɑgd-ɑ wã.
H- Fũugã yɩlg n yi bì-pɛɛlga sẽn yẽsemd rʋʋdemã ne koomã mesbã, yɑɑ kom-dibli wã, la sã n yɑɑ bi-pugl rʋʋdem pekdɑme.
F- Fuug yɩlg n yi Mazi wã; yaa b mes a zĩigẽ wã ne koom.
G- Neoodr tẽngrã yɩlgre; yɑɑ b rɩk-ɑ n yẽes ne Tẽngã zĩ-yɩlgemdẽ.
H- Tẽngã rẽgd yɩlgre yaa b kiig koom zĩigẽ wã, maa b bas-a halɩ tɩ wĩntoog maa pemsmã kʋɩɩs-a. Rẽnd rẽgdã zĩig sã n menem, a yɩlgame.
Tãab soaba: Bũmb ning maaneg sẽn yaa haraam ne rẽgd soaba:
Yεl nins sẽn yaa haraam ne rẽdg soaba, zem tɩ yaa rẽg-bila maa yaa rẽg-bedre:
1- Pʋʋsgã zem tɩ yaa farila maa yaa naafɩla; ne a ɭbn Ʋmar (Wẽnd yard be b yiibã yĩnga) sẽn reeg n yi Nabiyaam nengẽ (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) t'ɑ yeelame:
«لَا يَقْبَلُ اللَّهُ صَلَاةً بِغَيْرِ طُهُورٍ».
«Wẽnd pa reegd Pʋʋsgo tɩ pa tũ ne yɩlgr ye»6.
2-Alkʋrãanã sɩɩsgo; Ne sẽn wa sebr ning Nabiyaamã (pʋʋsg la tɩlgr be a yĩnga) sẽn gʋl-ɑ n kõ a Ambr ɭbn Hazɑm, la be ɑ pʋgẽ ɑ sẽn yeele:
«لَا يَمَسُّ الْقُرْآنَ إِلَّا طَاهِرٌ».
«Pa sɩɩsd Alkʋraanã sã n pa ned sẽn yaa yɩlgemde»7.
3-Yaa Ro-kʋdrã gilgri; A koεεgã sẽn yeelɑ yĩnga, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ صَلَاةٌ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ أَبَاحَ فِيهِ الْكَلَامَ».
«Roogã Tawaafe (gilgri) yaa Pʋʋsgo, sã n pɑ Wẽnd sẽn kõ sor tɩ tõe n gom be wã»8. La Nabiyaamã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) a yõga koom Tawaaf yĩnga, La b sɩd reega a nengẽ, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga), t'a gɩdga Pekr soab t'a ra gilg Roogã, halɩ t'a wa yɩlge.
la sã n yaa yεl nins sẽn yaa haraam ne rẽg-bedr soabã (Gεnɑɑb...), bãmb lɑ:
1- Alkʋrãanã karengo; AʿAli Hɑdiisã yǐngɑ (Wẽnd yard be a yĩnga): "Rɑ pɑ gɩdigd-ɑ - yɑɑ Nabiyaamã- (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) n yi Alkʋraanã, tɩ sã n pa gεnaaba"9.
2- miisr pʋgẽ kaoosgo, tɩ koom sã n pɑ yõge; Ne Wẽnd Koεεg sẽn yeele (A Naam Zẽka yã):
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَقۡرَبُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَنتُمۡ سُكَٰرَىٰ حَتَّىٰ تَعۡلَمُواْ مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّىٰ تَغۡتَسِلُواْ...﴾
Yãmb ɑ sɩd kõtbɑ! Rɑ n pẽneg-y Pʋʋsgã tɩ yãmb yɑɑ sẽn su ye (ne rãam) hɑl tɩ y wɑ mi y sẽn yete, pɑ Gεnɑɑb rãmb me hɑl tɩ y wɑ so (n yɩlge), sã n pɑ b yɑɑ kẽnkẽndbɑ... [An-nisaa'ʋ: 43].
rẽnd rẽg-bedrã soab sã n yõk koom, sakda ne a t'a zĩnd miisrẽ; leb n sakda ne ned sẽn rẽgm rẽgd-bedre t'a pɩʋʋg miisr pʋga, t'a sã n pa na n zĩnd a pʋgẽ.
Naas soabã: We-kẽeng maaneg zʋgdo:
B bʋʋ nonglem, tɩ f sã n wa maand we-kεεng wakato:
1- Ninsaalbã zãagre la a meng soalg we-kεεngẽ wã.
2- B yeel doaagã a sẽn wat n kẽedẽ wã, la yẽ me la:
«اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبْثِ وَالْخَبَائِثِ».
«m Soab A Wẽnde, m kot-F la gũudum n yi Sʋɩtãan roap la pagba»10.
Lɑ yɑɑ tɩlɑe, tɩ f sã n wa kẽed we-kɛɛnga:
1- Yɩlg n meng n yi ʋʋdem.
2- Yãndã ludbu.
La b gɩdga we-kεεngã maaneg wakato:
1- Al-kiblã teesgo maa gũd-a ɑ zã-kuidgã.
2- We-kεεngã maanego nebã sorẽ la b zĩisẽ wã.
3- Rʋʋdem ko-tẽgemdɩ pʋga, rat n yeelame tɩ yaa koom sẽn yãse n pa zoetẽ.
Lɑ b kisga we-kɛɛng maaneg wakato:
1- Taoorã sɩɩsg ne rɩtgã, we-kεεngã maaneg wakato.
2- Koomã zẽkre la yẽesgo ne rɩtg nugã.
3- b kisga goɑm, la sẽn yɩɩd fãa yaa Wẽnd Yʋʋrã tẽegre (A Naam zẽk yã), we-kεεng maaneg wakato.
Nu soaba: koom zẽkre la yẽesgã bʋʋd-rãmba:
Koom zẽkre:yɑɑ bũmb ning sẽn yit soy a yiibẽ wã vũunɑ yẽesgo ne koom.
La yẽesgã: yaa b sẽn yẽesd bũmb ning sẽn yit soy a yiibẽ wã vũunɑ, tɩ ka tũ ne koom ye, wala kugã la kʋdse (lotiis).
Bũmb ning b sẽn yẽesd ne-a wã sart-rãmba:
1- Yaa a yɩ bũmb sẽn sɑkd sãri pʋgẽ.
2- Yaa t'a yɩ yɩlgemde.
3- Yaa t'a yɩ bũmb sẽn yɩlgde.
4- Yaa t'a ra yɩ kõbre maa rũng bĩndye.
5- yaa t'a ra yɩ bũmb sẽn tar waoor ye; wala sεb nins Wẽnd yʋʋrã sẽn be b pʋgẽ, (A Naam yɩlg n zẽke).
la sakdame tɩ b yẽes ne kugã bala, ne sart a yiibu:
1- Yaa tɩ rẽgdã ra yɩ wʋsg n loog b sẽn miẽ wã ye.
2- Yaa tɩ yɩlgrã yɩ ne kug a tãabo sẽn yɩlgde n tɑr n dʋʋda.
A yoob soaba: Koomã yõgb bʋʋd-rãmba:
Yaa tɩlae tɩ b yõk koom, n yaaol n maan tũubum-rãmb a tãabo:
1- Pʋʋsgã; zem tɩ yaa farila maa yaa Naafɩla.
2-Alkʋrãanã sɩɩsgo.
3-Tawaafã.
Koomã yõgb Sart-rãmba:
1 - lɩslaango.
2 - Yam-bele.
3- miẽ--n-welge.
4-Anniy wã: la a zĩigã yaa sũurẽ wã, la yeel-a tɩ yi wã yaa Bid'ah, La ned fãa sẽn tʋll koomã yõgbo, ad a maana Aniyã, La sã n yaa koomã yõgb yĩn-wilã pekre, tɩ yaa yĩ-maagre maa yɩlgr bala tɩ niya ka naage, rẽnd a pa koom yõgb ye.
5- Anniyã wã tũnungri: la rẽ yaa a ra wãag anniyã wã hal t'a koomã yõgb wa tɩ sε.
6- Bũmb ning sẽn kao koomã sẽn na n sε, La b yiisa rẽ sʋka: ned ninga sẽn tar rẽgd sẽn duumdi, la Kaadg-zɩɩm soɑbɑ.
7- yaa koom zẽkre maa yẽes ne kuga tɑoor tɩ koomã pɑ yõkye, ne ned ning sẽn rɩʋda maa a maana we-kεεnga.
8- Koomã sẽn na n yɩ yɩlgemde la sɑkd yõkre.
9 - Yaa bũmb ning sẽn gɩdgd koomã ta ta yĩn-gãngã yãkre.
10- Pʋʋsgã wakat sẽn na n ta ne ned ning koom kaoob sẽn dũumdi.
Koomã yõgb farɩl-rãmba:
1- Yaa nengã pekre, la sẽn be a pʋgẽ, yaa noorã wugsgu maa yõyã fẽesgo.
2-Yaa nus a yiibã pekre, n lagem ne kãntɩɩsã.
3- Yaa zugã fãa saagre, la tʋb a yiibã naaga be.
4-Nao a yiibã pekre n lagm ne na-kug a yiibã.
5- Tũnug koomã yõgb yĩn-wilã ne taaba.
6- Yaa pʋgl-taaba: tɩ welg n kaoos ra zĩnd yĩn-wilã ne tɑɑb sʋk ye.
koomã yõbg sɩfã:
1-Yaa bɩsmɩllaah yeelgo.
2-Nug-sẽb a yiibã pekre, noor a tãabo.
3- Yaa nengã pekre naoor a tãabo, la sẽn be a pʋgẽ, yaa noorã wugsgu la yõyã fẽesgo.
4- Nus a yiibã pekre n tʋg n taãg kãntɩɩsã, naoor a tãabo, la sɩngda ne rɩtg nugã n yɑool n wɑ goabgẽ wã.
5- Zugã saagre la tʋb a yiibã naaga be.
6- Yaa nao a yiibã pekre n tɩ tãag nao-kug a yiibã noor a tãabo, la sɩngda ne rɩtg nɑoorã tɩ goabgã pʋge.
yεl nins sẽn kaood koom yõgbo:
1-Sẽn yit soy a yiibẽ wã, bilgri: rʋʋdem, la sẽedo, la we-kεεnga.
2- Rẽgd sẽn nɑ n yit wʋsgo yĩngẽ wã.
3- Yaa yam-menengo sẽn tũ ne gõeem la zẽng sẽn pa rẽ.
Taoorã sɩɩsg ne nugu, zem tɩ yaa poorẽ wã (se-bokã) maa yɑɑ taoorã, tɩ sã n pa tũ ne bõn-lutɩ.
5 - Yʋgma nẽmd wãbre.
6- Tar n yi dĩinã, Wẽnd na maan-d gũudum ne lɩslaambã fãa gilli n yi rẽnda.
A yopoe soaba: Na-wʋʋdã la sʋsetsã saagr sart-rãmbã:
1- Na-wʋʋgã yaa bũmb ning b sẽn pit nao a yiibã, tɩ yaa gãongo la sẽn wõnd rẽ.
2- Sʋsεtã: yaa bũmb ning b sẽn pit nao wã, sẽn yaa kõbdo, maa lamdo la sẽn wõnd rẽnda.
Bãmb b yiibã saagrã sart-rãmbã:
1- Yaa a pid-ba yɩlgr sẽn pid poorẽ.
2- Yaa a sẽn na n lud nao a yiibã ne na-kug a yiibã.
3- Yaa na-wʋʋd a yiibã yɩ yɩlgemde.
4- Yaa tɩ saagrã yɩ wakat ning b sẽn yãk toaagã.
5- Yaa tɩ saagrã yɩ koomã yõgbẽ wã, ka koomã soobẽ wã ye.
6-Yaa tɩ na-wʋʋdã la sẽn wõnd-a wã yɩ bũmb sãri wã sẽn kõ sore, sã n yɩ bũmb b sẽn yãage, maa hariire tɩ sã n yaa raoa; ka sakd tɩ b saag a zug ye, bala bũmb b sẽn gɩdgã ka sakd tɩ b rɩk-a n maan rʋhsa (yolsg) ye.
Saagrã wakatã woglemã:
Sã n yɑɑ Zĩidda: yaa raar la yʋngo, la kẽnkẽndã: yaa rasm a tãabo ne b yʋndã.
Saagrã sɩfo:
a madgda a nugã ne koom, la a saagda sʋsεtã bɩ na-wʋʋgã yĩngrã, n sɩng na-biisẽ wã n tɩ tãag kargã, noor ɑ yembre.
Bũmb nins sẽn sãamd saagrã
1- Yaa saagrã wakat sẽn na n sε
2- Sʋsɛt a yiibã pidgrI, maa a yembr pidgri.
3- Yaa rẽg-bedrã sẽn nɑ n yɩ.
Na-wʋʋd a yiibã saagrã bʋʋdo:
A yaa yolsgo, la a maanegã sõmblem n yɩɩd a sẽn na n yãk-a n pek-a nao a yiibã, sẽn na yɩlẽ n reeg Wẽnd sẽn yoslã, (A Naam yɩ wagell n zẽke), n leb n yaa tikri ne Nabiyaamã (Pʋʋsg la tɩlgr be a yĩnga), n leb n ya yõsgre ne bidã wã rãmbã.
3- Soɑgse lɑ loetse lɑ bõn-tabendɩ (koll) saagre:
Soɑgsã: yẽnda yaa bũmb b sẽn sẽbd kaoogra zugu; sẽn yaa wɑ sɩmɑ (pɑlɑtr) maa raado la sẽn wõnd rẽnda.
Loetsã`: yaa bõn-sẽbdɩ b sẽn sẽbd nodrã zugu, maa sãnpogrã, maa bugumã yõogr zĩigẽ; sẽn yaa peende la sẽn wõnd rẽnda.
La bõn-tabendɩ wã: yaa bũmb b sẽn tabend sãmpogrã; maa modbã sẽn na yɩl n tɩpe.
B saagrã bʋʋdo:
Sakdame: Tɩ tʋlsem sã n be a paabã pʋgẽ, la sart t'a ra gãndeg tʋlsemã zĩigã ye.
La pa segde: tɩ tʋsmã sã n sa, maa a yiisgã sã n pa wat ne nang maa toogo.
B saagrã sɩfo:
a pekda a kɩremsã, la a saag-a a zĩisã fãa, la b pa saagd sẽn zʋʋg koomã yõgb tĩirã ye.
8- Tεεm wẽeb bʋʋd-rãmbã:
Tεεmã: yaa nengã la nug-sẽbã a yiibã saagre ne tẽn-yɩlɩnga, tɩ yɑɑ Yɩlgre ãnni, sẽn yaa yalẽ sẽn welg toore.
A bʋʋdã:
Yaa tɩlae tɩ b wẽ tεεma n leds koom yõgbã la soobã, koom sã n konge, maa ned sã n ka tõe n tʋm ne-a ye.
Sãri wã sẽn gãneg-a wã võore:
Tεεma wẽebo yaa Mʋhammad zãmã wã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) yεl-welgdsã yembre ). La a ra pa yɛl sẽn be zãma nins sẽn loogã pʋgẽ ye, tɩ yaa sẽk kũuni sẽn yi Wẽnd nengẽ n kõ zãmã-kãngã, n leb n yaa manegr sẽn yi Wẽnd nengẽ n kõ-a.
Halhaal nins sãrĩ wã sẽn kõ ned sor t'a wẽ tɛɛmã wã:
1- A sã n kong koomã, zem t'a kong-a-la yiri, maa yaa sorẽ, lɑ ɑ bao-a n pa paam ye.
2- a sã n tara koom la a tar tʋlsem ne-a, yũub yĩnga maa rʋgbo, rẽnd a sã n yɩlg ne-a, a tʋlsema na n nams-a lame, wala a sẽn yεεsd ko-yũud na n paam-a, maa nin-zẽng ko-yũudu sẽn yaa Adam-biiga, maa rũms sẽn yaa rũm-tɩrse.
3- a sã n yεεsd namsgo t'a sã n na n tʋm ne koomã a yĩngẽ wã, ne bãag paoongo maa laafɩ paoong yaoolgo.
4- a sã n pa tõe n tʋm ne koomã bãag yĩnga t'ɑ pa tõe n dãmb ne-ɑ, la a pa tar ned sẽn na n yõg-a koomã, la a yεεsdẽ tɩ wakatã na n põsg-a lame.
5- a sã n yɛɛsd wɑood t'a sã n na n tʋm ne koomã, la a pa tar bũmb a sẽn na n wɩng-a ne, a wẽeda tɛɛma n pʋʋse.
Tεεmã wẽeb sɩfo:
Yaa a wẽ Tẽngã ne a nus a yiibã n yɑɑg ɑ a nus-bɩɩsã, rẽ poorẽ t'a saag a nengã ne a nug-biisã pʋga, la a saag a nug-sẽbã a yiibã ne a nus-tal ɑ yiibã, la a saag a nengã la a nus-tal a yiibã n gubgi.
Yεl nins sẽn sãamd tεεm wẽebã:
1- Koom belem, tɩ sã n mik t'a sababã yaa koomã kaalem. Maa a sẽn na n wa tõe n tʋm ne-a, tεεmã wẽebã sã n da yaa a sẽn da pa tõe n tʋm ne-a yĩnga.
2- A sãamdame ne bũmb ning sẽn kaood koomã, maa ne bũmb ning sẽn maand tɩ yaa tɩlae tɩ b so koomã, sẽn yaa Gεnaabo, la Pekre, la rogem zɩɩm.
Ned ning sẽn ka tõe n tʋm ne koomã la a ka tõe n wẽ tεεmã bʋʋdo:
Ned ning sẽn konga koom la tom, maa a taa halhaal ninga a sẽn pa tõe n saag a yĩngã ne koom, pa ne tom me; a pʋʋsda ne a alhaalã, tɩ pa tũ ne koom yõgbo, pa tũ ne tεεm wẽebo; bala Wẽnd pa rogend ninsaal bũmb a sẽn pa tõe ye. Lɑ ɑ sã n wa paam koom la tom rẽ poorẽ, maa a tõog n tʋma ne b yiibã, Pʋʋsg ning a sẽn pʋʋsã rolb ka be a zug ye, bala a maana b sẽn sagl-a-a t'a maanã. Ne A Koεεg sẽn yeele (A Naam Zẽk yã):
﴿...فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ مَا ٱسۡتَطَعۡتُمۡ...﴾
(...Bɩ y zoe Wẽnde, y pãn-tõog tεka...) [At-tagaabʋn: 16], Lɑ ɑ sẽn n yeele (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِأَمْرٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ».
«Mam sã n sagl yãmb ne bũmbu, bɩ y maan-y yã-a, y pãng tõog tεka»11.
Yõodo: a sã n wẽ tεεm tɩ yaa gεnaab n paam-a, rẽ poorẽ t'a wa paam koom; yaa tɩlae ne-a t'a so.
yopoe soaba: yaa pekrã la Rogmã zɩɩm Bʋʋd-rãmba:
Rãeenem: yaa Pekrã:
Yẽ yaa zɩɩm sẽn yaa rog-ne, sẽn yit rogsã pʋgẽ wakat rãmba b sẽn mi. La naoor wʋsgo a yita kiuug fãa rasem a yoobe, maa yopoe, la a tõe n paasame, maa a booge, Lɑ pag kiuugã wogengame la a koeesdẽ; n zems ne Wẽnd sẽn mɑɑn ɑ naandã (A Naam zẽk yã).
Pekr soab Bʋʋd-rãmba:
Pekr soaba pa pʋʋsd ye, la a pa loed noor a pekrã wakato, la a Pʋʋsg la a no-loeer pa manegd wɑkɑt kãngɑ ye.
2- Hayd soaba ronda no-loeerã, pa Pʋʋsgã ye, t'a sã n wɑ yɩlg n yi a pekrã.
3- pa sakd ne a t'a gilg Roogã ye, la a pa karemd Alkʋraanã, la ka zĩndid miisrẽ ye. 4- la yaa haraam ne a sɩdã t'a kẽ ne-a a taoorẽ wã, halɩ t'ɑ Pekrã wa wãage, t'a so koom.
5- Sakda ne pekr soab sɩda, t'a wʋms noog ne-a, la pa ne lag-n-taar a taoorẽ wã ye, wala mogsgo la saagre la sẽn wõnd rẽnda.
6- Pa sakd ne a sɩdã t'a kao a furi, t'a tar Pekr ye.
La yɩlgrã yaa zɩɩmã wãagre, rẽnd zɩɩmã sã n wãage, a yɩlgame, t'a Pekrã wakat yaa sẽn sε, rẽnd yaa tɩlae ne-a t'a so koom, Rẽ poorẽ t'a maand bũmb ninga sẽn da gɩdg ne yẽ Pekrã sababã.
La a sã n yã bende maa kõodre, a Yɩlgrã poorẽ, a pa gomd a goam ye.
Yiib soaba: Rogmã zɩɩm:
La yẽ yaa zɩɩm tɩ rogsã yiisd-a rogmã sasa la a poorẽ, t'a yaa zɩɩm ning sẽn da gɩd pʋgã sasã wã.
La rogmã zɩɩm yaa wala Pekrã, bũmb ning sẽn yaa halaalã, wala wʋms-noogã zẽng sẽn pa taoorẽ wã.
La yɛl nins sẽn yaa haramã me; wala kẽed-n-taar taoorẽ wã, la no-loeer gɩdgre, la Pʋʋsgo, la fur kaoobo, la Tawaaf (Roogã gilgri) la Alkʋrãanã karengo, la miisr pʋg zĩndgu, La a zɩɩmã sã n sa, koomã soob yaa tɩlae ne-a, tɩ yɑɑ wala Pekr soɑbɑ.
La yaa tɩlae ne-a t'a rol no-loeerã, pa Pʋʋsgã ye, wala Pekrã soab sẽn mɑɑndã.
La a wakatã sẽn wogl n tɩ yɩɩdɑ yaa rasem pis-naase, Rẽnd rogma zɩɩm sã n wãage taoor tɩ rasem pis-naasã pa ta, rẽnd a rogmã zɩɩm saame, a soodame la a pʋʋse la a maan bũmb ningɑ b sẽn da gɩdg-a rogmã zɩɩmã sababã.
Yiib soaba Gẽesgã: Yɑɑ Pʋʋsgã:
Rẽenem: Laandãanã la Pʋʋsgã yalsg bʋʋd-rãmba:
B maana Laandãanã tɩ yaa Sãrĩ, Higrã wã yʋʋm rãeengã pʋgẽ, La a sãri wã sẽn mɑɑn-ɑ wã sababã: Yɑɑ tɩ Pʋʋsgã kɑt-rãmbã bãngrã sẽn wa n yɩ toogo ne-bã, b maana saawar ne taaba n na n yãk tagams n kõ-a, t'a Abdʋllaah ɭbn Zayd (Wẽnd yard be a yĩnga) yãa laandãanã a gõeemẽ, tɩ Wahɩ wã tablg-a.
la Laandãan yaa kibar kũun ne Pʋʋsgã wakatã kõom. la Pʋʋsgã yalgã: yaa kibar kũun ne Pʋʋsgã yalsgo.
La Laandãanã ne Pʋʋsgã yalsgã, yaa faril sekdg (sãndɑ sã n mɑɑn-ɑ ɑ rogd n bɑsɑ neb ɑ tɑɑbã) n rog roapã, wɑkɑ ɑ nuẽ wã, La b yiibã b bee Sãrĩ wã tagms-rãmb nins sẽn vẽnegã, pa sakd tɩ b bas-b ye.
Laandãanã sart-rãmba:
1- Yaa laandãan boondã yɩ raoa.
2- Yaa tɩ lɑɑdãanɑ tũnu tɑɑbɑ.
3- Yaa tɩ Laandãanã pʋg taaba.
4- Yaa b tak Laandãanã wakatã taab poorẽ, La b yiisa woto pʋgẽ (sã n pɑ wɑkɑtã n kẽ wã) : Fagir Laandãan rãeengã la arzũmã.
Laandãanã sun-rãmbã:
1- Yɑɑ kẽes a nus-bi a yiibã a tʋb a yiibẽ wã.
2- Yɑɑ laandãanã takre wakatã sɩngrẽ.
3- Yaa wẽnem a rɩtgo la goabg wεεngẽ, Hay-ala-rãmb a yiibã sasa.
4 - Yaa t'a yɩ koeg-noog soɑba.
5- Yaa t'a yeel Laandãanã gom-biisã ne mɑɑg-n-mengɑ, tɩ pa ne mɑɑgre ka ne takr wʋsg me.
6-Yaa a yals gom-tik fãa zug a pʋgẽ.
7-Yaa a tees alƙiblã Laandãanã wakato.
La Laandãanã yaa gom-tik piig la a nu, wala a Bilaal (Wẽnd yard be a yĩnga) sẽn da yɩ n boon ne-bã Wẽnd Tẽn-tʋʋm nefẽ wã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) wakat fãa.
Laandãanã gom-biisã:
(Allaahʋ Akbarʋ): noor ɑ naase.
(Ašhadʋ ãn laa'ɩlaaha ɩllallaah): noor a yiibu.
(Ashadʋ ãnna Mʋhammadan rasʋʋlʋllaah): noor a yiibu.
(Hayya Alassalaah): noor a yiibu,
(Hayya ʿAlal falaah): noor a yiibu.
Rẽ poorẽ t'a yeel: (Allaahʋ Akbarʋ) noor a yiibu.
Rẽ poorẽ t'a pids ne (Laa ɩlaaha ɩllallaah): vugri.
La a paasda fagrã Hayya alafalaah wã poorẽ, (Assoalaatʋ hayrʋn minannaoomi) noor a yiibu; bala yaa wakat nebã sẽn gõe a pʋgẽ naoor wʋsg fãa.
La Pʋʋsga yalsgã yaa gom-tik piig la a yembre, la b maand-b-la tʋʋl-tʋʋlle, bala yaa sẽn na n wilg neb nins sẽn be zĩigẽ wã, rẽnd tʋlsem pa be beene n na n maan maasg-maasg ye.
La a goamã gãnegrã yaa wa sẽn watã:
(Allaahʋ akbarʋ=Wẽnd bedrem n yɩɩde): naor a yiibu.
(Ashadʋ anlaa-ɩlaaha ɩllallaah): vugri
(Ashadʋ Anna Mʋhammadan rasʋʋlʋllaah) = M maanda kaset t'a Mʋhammad yaa Wẽnd Tẽn-tʋʋma: vugri.
(Hayya ʿAlaṣ-ṣalaat): vugri.
(Hayya ʿalal falaah): vugri.
(Ƙat ƙaamatɩ aṣ-ṣalaat): noor a yiibu.
"Allaahʋ akbarʋ": noor a yiibu.
(Laa ɩlaaha ɩllallaah): noor a yembre.
B bʋʋ nonglem ne ned ning sẽn wʋm Laandãanã t'a yeel wala Laandãanã sẽn yetã, sã n ka (Hayya ʿAlaṣ-ṣalaatã), la (Hayya ʿAlalfalaahã), rẽnda a yetame: (laa hawla walaa kʋwwata ɩllaa bɩllaahɩ), Rẽ poorẽ t'a pʋʋs Nabiyaamã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga). Rẽ poorẽ t'a yeel woto poorẽ:
«اللهمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ، وَالصَّلَاةِ القَائِمَةِ، آتِ مُحَمَّدًا الوَسِيلَةَ وَالفَضِيلَةَ، وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ، إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ».
«Allaahmma rabba haaḏihii adda' ʿawatil attaamma, waṣṣalaatil-ƙaa'ima, aati muhammadan alwasiila wal faḍiila wab'aṯhu maƙaaman mahmuudan allaḏii wa'ʿadtahuu innaka laa tʋẖlif Al-mii'ʿaad= m Soaba Wẽnde sẽn yaa doaag-kãnga sẽn pidã Naabã la Pʋʋsgã sẽn duumdã, kõ a Mʋhammad Radgã la yɩɩdlmã, la F kõ-a pẽgr zĩig ninga Fo sẽn pʋlm-a wã, tɩ sɩd-sɩda Fo ka viigd pʋlengã ye»12.
La A yetẽ:
«رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبًّا، وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا، وَبِمُحَمَّدٍ ﷺ نَبِيًّا».
«M yɑrɑ Wẽnd tɩ yɑɑ m Soɑbɑ lɑ Lɩslɑɑngã tɩ yɑɑ m dĩin lɑ ɑ Muhɑmmɑd tɩ yaɑ m Nɑbiyɑɑmɑ»13.
La b harmame miisrã pʋg yiibu, Laandãanã poorẽ, tɩ pa tũ ne padanga, maa a maana Anniy t'a na n lebgame.
La b sã n nɑ n lagmɑ Pʋʋs-rãmb a yiib n pʋʋse (Gεm'ʋ), b maanda laandãan a yembre, la b yalsa Pʋʋsg fãa ne a yalsgo.
Yiib soaba: Pʋʋsgã ziirã la a yɩɩdlemã:
Pʋʋsgã la Lɩslaangã zeng-raadã, sẽn keng n yɩɩda Sahd a yiibã poorẽ, la a tara ziir zalle, tɩ Wẽnd maan-a lame t'a yaa farilɑ a Nabiyaamã zugu (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) Yʋn-dʋʋrã Yʋngo sãɑsẽ wã. Tɩ woto wilgda a bedremã, la sẽn kengã t'a yaa tɩlae wã la a ziirã Wẽnd nengẽ (A Naam zẽk yã).
La hadiis-rãmb wʋsg waame n wilgd a yɩɩdlemã la a tɩlae wã, ned fãa zugu, La a tɩlae wã yaa bũmb b sẽn mi lɩslaangã dĩinã pʋgẽ, tɩ ka tũ ne sokr ye.
La sẽn wilgd a tɩlae wã la a kengrã yaa daliils wʋsgo sẽn yi Alkʋraanã la Sunna pʋgẽ, la sẽn be b pʋgẽ:
1- Yaa A Koεεg sẽn yeele, (A Naam zẽk yã):
﴿...إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ كَانَتۡ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ كِتَٰبٗا مَّوۡقُوتٗا﴾
(...Pʋʋsgã yɩɩme n yɑɑ tɩlɑe n yãk wɑkɑt tɩ rog sɩd-kõtbã zugu) [An-nisaa'ʋ: 103]. rat n yeel tɩ yaa farila, wakat-rãmb ninsi, Wẽnd Tẽn-tʋʋm sẽn vẽneg n wĩngã pʋgẽ (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga).
2- La A koεεg sẽn yeele (A Naam zẽk yã):
﴿وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ...﴾
(La b pa sagl-ba, ralla b tũ Wẽnde, tɩ b yaa yɩlgdb ne A tũudmã n yaa kɩlldb n bɑsd lɑgem-n-tɑɑre, la b yalsd ne Pʋʋsgã...) [Al-bayna (Vẽnegrã sʋʋra): 5].
3- La A koεεg sẽn yeele (A Naam zẽk yã):
﴿فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ...﴾
(Lɑ b sã n tek n lebg lɑ b yɑls ne Pʋʋsgã lɑ b kõ Zɑka, rẽnd b yɑɑ yãmb mɑ-bɩɩs tũudmã pʋgẽ...)
[At-tawba: 11].
4- Yii a Gεεbr nengẽ (Wẽnd yard be b yiibã yĩnga) tɩ Wẽnd Tẽn-tʋʋma, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) yeelame:
«إِنَّ بَيْنَ الرَّجُلِ وَبَيْنَ الشِّرْكِ وَالْكُفْرِ تَرْكُ الصَّلَاةِ».
«Ad bũmb ning sẽn be ne ned la lagem-n-taarã la kɩfẽndã sʋka, yaa Pʋʋsg basbo»14.
5- la Yii a Bʋrayda nengẽ (Wẽnd yard be a yĩnga) a yeelame: Wẽnd Tẽn-tʋʋmã, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) yeelame:
«العَهْدُ الَّذِي بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمُ الصَّلَاةُ، فَمَن تَرَكَهَا فَقَدْ كَفَرَ».
«alkaool ning sẽn be tõnd ne b sʋka, yaa Pʋʋsgã, rẽnd ned ning sẽn bas-a, a kɩflame»15
La bãngdbã zemsa taaba tɩ ned ning sẽn wa n kɩɩs t'a yaa waagiba, a kɩflame. La ned ning sẽn bas-a ne kʋɩɩngo la faagre, goam sẽn maneg n yɩɩdã yaa t'a kɩflame, ne hadiis Sahɩɩh ning sẽn loogã yĩnga, la Sahaabsã no-sɩɩrã yel-kãngã zugu.
Tãab soaba: Pʋʋsgã Sart-rãmba:
1-Yaa a wakatã taabo:
Ne A Koεεg sẽn yeele (A Naam Zẽk yã):
﴿...إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ كَانَتۡ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ كِتَٰبٗا مَّوۡقُوتٗا﴾
(...Pʋʋsgã yɩɩme n yɑɑ tɩlɑe n yãk wɑkɑt tɩ rog sɩd-kõtbã zugu) [An-nisaa'ʋ]. 103. Rat n yeel tɩ: t'a yaa farila wakat rãmb sẽn yãk toaaga.
la Pʋʋs-rãmbã nins sẽn yaa tɩlae wã wakat-rãmbã yaa wa sẽn watã:
A- Fagirã: Sɩngda Fagirã pukrẽ, n tãag wĩndgã pukr.
B- Zafarã: Yaa wĩntoogã sẽn wat n gõbge, n tʋg n tãag bũmb fãa maasem sẽn lebgd wa a mengã woglem.
L- Laansarã wakato, yaa Zafarã wakat sẽn wat n yi, halɩ n tʋg n tãag wĩntoogã sẽn wat n lebg kõodre, la daruurã wakatã yaa n tʋg n tãag a lʋɩɩse.
d- La Magribã wakato: yaa sẽn na n sɩng wĩndgã lʋɩɩse n tʋg n tãag sawat-miuudã lillgu.
M- Sãafo: yaa sẽn na n sɩng Magriba wakatã baasgo n tʋg n tãag yʋngã pʋsʋka.
2- yãndã ludbu:
Yẽ me la bũmb ning ludb sẽn yaa tɩlae, t'a vẽnegr yaa wẽnga, n yaa yãnde, La rao yãnde yaa sẽn sɩng yũugẽ wã n tɩ tãag rũmã, La pag a gillã fãa yaa yãnde a Pʋʋsgã pʋgẽ, sã n pa a nengã, La a lud a nengã sã n mikame t'a be rap-zẽms sʋka, rat n yeelame tɩ: b pa ɑ rogdb nins sẽn pɑ furd-ɑ wã ye.
3- Yaa rẽgdã zãagre:
la rẽgdo: yaa midgu sẽn welg toore, t'a buudã gɩdig Pʋʋsgo; wala rʋʋdem la we-kεεnga la zɩɩm la zẽng sẽn ka bãmbã, tɩ be yĩnga pʋgẽ la zĩig pʋgẽ la fuug pʋgẽ.
4-Yaa al-ƙiblã teesgo:
Al-ƙiblã yaa Mak Ro-zɩsgã, b pʋd-a lame tɩ Al-ƙibla nebã sẽn togend-a wã yĩnga.
Pʋʋsgã pa manegde, tɩ sã n pa tũ ne Al-ƙiblã teesgo, Ne Wẽnd Koεεg sẽn yeele (A Naam Zẽk yã):
﴿...وَحَيۡثُ مَا كُنتُمۡ فَوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ شَطۡرَهُ...﴾
(...lɑ yãmb sẽn beẽ fãɑ bɩ y togl y nensã ɑ sʋkã...) [Al-bɑƙɑrɑ 144].
5-Yaa Anniy wã:
yẽ me võor Laarab rãmb goam pʋgẽ, yaa toglgo, la sãri pʋgẽ: yaa loe-n-wãakã ne tũudum maanego, tɩ yɑɑ Wẽnd pẽnegr baoobo, (A Naam zẽk yã): La a zĩigã yaa sũurẽ wã, rẽnd pa tɩlae tɩ b yεεl-a ye, a yeelgã pʋs n yaa Bida.
A naas soaba: Pʋʋsgã zeng-raadã:
La b yaa zeng-raad piig la a naase:
Rãeeng zeng-raoogã: Yaa yãnesgo tɩ tõog sã n beẽ:
Ne A Koεεg sẽn yeele (A Naam Zẽk yã):
﴿...وَقُومُواْ لِلَّهِ قَٰنِتِينَ﴾
(...Lɑ y yãnes Wẽnd a ye yĩngɑ, tɩ y yɑɑ gãneg-m-mens rãmbɑ) [Al-baƙara: 238], La a ĩmraan hadiisã pʋgẽ, (Wẽnd yard be a yĩnga) sẽn zẽk n tãɑg nɑbyɑɑmã:
«صَلِّ قَائِمًا، فَإِن لَمْ تَسْتَطِعْ فَقَاعِدًا، فَإِن لَمْ تَسْتَطِعْ فَعَلَى جَنْبٍ».
«Pʋʋs tɩ f yaa sẽn yãse, f sã n pa tõe, bɩ f zĩndi, f sã n pa tõe, bɩ f kɩlle»16.
Rẽnd a sã n pa tõe n yãnese, bãag yĩnga, a pʋʋsda a halhaalã sẽn yɑɑ soɑbɑ, t'a yaa sẽn zĩ, maa a kɩlla, La sẽn wõnd bãada: yaa yaεεsda la sẽn yaa bεεla la sẽn tara tʋlsem ne zĩndgu, maa kɩllgo tɩpg yĩnga sẽn baood t'a ra yãnes ye. La woto me, b kõta padanga ne yãnesgã basbo ned ning sẽn pʋʋsda limɑɑm sẽn yɑɑ Raatɩb (limaangã lɑɑ ɑ tʋʋmde) poorẽ, sẽn pa tõe n yãnese, rẽnd a sã n zĩnd n pʋʋse, neb nins sẽn be a poorẽ wã pʋʋsdame tɩ b zĩẽ n pʋg b limaamã. sakdame tɩ f pʋʋs naafɩlã tɩ f zĩẽ, baa f sã n tõe n yãnese, la keoorã pa yɩt wala sẽn yãsã wã keoor ye.
Zeng-raoog a yiib soabã: Pʋʋsgã kõom Takbɩɩrã maanego a sɩngrẽ wã:
A koεεgã yĩnga, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«ثُمَّ اسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ، وَكَبِّرْ».
«Rẽ poorẽ bɩ f tees Al-ƙɩblã, n yeel Allaahʋ akbar»17.
La a yeelgã yaa a yeele: (Allaahʋ Akbar), la pa sekd tɩ sã n pa yẽ ye.
Zeng-raoog a tãab soaba: Alhamdã karengo:
a koεεgã yĩnga, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ».
«Pʋʋsg pa be ne ned ning sẽn pa karma Gafã pakdgã ye»18.
Zeng-raoog a naas soaba: rʋku maanego rakaar fãa pʋgẽ:
Ne A Koεεg sẽn yeele (A Naam Zẽk yã):
﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا...﴾
(Yãmb neb nins sẽn kõ sɩda! Maan-y ruku, la suguudu...) [Al-haǧ : 77]
zeng-raad a nu la a yoob soaba:
Yaa roog n yi rʋkuẽ wã n yãnes tɩrga, wala a halhaalã taoor t'ɑ nɑ pɑ zõondã, bala Nabiyaamã, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩng), duuma a maanegã zugu.
La Nabiyaam (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) yeelɑ ned ning sẽn pa maneg a Pʋʋsgã:
«ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَعْتَدِلَ قَائِمًا».
«Rẽ poorẽ tɩ f rooge, hal tɩ f wa yãnese n tẽeg tɩrga»19.
Zeng-raoog a yopoe soabã: Yɑɑ Suguudã mɑɑnego yĩn-wil a yopoe wã zugu:
La bãmb yaa rĩirã n lɑgm yõorã, la nus a yiibã, la rũm a yiibã, la na-sɩlpamã zʋʋrẽ, A koεεgã yĩnga, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«أُمِرْنَا أَنْ نَسْجُدَ عَلَى سَبْعَةِ أَعْظُمٍ: الجَبْهَةِ، وَأَشَارَ بِيدِهِ عَلَى أَنْفِهِ، وَالكَفَّيْنِ، وَالرُّكْبَتَيْنِ، وَأَطْرَافِ القَدَمَيْنِ».
«B sagla tõndo tɩ d maan suguud kõb a yopoe zugu: rĩirã, la a rɩk a nugã n tees a yõorẽ, la tɑl ɑ yiibã, la rũm a yiibã, la na-tɑgdi wã zʋʋsẽ»20.
Zeng-raoog a nii soabã: yaa roog n yi tiuulgẽ wã la zĩndg ning sẽn be tiuulg a yiibã sʋka:
Sẽn tũ ne Aaɩsa hadiisã, (Wẽnd yard be a yĩnga):
«كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ السَّجْدَةِ، لَمْ يَسْجُدْ حَتَّى يَسْتَوِيَ جَالِسًا».
«Nabiyaamã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga), ra yɩɩme t'a sã n roog a zugã n yi suguudẽ, a pa lebgd n sulg halɩ t'a wa zĩnd n sε»21.
Zeng-raoog a wae soaba: Yĩn-yõgnego zeng-raadã fãa pʋgẽ:
Yẽ me la yõgnego baa tɩ paooda, ne Nabiyaama (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) sẽn yeel ned ning sẽn pa maneg a Pʋʋsgã:
«حَتَّى تَطْمَئِنَّ».
«Hɑlɩ tɩ f yĩngã wa yõgne»22.
zeng-raad piig soabã la piig la a yembr soabã:
Yaa sahd baasdgã la a zĩndgã: ne a ɭbn mass'ʋʋd hadiisã sẽn yi nɑyaamã nengẽ:
«إِذَا صَلَّى أَحَدُكُمْ فَلْيَقُلْ: التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ».
«Yãmb yem-kɑm fãɑ sã n pʋʋs, bɩ a yeele: At-tahɩyaatʋ Lɩllaahɩ, waṣ-ṣalawaatʋ waṭ-ṭaybaatʋ, as-salaamʋ ʿalayka, ɑyyʋha'nnabɩyyʋ, wa rahmatʋllaahɩ, wabarakaatʋhʋʋ, as-salaamʋ ʿalaynaa, wa ʿalaa ʿɩbaadɩllaahɩ aṣ-ṣaalɩhɩɩna, ašhadʋ anlaa ɩlaaha ɩlla Allaahʋ, wa Ašhadʋ anna Mʋhammadan ʿAbdʋhʋʋ wa rasʋʋlʋhʋʋ =Pʋʋs-rãmb be ne Wẽnde, fãagr la Yɩlmɑ be ne Wẽnde, Tɩlgr be ne foom a Nabiyaama, la Wẽnd yolsg la A barka, Tɩlgr be ne tõnd la Wẽnd yemb sõmsã, m tabenda m sũurẽ ne hakɩɩk tɩ soab sẽn na n tũ n tɩlg kae rẽnda Wẽnde, la m maand kaset t'a Mʋhammad yaa A yamb la A Tẽn-tʋʋma»23.
Zeng-raoog piig la a yiib soabã: Nabiyaamã ṣallego (Wẽnd pʋʋsg lɑ A tɩlgr be ɑ yĩngɑ) Sahd baasdgã pʋgẽ:
La yaa a sẽn na n yeele:
«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ».
«Allaahʋmma ṣallɩ ʿAlaa Mʋhammadɩn = M Soab a Wẽnde! Pʋʋs a Mʋhammad»24، La bũmb ning sẽn pɑɑs rẽ yaa Sũnnah.
Zeng-raoog piig la a tãab soaba: yaa zeng-raadã tũnug taaba:
bala Nabiyaamã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) ra yɩɩme n maand-b n tũnugd taaba, La A yeelame (A Naam zẽk yã):
«صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي».
«Pʋʋs-y wɑlɑ yãmb sẽn yã mɑɑm tɩ m pʋʋsdẽ wã»25. La a wilig-a wẽngedã a Pʋʋsgã pʋgẽ wã n tũnug taaba.
Zeng-raoog piig la a naas soaba: yaa sallem ningri:
a koεεgã yĩnga, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
««وَخِتَامُهَا التَّسْلِيمُ».
«La a pidsgã yaa sallem ningri», La A koeeg sẽn yeele:
«وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ».
«La a saasgã yaa sallem ningri»26
5 - pʋʋsgã waagib-rãmbã:
La b yaa nii:
1- Takbɩɩr-rãmbã gilli, zẽng sẽn ka Pʋʋsgã kõom Takbɩɩrã.
2- «Sʋbhaana Rabbɩyal'Azɩɩm» yeelgo, rukuuẽ wã vugri, La yaa sunna tɩ b paas tɩ ta a tãabo, la pidbã sẽn yɩɩd paoodlem la rẽ La n tɩ tãag piiga, la yẽ n zẽk n yɩɩdã.
3-Yaa (Sami Allah lɩman hamɩdahʋʋ) wã yeelgo, b sẽn wɑt n roogd n yit Rukuu wã; limaamã la ned sẽn pʋʋsd a yembre.
4-Yaa (Rabba naa walakal hamdã) yeelgo, Rukuuẽ wã roogr poorẽ, tẽeg tɩrg n yãnesã wakato.
5-Yaa (Sʋbhaana Rabɩya Al-Aʿlaa) yeelgo, suguudẽ wã, vugri. La b maan Sũnn tɩ b paas n ta noor a tãabo.
6-"Rabɩ ɩgfɩr lɩɩ" wã yeelgo, suguud-rãmbã a yiibã ne taab sʋka vugri, La yaa sunna tɩ b paas n ta noor a tãabo.
7- Sahd rãeengã, la yẽ me yaa a sẽn na n yeele:
«التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ، وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ».
«At-tahɩyaatʋ Lɩllaahɩ, waṣ-ṣalawaatʋ waṭ-ṭaybaatʋ, as-salaamʋ ʿalayka, ɑyyʋha'nnabɩyyʋ, wa rahmatʋllaahɩ, wabarakaatʋhʋʋ, as-salaamʋ ʿalaynaa, wa ʿalaa ʿɩbaadɩllaahɩ aṣ-ṣaalɩhɩɩna, ašhadʋ anlaa ɩlaaha ɩlla Allaahʋ, wa Ašhadʋ anna Mʋhammadan ʿAbdʋhʋʋ wa rasʋʋlʋhʋʋ = Pʋʋs-rãmb be ne Wẽnde, fãagr la Yɩlmɑ be ne Wẽnde, Tɩlgr be ne foom a Nabiyaama, la Wẽnd yolsg la A barka, Tɩlgr be ne tõnd la Wẽnd yemb sõmsã, m tabenda m sũurẽ ne hakɩɩk tɩ soab sẽn na n tũ n tɩlg kae rẽnda Wẽnde, la m maand kaset t'a Mʋhammad yaa A yamb la A Tẽn-tʋʋma»27.
8-Yaa zĩnd n maan Šahd rẽengã.
Yoob soaba: Pʋʋsgã sũn-rãmbã:
Pʋʋsgã sũn-rãmbã, Pʋʋsg pa sãamd ne b basb ye. Lɑ b yɑɑ kõbg a yiibu: sũn-dãmb sẽn yaa goama, la sũn-dãmb sẽn yaa tʋʋma.
Rẽenem: yaa sũn-rãmb sẽn yaa goama:
1- Pʋʋsgã pakr doaagã, la a tara yeelgo, sẽn be b pʋgẽ:
«سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، وَتَبَارَكَ اسْمُكَ، وَتَعَالى جَدُّكَ، وَلا إِلٰهَ غَيْرُكَ» .
«Sʋbhaanaka Allaahʋmma wa bɩ hamdɩka, wa tabaaraka'smuka, wa ta-ʿaalaa ǧaddʋka, wa laa'ɩaaha Gayrʋka= m Soab a Wẽnde, F yɩlgame, la m pẽgd-Fo, F Yʋʋr yɩ wagelle, F zɩslem zẽkame, soab ka be zẽng sẽn ka Foom ye»28 .
2-"A'ʋʋzʋ billaah" yeelgo taoor t'a na ka karem Alhamdã, La yẽ yaa yeel: «Aʿʋʋzʋ Billaahɩ Minaš-šayṭaanir-ragiim».= M kotɑ gũudum ne Wẽnde n yi ɑ Sʋɩtãɑn b sẽn rig n zãɑg yolsgã».
3- "Bɩsmillaah" yeelgo karengã sɩngrẽ, La yẽ yaa yeel: «bismillahi Ar-rahmaani Ar-rahɩɩm=, D na n sɩnga tʋʋmdã ne Wẽnd Yʋʋrã Albarka, sẽn yaa Dũni yols zãng naabã, n leb yaa Sɩd-kõatbã welg n yolsg naabã».
4- Sẽn paas tɩ yii vugri Sʋbhaanallaah wã yeelgo, rukuu wã la suguudã pʋgẽ.
5- Sẽn yeel n paas tɩ yɩɩd yembre:
«رَبِّ اغْفِرْ لِي»
«Rabbɩ gfɩr lɩɩ. m Soɑbɑ! Yaaf-ma». Suguud-rãmb a yiibã sʋka.
6 - Yaa f sẽn na n yeele:
«مِلْءَ السَّمَاوَاتِ، وَمِلْءَ الْأَرْضِ، وَمِلْءَ مَا بَيْنَهُمَا، وَمِلْءَ مَا شِئْتَ مِنْ شَيْءٍ بَعْدُ».
«(Mil'u Assɑmɑɑwɑɑtɩ, wɑ mil'u Al-Ardi, wɑ mil'u mɑɑ bɑynɑhumɑɑ, wɑ mil'u mɑɑ sɩɩtɑ min sɑyɩn bɑ'ɑdu) =Sẽn pid saagã, la sẽn pid tẽngã, la sẽn pid b yiibã sʋka, la Fo sẽn tʋll rẽ poorẽ», A sẽn yeel poorẽ:
«رَبَّنَا ولَكَ الحَمْدُ».
«Rabbanaa walakal-hamdu»29.
7- Kɑrengo Al-hamdã poorẽ.
8 - Yeel tɩ:
«اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ، وَمِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ، وَمِنْ فِتْنَةِ الْمَحْيَا وَالْمَمَاتِ، وَمِنْ فِتْنَةِ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ».
«Allaahumma ɩnnɩɩ a’ʋʋḏʋ bɩka min ʿaḏaabɩ gεhannama, wa min ʿaḏaabɩ l-ƙabrɩ, wa min fɩtnatɩ l-mahyaa wa l-mamaatɩ, wa min fɩtnatɩ l-masɩɩh d-daggεεl» = "M Soab a Wẽnde, m kota Foo gũudum n yi Gεhannɑm namsgã, la yaoogã namsgã, la vɩɩm la kũum zarb-n-gesgã (fɩtna), la ɑ-Masɩɩh ddaggεεl zarb-n-gesgã"30. La sẽn paas rẽ sẽn yaa doose Sahd baasdgẽ wã.
Yiib soaba: sun-dãmb sẽn yaa tʋʋma:
1- Yɑɑ nus a yiibã zẽkre n zems bãgd a yiibã, maa tʋb a yiibã, zĩis a naasẽ:
A-Takbɩɩr pakdgã yeelgẽ.
B- Yaa nus a yiibã zẽkre, Ruku wã mɑɑneg sɑsɑ.
C-yaa roog n yi rukuẽ wã.
D- Yik n tʋg Rakaar a tãab soabã wakato.
2- Rɩtg nugã rɩk n dogl goabgã yãoogã zugu, yãnesgã wakato, tɑoor t'ɑ pɑ mɑɑn Rukuu wã la Ruku wã poorẽ.
3-Yaa suguudã maaneg zĩigẽ gesgo.
4- Kams a yiibã zãag ne lʋg a yiibã suguudẽ wã.
5- Pʋgã zãag ne gεy a yiibã suguud a yiibã sasa.
6- (põd-n-zĩnd goɑbg nɑoorã zug) Pʋʋsgã zĩndg-rãmbã fãa pʋgẽ, sã n ka sahd bɑɑsdgẽ wã, Pʋʋs-rãmb nins sẽn yɑɑ rakaar a tãab la a naasã pʋgẽ.
7- Zĩnd kεgbɑ zugã Šɑhd baasdgẽ wã Pʋʋs-rãmb nins sẽn yɑɑ rakaar a tãabo maa a naasã pʋgẽ.
Yopoe soaba: yaa Pʋʋsgã sɩfo:
1- Wẽnd Tẽnn-tʋʋma (pʋʋsg la tɩlgr A be a yĩnga) ra yɩɩme t'a sã n yik n na n pʋʋse, a teesda Al-ƙibla, n zẽk a nus a yiibã, n tees a nus-biyã pʋsã al-ƙiblã, n yeele:
«اللهُ أَكْبَرُ».
«Allaahʋ Akbarʋ».
2- Rẽ poorẽ t'a rɩk a rɩtgã n gãd a goabg nugã, la a rogl b yiibã a yãoogã zugu.
3- Rẽ poorẽ, t'a kɑrem Pʋʋsgã pɑkr doaagã, la Nɑbyɑɑmã ra ka yɩ n karem doɑɑg a yembr bal ye, Rẽng Pʋʋsgã pags-rãmb nins fãa sẽn tabl n yi a nengẽ wã, sakdame tɩ b pak ne-ba, la sẽn be b pʋgẽ:
«سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، وَتَبَارَكَ اسْمُكَ، وَتَعَالى جَدُّكَ، وَلَا إِلٰهَ غَيْرُكَ».
«Sʋbhaanaka Allaahʋmma wa bɩ hamdɩka, wa tabaaraka'smuka, wa ta-ʿaalaa ǧaddʋka, wa laa'ɩaaha Gayrʋka=( m Soab a Wẽnde, F yɩlgame, la m pẽgd-Fo, F Yʋʋr yɩ wagelle, F zɩslem zẽkame, soab ka be zẽng sẽn ka Foom ye)»
4- Rẽ poorẽ t'a yeele:
«أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ».
«Aʿʋʋzʋ Billaahɩ Minaš-šayṭaanir-ragiim, Bismillaahir-Raḥmaanir-Raḥiim, (= M kotɑ gũudum ne Wẽnde n yi ɑ Sʋɩtãɑn b sẽn rig n zãɑg yolsgã, Ne Wẽnd yʋʋrã barka, sẽn yaa yols yaleng Soabã, n yaa Yolsdã, la d sɩngd d tʋʋmdã».
5- Rẽ poorẽ t'a karem Alhamdã, t'a sã n pids-a a yetame: Aamiina.
6- Rẽ poorẽ t'ɑ kɑrem sẽn yɑɑ nɑnɑ ne-ɑ Alkʋrãɑnẽ wã, la a karemda n vẽneg Fagirã, la Magribã la Sãanfã rakaar rẽems a yiibã, A karemda a n solgɑ zẽng sẽn ka rẽndɑ. la a wogndɑ rẽenem rakaarã Pʋʋsg fãa n yɩɩg yiib soabã.
7- Rẽ poorẽ t'a zẽk a nus a yiibã, wala a sẽn zẽk-b Pʋʋsgã pakrẽ wã. Rẽ poorẽ t'a yeel: «Allaahʋ Akbarʋ», La a zõond n maan suguudu, La a rogl a nusã a rũm a yiibã zugu, n yaag a nus-biisã, la a modg tɩ b ta Tẽngã, la a rõneg a poorã, n maan a zugã tɩ zemse; a pa zẽkd-a ye, la a pa sulgd-a me ye. La A yetẽ:
«سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ» مرةً.
«Sʋbhaana rabbɩya Al-ʿazɩɩm» vugri, Lɑ ɑ sẽn pidã sẽn paood n yɩɩda: yaa noor ɑ tãɑbo, wa sẽn deng taoorã.
8- Rẽ poorẽ t'ɑ roog a zugã n yeele:
«سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ».
«Sɑmiʿa Allaɑhu lɩmɑn-hɑmidɑh, Wẽnd wʋma sẽn pẽg-A wã», La a zẽkda a nus a yiibã, wala a sẽn da zẽk-b rukuu wã wakatã.
La a sã n wa yals tɩrga, a yetame:
«اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ، حَمْدًا كَثِيرًا طَيِّبًا مُبَارَكًا فِيهِ، مِلْءَ السَّمَاءِ، وَمِلْءَ الْأَرْضِ، وَمِلْءَ مَا بَيْنَهُمَا، وَمِلْءَ مَا شِئْتَ مِنْ شَيْءٍ بَعْدُ، أَهْلَ الثَّنَاءِ وَالْمَجْدِ، أَحَقُّ مَا قَالَ الْعَبْدُ، وَكُلُّنَا لَكَ عَبْدٌ، لَا مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلَا مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلَا يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ» .
« Allɑɑhummɑ Rɑɑbɑnɑɑ wɑ lɑkɑ Alhɑmdʋ, Hɑmdɑn kɑsɩɩrɑn toɑybɑn mubɑɑrɑkɑn fɩɩhɩ, mɑl'ʋ Assmɑɑ'ɩ, wɑ mɑl'ʋ Al-Ardi, wɑ mɑl'ʋ mɑɑ bɑynɑhumɑɑ, wɑ mɑl'ʋ mɑɑsɩtɑ min sɑy'in bɑ'ɑdʋ, Ahlu Assɑnɑɑɩ wɑl Mɑgdi, Ahɑkʋ mɑɑ kɑɑl AL-Abdʋ, wɑ kʋllʋnɑɑ lɑkɑ Abdʋn, lɑɑ mɑɑni'ɑ ltɩtõnd Soab a Wẽnde, pẽgr be ne Fo, pẽgr sẽn waooge, sẽn yaa yɩlemde, bark sẽn be a pʋgẽ, sẽn pit saase la tẽnga la bãmb b yiibã sʋka, la sẽn pit bũmb ning Fo sẽn tʋlle sẽn wate, sõmba ne pẽgre la zɩsgre, yamb sẽn sεgd n pẽg a soaba, la tõnd fãa ya Fo yembse, gɩdgd ka be ne Fo kũunã ye, Fo sẽn gɩdg bũmb ningã kõat ka be ye, la pʋɩr soaba pʋɩra pa nafd-a n yi Foom ye»31 . La a ra yɩɩme n kaoosd yals tɩrg-kãngã pʋgẽ.
10- Rẽ poorẽ t'a maan takbɩɩre n lʋɩ n maa suguudu, La a ka zẽkda a nus a yiibã ye, La a maan suguudã a rĩirã la a yõorã la a nus a yiibã la a rũm a yiibã la a na-sɩlpamã zugu, La a tees a nus-biisã la a na-biisã Al-ƙiblã, la a maanda tɩrga a suguudẽ wã, La a maan t'a rĩirã la a yõorã ta Tẽngã, La a tikda a nus-tal a yiibã, la a zẽk a kãntɩɩs a yiibã, La a zãag a kãntɩɩs a yiibã ne a lʋg a yiibã, La a zẽk a pʋgã n zãɑg ne a gεyã, La ɑ gεy a yiibã n zãag a kars a yiibã La a yeel a Suguudẽ wã:
«سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى».
«Sʋbhaana rabbɩya Al-ʿaalaa» Vugri, Lɑ ɑ sẽn pidã sẽn paood yɑɑ noor ɑ tãɑbo, wa sẽn deng n togsã. La a kos ne sẽn wa wã.
11- Rẽ poorẽ t'a zẽk a zugã n yeele «Allɑahu Akbarʋ», Rẽ poorẽ t'a tẽeg a goabg naoorã n zĩnd a zugu, la a tilg rɩtg naoorã, La a rogl a nusã a gε wã zugu, rẽ poorẽ t'a yeele
«اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي، وَارْحَمْنِي، وَاجْبُرْنِي، وَاهْدِنِي، وَارْزُقْنِي».
«Allaahʋmma gfɩr lɩɩ, wa'rhamnɩɩ, wa'gbʋr nɩɩ, wa'hdɩnɩɩ, wa'rzʋƙnɩɩ= M soɑbɑ! Yaaf-ma lɑ F yols-mɑ, la maneg-ma, lɑ F kãndag-mɑ lɑ F rɩlg-mɑ»32.
12- Rẽ poorẽ t'a yeel Allaahʋ akbarʋ n maan suguudu, la a maan yiibẽ soabã wala a sẽn maan rãeenem soaba.
13- Rẽ poorẽ t'a roog a zugã t'a yaa sẽn maan Takbɩɩre, n yik n yãnes a na-sɩlpamã zugu n tik a rũm a yiibã la a gε wã.
14- La a sã n yals n sε, bɩ a sɩng karengã. La a pʋʋs rakaar a yiib soabã wala rẽenem soabã.
15- Rẽ poorẽ t'a zĩnd n maan Tašahhud rẽengã wala a sẽn zĩndid suguud-rãmbã ne taabã sʋka, La a rogenda a rɩtg nugã a rɩtg gerã zugu, n rogl a goabg nugã a goabg gerã zugu, La a rogl a rɩtg nug-raoogã a nug-bil sʋkndã zugu, n maan gilga, La a teesda ne a nug-bi-yaarã, n get-ɑ, La A yetẽ:
«التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ».
«At-tahɩyaatʋ Lɩllaahɩ, waṣ-ṣalawaatʋ waṭ-ṭaybaatʋ, as-salaamʋ ʿalayka, ɑyyʋha'nnabɩyyʋ, wa rahmatʋllaahɩ wabarakaatʋhʋʋ, as-salaamʋ ʿalaynaa, wa ʿalaa ʿɩbaadɩllaahɩ aṣ-ṣaalɩhɩɩna, ašhadʋ anlaa ɩlaaha ɩlla Allaahʋ wahdahʋʋ laa šariika lahʋʋ, wa Ašhadʋ anna Mʋhammadan ʿAbdʋhʋʋ wa rasʋʋlʋhʋʋ = Pʋʋs-rãmb be ne Wẽnde, la ye-Yɩlmɑ lɑ pʋʋs-rãmbã be ne Wẽnde, Tɩlgr be ne foom a Nabiyaama, la Wẽnd yolsg la A barka, Tɩlgr be ne tõnd la Wẽnd yemb sõmsã, m tabenda m sũurẽ ne hakɩɩk tɩ soab sẽn na n tũ n tɩlg kae rẽnda Wẽnde, Yẽ A yembre lag-n-tɑɑg kɑ be ne-A ye, la m maand kaset t'a Mʋhammad yaa A yambɑ la A Tẽn-tʋʋma» La a ra yɩɩme (pʋʋsg lɑ tɩlgr be ɑ yĩngɑ) n maan zĩnd-kãngã faag-faaga.
16-Rẽ poorẽ t'a yiki, t'a yaa sẽn yet tɩ "Allaahʋ Akbar", n pʋʋs rakaar a tãab soaba la naas soaba, la a maand-b-la faag-faaga n yɩɩg rẽenem-rãmb b yiibã. La a karemda b yiibã pʋgẽ Alhamdã.
17- Rẽ poore, a zĩndida sahd baasdgã pʋgẽ n põd-n-zĩnd, Lɑ Põd-n-zĩndã Yẽnda: yaa a tẽeg a goabg naoorã n yiis-a rɩtg wεεngẽ, la a tilg rɩtgã, n zĩndg a kɩgbã tẽnga.
18- Rẽ poorẽ a maanda sahd baasdgã, lɑ ɑ yaa wala rãaenem sahdã, La a paas a zugu:
«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ».
«Al-laahʋmma ṣallɩ ʿAlaa Mʋhammadɩn wa'ʿalaa aalɩ Mʋhammadɩn, kamaa ṣallayta ʿAlaa aalɩ ɩbraahɩɩma, ɩnnaka hamiidʋn maǧiidʋn, wa baarɩk ʿalaa Mʋhammadɩn wa ʿalaa aalɩ Mʋhammadɩn, kamaa baarakta ʿalaa aalɩ ɩbraahɩɩma, ɩnnaka hamiidʋn maǧiidʋn».
19- La a kos Wẽnd gũudum n yi Gεhannem naongã la yaoogã naogo la vɩɩmã la kũumã zarbgã, la Masɩɩhɩ ad-dagεεlɩ zarbgã. La a kosa ne doosã sẽn wa Alkʋrãanã la Sunnã pʋgẽ wã.
20-Rẽ poorẽ t'a ning sallem a rɩtg wεεngẽ, n yeele:
«السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ».
"As-salaamu ʿalaykum wa rahmatʋllaahɩ", La a goabg wεεngẽ me woto; A sɩngda sallemã, t'ɑ yɑɑ sẽn tees al-ƙiblã, la a baasd-a lame a sen wɑtẽ n wẽnemes zãngã.
8 - Pʋʋsgã yel-kiti wã:
1- Yaa wẽnemsg tɩ pa tũ ne tʋlsem.
2- Yaa ninã zẽk n tees saasẽ wã.
3- Nin a yiibã mumbu tɩ ka tũ ne tʋlsem.
4- Nus a yiibã tɩʋʋb suguudẽ wã.
5- noorã la yõorã vilb tɩ pa tũ ne padenga.
6- Pʋʋsgo, rʋʋdemã maa we-kẽengã sã n wat n wẽdgd ned, maa yaa rɩɩb sẽn na n be a taoor t’a maand yɑm-leoog ne-a.
7-Yaa a rĩirã la a yõorã saagre n yiis suguudã tagmase, la yel ka be tɩ b saag rẽ pʋʋsgã sɑɑb poorẽ ye.
8- A sẽn na n tik lalg la sẽn wõnd rẽnda ɑ yãnesgã sɑsɑ tɩ tʋlsem ka be ye.
wɑe soaba: yεl nins sẽn Sãaamd Pʋʋsgã:
1- Yaa rɩɩb la yũubu.
2- Gomd sẽn ka be Pʋʋsgã pʋgẽ goɑm.
3- Laado la lɑ-n-kɑɑse.
4- Maan pʋ-toog n bas a zeng-raoog a yembre, maa a waagib-rãmbã a yembre.
5- Maan pʋ-toog n paas zeng-raoogo maa Rakaare.
6- Maan pʋ-toog n ning sallem taoor tɩ limaamã na n ka ning ye.
7- Yaa rãmbg sẽn yaa wʋsg n pʋgd taaba, sẽn ka Pʋʋsgã tʋʋmã, tɩ tʋlsem ka be ye.
8- Maan yɛl sẽn kɩɩsd Pʋʋsgã sard-rãmbã a yembre; wala koom kaoobo, la yãndã lɑkre ne pʋ-toogo, la yĩngã wẽnesg wʋsg n bas al-ƙiblã tɩ pa tɩlae yĩnga, la niyã wã basgo.
Piig soaba: yaa Yĩmb suguudu:
As-shwʋ, Yubgri yaa yĩmbu: la ad Nabiyaamã yubga Pʋʋsgã pʋgẽ; bala yubgrã yaa bũmb sẽn be ninsaal mengã pʋgẽ, La a yubgrã yaa Wẽnd neemã wã pidsgu a zãmã wã zugu, la b dĩinã pidsgu me, tɩ bʋl yĩng tɩ b tik-a bũmb ning a sẽn tuk n kõ-ba, b sẽn wat n yubgã wakatẽ.
Sabam-rãmb nins sẽn kɩt tɩ b maan yĩmb suguudã:
1- halhaal rãeengã:
Yaa paasgo Pʋʋsgã pʋgẽ, la yẽ me, maa tɩ yaa tʋʋm paasgo, maa yaa goam paasgo:
Tʋʋmã paasgo: sã n ya paasg sẽn yaa Pʋʋsgã buudu, wala a sẽn na n yãnes zĩndgã zĩigẽ, la zĩnd yãnesgã zĩigẽ, maa a paasa rukuu maa suguudu, rẽnd a sã n yĩmb n maan woto, a maanda yĩmb suguudu.
b- Gomd paasgã: yaa wala karengo rukuu wã ne suguudẽ wã,
Rẽnd a sã n maan rẽ, b maana nonglem t'a maan yĩmb suguudu.
2- Halhaal a yiib soaba:
Pʋʋsgã boogr ne yĩmbu, la a yaa ne yεl a yiibu:
A- Zeng-raoog basbo: rẽnd zeng-ra-kãng sã n yaa pʋʋsgã kõom "Allaahʋ akbarʋ" wã, a Pʋʋsgã rɑg n pɑ sɩng ye, rẽnd yĩmb suguudã pa nafd-a ye. La sã n yaa zeng-raoog sẽn pa Pʋʋsgã kõom "Allaahʋ Akbarʋ" wã, wala rukuu maa suguudu, t'a tẽeg-a taoor t'a na n ka sɩng rakaar a to karengã; a lebgda tɩlae, n wa ne-a la bũmb ning sẽn be a poorẽ wã.
La a sã n tẽeg-a-la a sẽn sɩng kareng poorẽ rakaar a toẽ wã , rẽnd rakaar ning a sẽn pa pidsã wã sãamame, la a rɩkda rakaar ning sẽn pʋgd-a wã n leds a zĩigẽ wã.
b- Waagib basbo: bilgri: rẽenem tasaahudã yĩmbu, maa rukuẽ wã tasbɩɩhã (Sʋbhɑɑnɑ Allɑɑh). Rẽnd halhaal-kãngã pʋgẽ: a tiuunda yĩmb suguudu.
3 - Halhaal a tãabẽ soaba: yaa sika:
Bilgri: a sã n maan sik t'a pʋʋsa tãab bɩ naase Zafarã Pʋʋsgẽ, rẽnd hahaal-kãng pʋgẽ:
A- bũmb sã n wil a tẽebẽ wã a maanda rẽ, la a maan yĩmb suguudu.
b- Yaa tɩ bũmb pa wil a nengẽ ye; rẽnd a tongda a sẽn tar vẽenegã zugu, la a maan yĩmb suguudu.
La sikã sã n yɩɩ Pʋʋsgã poorẽ, maa a maanda sik wʋsgo, a pa wẽnemd n ges sik-kãng ye.
Yõodo: yĩmb suguud yɩta sallemã taoore, tɩ sã n mikame tɩ yaa boogre, maa a maana sika, tɩ bũmb pa wil a nengẽ ye. La yĩmb suguud yɩta sallemã poorẽ: sã n makame tɩ yaa paasga, maa yɑɑ sika, la ɑ tʋma ne bũmb ning sẽn wil a nengẽ wã, La yellã yalmɑ rẽ pʋgẽ tɩ Wẽnd sã sake, (A Naam zẽk yã).
biig lɑ ɑ yembre: Wakat-rãmb nins b sẽn gɩdg tɩ b ra pʋʋsã:
Yẽgrã yaa tɩ Pʋʋsgã sakda wakat fãa, La ad Sãri wã waame n gɩdg Pʋʋsgã wakat-rãmb kẽer pʋgẽ, la b yaa wala sẽn watã:
1- Yaa sẽn sɩng Fagir Pʋʋsgã poorẽ n tʋ n tãag wĩndgã pukr n zẽk n zems kãnd alkadre nifr gesgẽ.
2- Wakat ning a sẽn wat n be saaga sʋka halɩ t'a wa gõbge, la yẽ n yɩɩd koeelem wakat-rãmb nins b sẽn gɩdg Pʋʋsg a pʋgẽ wã.
3- Laansar poorẽ halɩ tɩ wĩndgã wa tɩ lʋɩ, la yẽ la wakat sẽn yɩɩd woglem wakat-rãmb nins b sẽn gɩdg Pʋʋsg a pʋgẽ wã.
Pʋʋs-rãmb nins sẽn sakd tɩ b pʋʋs-b wakat-rãmb nins b sẽn gɩdgã pʋgẽ:
1- Faril-rãmb nins sẽn loog tɩ b ka paam n pʋʋs-ba.
2- Pʋʋsg-rãmb nins sẽn tar sabab-rãmbã, bilgri: Misir kõom Pʋʋsgo, la Tawaafõ rakaar a yiibã, la (yũugã sẽn na yõk kuugã mɑɑ wĩntoogã sobgr Pʋʋsgo), la kũum Pʋʋsgo.
3- Fagirã nɑɑfɩlã yaoobo, Fagirã Pʋʋsgã poorẽ.
Piig lɑɑ a yiib-soaba: Zãma lagm-n-pʋʋse:
La a bee lɩslaamdã tagmas bed-bedã pʋsẽ, yẽ me lɑ zãmã lagm-n-pʋʋs miisrẽ wã, Bɑlɑɑ Lɩslaambã tigma taaba tɩ wakat a nu wã kũuni misɑ wã pʋgẽ wã, a naaga tũud-rãm nins sẽn yɑɑ kɛngã n yɑɑ bed-bedã pʋsẽ, la a leb n yaa lɩslaangã tagems-rãmbã sẽn zɩsg n yɩɩdã.
1- Zãma Lagm-n-pʋʋsã bʋʋdo:
La zãma Pʋʋsg yaa tɩlae miisr pʋgẽ sẽn yɑɑ ne wɑkt a nu wã, ne roap sẽn tõe kẽnge, yiri la so-toakẽ, bas-m-yam wakatẽ la yaɛɛs wakatẽ tɩ. yɑɑ tɩlɑe n zɑo ned fãɑ
Lɑ Alkʋraanã ne Sunnã, la lɩslaambã tʋʋmã, zãmɑɑn woko, yaoolem rãmb sẽn reeg rãeenem rãmb nengẽ , wilgdɑ zãma Pʋʋsg sẽn yɑɑ waagibã.
La Alkʋrãanã pʋgẽ wã: Yɑɑ A Koεεg sẽn yeele (A Naam Zẽk yã):
﴿وَإِذَا كُنتَ فِيهِمۡ فَأَقَمۡتَ لَهُمُ ٱلصَّلَوٰةَ فَلۡتَقُمۡ طَآئِفَةٞ مِّنۡهُم مَّعَكَ...﴾
(Lɑ fo sã n be b pʋgẽ n yik n nɑ n pʋʋse, bɩ sull yãnes sẽn yi bãmb pʋgẽ n lɑgem foo lɑ b zã b zɑb-teedã...) [An-nisaa'ʋ: 102]. Tɩ Aayarã wilg Zãmã Pʋʋsg sẽn kengre lɑ ɑ sẽn yaa waagibã, Bala a ka kõ moeembã sor tɩ b bas-a rabeem sasa ye, Rẽnd a sã n da pa waagiba, padang nng sẽn dɑ sõmb n lu-bɑ yɑɑ rɑbeemã. La zãmã Pʋʋsg basbo, la maan kʋɩɩng n yi-a, a bee munaafɩgsã zʋgd-rãmb nns sẽn puk n yɩɩdã.
La be Sũnna pʋgẽ: hadiis-rãmb wʋsg, sẽn wilgd rẽ:
Sẽn wa Muslim pʋgẽ
أَنَّ رَجُلًا أَعْمَى قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَيْسَ لِي قَائِدٌ يَقُودُنِي إِلَى الْمَسْجِدِ، فَسَأَلَهُ أَنْ يُرَخِّصَ لَهُ أَنْ يُصَلِّيَ فِي بَيْتِهِ، فَرَخَّصَ لَهُ، فَلَمَّا وَلَّى دَعَاهُ فَقَالَ: «هَلْ تَسْمَعُ النِّدَاءَ؟» قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: «فَأَجِبْ».
Tɩ rɑo sẽn yɑɑ zõɑng n yeele: Wẽnd Tẽn-tʋʋmã, m pɑ tɑr tɑt sẽn nɑ n tɑll mɑɑm n kẽng misrẽ wã ye, t'ɑ kos-ɑ t'ɑ yols n kõ-ɑ t'ɑ pʋʋsd ɑ zɑkẽ wã, t'ɑ kõ-ɑ sore, lɑ ɑ sẽn wɑ n wẽnemdã ɑ bool-ɑ lɑme, n yeele: «Fo wʋmdɑ lɑɑndãɑnã bɩɩ?» T'ɑ yeel tɩ n-ye. T'ɑ yeel-ɑ: «bɩ f sɑke»33.
Tɩ Nabiyaamã (pʋʋsg la tɩlgr be a yĩnga) sagl-a t'a wa misrẽ wã n pʋʋs ne zãmã wã la a sak Laandaanã, n lagemd ne a yaa zoangã la musak ning sẽn paamd-a wã. Tɩ woto wilg zamã lagem n pʋʋs sẽn yaa waagibã.
2- Sõor ning b sẽn paamd zãmã wã:
Ned paamda zamã wã Pʋʋsgo, t'a sã n paam rakaar Pʋʋsgã pʋga ne limaamã, A koεεgã sẽn yeele (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الصَّلَاةِ فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلَاةَ».
«Ned ning sẽn paama rakaar Pʋʋsgẽ, a soab paama Pʋʋsgã»34.
3- Bũmb ning b sẽn paamd Rakaarã ne-ɑ wã:
Rakaar paamdame ne ruku poongo, Rẽnd b sẽn reng ɑ soɑb sã n paam limaamã t'a be rukuẽ, yaa waagib t'a maan Pʋʋsgã kõom takbɩɩrã t'a yaa sẽn yãse, rẽ poorẽ t'a maan ruku wã la takbɩɩr a to. La a sã n yeel "Allaahʋ akbar" pakdgã bala, a yalsgã wakato, a sekd-a lame n yi Ruku wã takbɩɩrã.
4- Padmes nins sẽn kõt ninsaal sor t'a bas zãma pʋʋsgã:
1- Bãadgɑ, tɩ arzũma la zãma Pʋʋsg waoong sã n yaa toog ne-a .
2- Rʋʋdem bɩ we-kεεnga sẽdgre; ne a sẽdgrã sẽn yɩt sabab ne yĩn-yõgneg kaalgo Pʋʋsgã pʋgẽ, la a sẽn tar sãang yĩngã.
3- Rɩɩb waoongo tɩ nedã yɑool n tar kom, wala a mengã sã n dat rɩɩbã, la b ra maan-a tɩ lebg manesem bɩ sɩlem, bʋɩl yĩng sẽn na bas zãma Pʋʋsgã ye.
4- Yaa yaeesg sẽn yaa sɩda, vɩɩmã bɩ arzɛkã bɩ bũmb a taabã zugo.
Piig la tãab soaba: rabeem Pʋʋsgo:
Sãrĩ wã maana rabeem Pʋʋsgo zabr sẽn sakd fãa pʋgẽ; wala kɩfẽnd-dãmbã zab ne la kεdgdbã (mɑɑn-n-zʋʋg-rãmbã) la zab-bolgdbã; ne A koεεg sẽn yele, (A Naam zẽk yã):
﴿...إِنۡ خِفۡتُمۡ أَن يَفۡتِنَكُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ...﴾
(...tɩ yãmb sã n yεεsdɑme tɩ kɩfr-dãmbã nɑ n wɑ lingɑ yãmb...) [An-nisaa'ʋ: 101], Bɩ f mak wã ne sẽn ketã, sẽn yaa neb nins sor sẽn kõt tɩ b zab ne-ba.
la Sãrĩ wã maana yaεεsã Pʋʋsgo ne sart-rãmb a yiibu:
1- Yaa tɩ bε wã sɑkdɑme tɩ b zɑb ne-ɑ.
2) Yaa b sẽn na n yaεεsd a na n piga lɩslaambã Pʋʋsgã sasa.
Yεεsgã Pʋʋsg sɩfa:
A sɩf-rãmbã yaa wʋsgo, la b sẽn tʋg n yɩɩd vẽenem yaa wala a sẽn wɑ ɑ Sahl (Wẽnd yard be a yĩnga) hɑdiisẽn wãa hadɩɩsẽ wã:
أَنَّ طَائِفَةً صَفَّتْ مَعَ النَّبِي ﷺ، وَطَائِفَةً وِجَاهَ العَدُوِّ، فَصَلَّى بِالَّتِي مَعَهُ رَكْعَةً، ثُمَّ ثَبَتَ قَائِمًا، وَأَتَمُّوا لِأَنْفُسِهِمْ، ثُمَّ انْصَرَفُوا، وَصَفُّوا وِجَاهَ العَدُوِّ، وَجَاءَتِ الطَّائِفَةُ الأُخْرَى، فَصَلَّى بِهِمُ الرَّكْعَةَ الَّتِي بَقِيَتْ مِنْ صَلَاتِهِ، ثُمَّ ثَبَتَ جَالِسًا، وَأَتَمُّوا لِأَنْفُسِهِمْ، ثُمَّ سَلَّمَ بِهِمْ.
Tɩ zãma n maan rulg ne Nabiyaamã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga)- tɩ zãma a to teeg bεεbã, tɩ Nabiyaamã pʋʋs rakaar a yembre ne zamã ning sẽn be ne yẽ wã, rẽ poorẽ tɩ Nabiyaamã kell n yãsẽ, tɩ bãmb baas b Pʋʋsgã ne b mense, rẽ poorẽ tɩ b looge n tɩ teeg bεεbã.Tɩ zãma a to wã wa, tɩ Nabiyaamã pʋʋs ne-ba rakaar ning sẽn kella a Pʋʋsgẽ wã, rẽ poorẽ t'a kell n zĩndi, tɩ b pids Pʋʋsgã ne b mense, rẽ poorẽ tɩ Nabiyaamã ning sallem ne-ba35.
La d paamda yõod yεεsgã Pʋʋsg pʋgẽ:
1- Pʋʋsgã yel sẽn pak lɩslaamdã pʋgẽ wã, la Pʋʋsgã ne zãmã wã sẽn pakã, bala a pa lʋɩ yel-kãensã sẽn yaa toogã pʋgẽ ye.
2- Zẽk weoogr n bas Zamã-kãngã, la sãri wã yol-yolã, la a sẽn sɩd zemsd ne wakat fãa la zĩig fãa.
3- Lɩslaangã sãri wã sẽn pidi, la ad b tuk-a lame ne halhaal fãa sẽn zemsd ne-a wã.
Piig la a naas soaba: Arzũm Pʋʋsgo:
Rãeenem: A bʋʋdã:
Arzũmã Pʋʋsg yaa tɩlae ne lɩslaam fãa, sẽn yaa raoa, n yaa baalika, n yaa yam soaba, n yaa zĩida, n pa tar padang ye.
Ne A Koεεg sẽn yeele (A Naam Zẽk yã):
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَوٰةِ مِن يَوۡمِ ٱلۡجُمُعَةِ فَٱسۡعَوۡاْ إِلَىٰ ذِكۡرِ ٱللَّهِ وَذَرُواْ ٱلۡبَيۡعَۚ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ 9﴾
(Yãmb ɑ neb nins sẽn kõ sɩd ne Wẽnde! B sã n wa bool tɩ y wa arzũmã Pʋʋsgo, bɩ y yãg n tʋg Wẽnd yʋʋrã tẽegrẽ la y bas koosmã; yãmb maan-kãng la sõma ne yãmb tɩ yãmb sã n da miẽ 9). [Al-gʋm-a: 9].
Lɑ ɑ sẽn yeelã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«لَيَنْتَهِيَنَّ أَقْوَامٌ عَنْ وَدْعِهِمُ الْجُمُعَاتِ، أَوْ لَيَخْتِمَنَّ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ، ثُمَّ لَيَكُونُنَّ مِنَ الْغَافِلِينَ».
«Neb na yals b sẽn bas arzũm-rãmbã Pʋʋsgã, maa Wẽnd na pag b sũyã, rẽ poorẽ b na yɩ yam yaal-yaal rãmb ne Wẽnd yʋʋrã tẽegre»36.
Yiib soaba: arzũmã Pʋʋsgã mɑnegr sart-rãmbã:
a) Wakatã: la a wakatã yaa wala Zafarã pʋʋsg wakato, Rẽnd a pa manegde t'a wakatã pa ta ye, pa wakatã poorẽ me ye.
2) Yaa tɩ zãma zĩnd a pʋgẽ, la zãma sẽn paood n yɩɩd yaa neb a tãabo, goamd sẽn maneg n yɩɩdã, Rẽnd a ka manegd ned a yembr nengẽ ye, la ka neb a yiib nengẽ me ye.
3 - Yaa tɩ pʋʋsdba yɩ zĩidba, n be zags sẽn me, nebã sẽn nong n met ziis ninsã wã, Zem tɩ yaa sɩmõ, maa yaa kuga, maa yaa tãndo, maa zẽng sẽn ka rẽnda, Woto yĩnga, ɑ ka manegd ne weoog n rãmbã ye, nins sẽn ti zãna la kõbd rood ye, n ka zĩndid zĩ-yendã, n kẽnd n toeemd zĩis n pʋdg yamdã, b rũmsã yĩnga.
4) Yaa b reng n maan hʋtba a yiibu, Nabiyaamã ( Wẽnf pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) sẽn duum ne rẽ wã yĩnga.
Tãab soaba: hʋtbã zeng-raado:
1- Yɑɑ Wẽnd pẽgre la kaset ɑ yiibã maanego.
2-Nabiyaamã sallego (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga).
3- Sagell ne Wẽn-zoεεgɑ.
4-Karem bũmb Alkʋrãanẽ wã.
5- Waazu maanego.
Naas soaba: B sẽn bʋ yεl-nns noglem Arzũmã hʋtb a yiibẽ wã:
1- Yɑɑ maan Hʋtbã mimbar zugu.
2- Yaa b welg hʋtbã a yiibã sʋka ne zĩndg bilfu. 3- Yaa Wẽnd kosgo b yiibã zug, lɩslaambã la b na-namsã yĩnga.
4- Yaa b yiibã yɩ koeese.
5- Yaa hutbɑ mɑɑndɑ ning nebã sallem, a sẽn wat n rʋʋd mimbarã.
Nu soaba: arzũmã raar mustahab-rãmbã
1- Yaa sɩgdr wãbre.
2-Yaa yũ-nood ningri, sã n paame.
3- Yaa sãd-n-kẽng arzũmã Pʋʋsgẽ.
4-Yaa kẽn n kẽng miisrẽ wã, n ka zomb ye.
5-Yaa limaamã pẽnegre.
6-Yaa doaag maanego.
7-Yaa Al-kahf ( vɑtgã )sʋʋrã wã karengo.
8- Nabiyaamã sallego (pʋʋsgo) (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga).
Yoob soaba: bũmb ning sẽn gɩdg ne ned nig sẽn wɑ arzũmã:
1- B gɩdga goam, tɩ limaamã maand a hʋtbã wã, ne a koεεg sẽn yeele: (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«إِذَا قُلْتَ لِصَاحِبِكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ: أَنصِتْ، وَالْإِمَامُ يَخْطُبُ، فَقَدْ لَغَوتَ».
«Fo sã n yeel f yaka, arzũmã raare: "sĩndi", tɩ limaamã maand hʋtbã, sɩd la hakɩɩka f reemame»37. Rat n yeele: tɩ f yeela reem, reemɑ me: yaa zũnuub.
2- B kisga fo sẽn gãesɩd nebã, sã n pɑ mikɑm t'ɑ yɑɑ limaam, maa f gãesdɑ me n na n tɩ kẽe zĩ-vɩʋʋgẽ fo sẽn pa tõe n ta be, tɩ sã n pa ne rẽ.
Arzũmã Pʋʋsg paoongo:
Ned ning sẽn paam arzũmã rakaar a yiib soabã ruku wã ne limaamã; a soab paama arzũmã, la a pids-a-lɑ rakaar a yiibu, La a sã n pa paam rakaar a yiib soabã ruku wã, arzũmã põsg-a lame, a pidsd-a-la Zafare rakaar a naase. La woto me, ned ning arzũmã sẽn põsg-a a gũsgo yĩnga, maa zẽng sẽn pa rẽ; a pʋʋsda Zafare.
15- piig lɑ nu soɑbɑ: Sẽn tɑr-b Padangã Pʋʋsgo:
A rẽenem soabã: bãad Pʋʋsgo:
Rẽenem: yaa tɩlae ne bãadã t'a yals n pʋʋse, n sok a pãngã, La ka sakd ne-a t'a yaool-a n yi a wakatã ye, t'a yamã sã n beẽ.
Yiib soabã: bãad pʋʋsda wãn-wãn?:
1- Yaa tɩlae ne bãada t'a yals n pʋʋse, a sã n tõe n yals tɩ ka tũ ne namsg la sãanga, la a maand ruku la suguudu.
2- La ruku wã bɩ suguudã sã n yaa toog ne-a, t'a tõe n yalse; a teesda ne ɑ zugã n mɑɑn ruku wã t'a yaa sẽn yãse, la a tees n mɑɑn suguudã a sẽn wat n zĩẽ wã.
3- T'a sã n pa tõog n pʋʋs t'a yãsẽ, a zĩndame n pʋʋse, La sunnã yaa t'a gõd a naoã n zĩnd ɑ yãnesgã zĩigẽ, la a mɑɑndɑ rukuu wã ne ɑ zugã sulukri, la a maan suguudã Tẽngã zugu tɩ sã n yɑɑ yol-yolo ne-a, la sã n pa rẽ, a teesda ne ɑ zugã, la a suguudã sulugdɑme n yɩɩg rukuu wã.
4- La a sã n pa tõe n zĩnd n pʋʋse, a pʋʋsda a kɩrẽngẽ wã, t'a nengã tees Al-kiblã, La rɩtgã wεεngẽ sõmblem n yɩɩde tɩ sã n yaa naana, la a teesda ne rukuã la sugudã.
5- La a sã n pa tõe n pʋʋs a kɩrẽngã; a pʋʋsda a poorã zugu, t'a nao a yiibã tees Al-ƙiblã, la a zõnogda ne rukuu wã la suguudã.
6- La a sã n pa tõe n tees ne a yĩngã rukuu wã ne suguudẽ wã; a tessda a zugã, la sã n yaa toog ne-a; teesgã pa tɩlae ne-a ye, la a maanda Pʋʋsgã tʋʋmã a sũurẽ wã, t'a tagsda Pʋʋsgã tʋʋmã wa rukuu la suguudi la zĩndgu t'a bee a halhaal wã, la a mɑɑn pʋʋsgã azkaarã (doosã).
7- Bãadã maanda Pʋʋsgã sart-rãmbã bũmb ning a sẽn tõe, wala: Al-ƙiblã toeesgo, la kõomã yõgbo, maa Taεma wẽebo a sã n konge, la yɩlgr n yi rẽgdo. La a sã n kong bũmb rẽ pʋgẽ, a lʋɩtame n bas-a, la a pʋʋsd n zems a halhaalã, la a ka yaoolg Pʋʋsgã n yi a wakatã ye.
8- Sũnnã yaa tɩ bãadã gõnd a nao ɑ yiibã n zĩnd yalsgã ne rukuu wã zĩigẽ, la a zĩnd a goabg nɑoorã zug zẽng sẽn ka rẽ pʋgẽ.
Yiib soaba: yaa kẽnkẽnd Pʋʋsgo:
1- La sẽn be padamsa rãmbẽ yaa kẽnkẽnda: Sãrĩ wã kõo-a-la sore t'a koeeg Pʋʋs-rãmb nins sẽn yaa naas-naasã, n yi naase n kẽng rakaar a yiibu, Ne A Koεεg sẽn yeele (A Naam Zẽk yã):
﴿وَإِذَا ضَرَبۡتُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَلَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَن تَقۡصُرُواْ مِنَ ٱلصَّلَوٰةِ...﴾
(...Lɑ yãmb sã n yi n tʋg Tẽngã yell kɑ be tɩ y kʋʋg Pʋʋsgã...) [An-nisaa'ʋ: 101].
Leb n yi a Anas ɭbn Maalik nengẽ, (Wẽnd yard be a yĩnga) a yeelame:
«خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ، فَكَانَ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ، حَتَّى رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ».
«Tõnd yiime, ne Nabiyaamã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga), n yi Madiina n tʋgd Maka, t'a ra pʋʋsd rakaar a yiibu, rakaar a yiibu, halɩ tɩ tõnd lebg n tʋg Madiinã»38.
La koeegrã sɩngda kẽnkẽndã sẽn na n yi a tẽngã zagse, bala Wẽnd kõo sor ne koeegrã ned ning sẽn togd a sore, la taoor t'a na n pa yi a tẽngẽ wã, a pa so-toagd ye, pa kẽnkẽnd me ye, n paase, Nabiyaamã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) a ra yɩɩme n kʋʋgdẽ t'a sã n yi tẽngã.
2- Zãrem ning sor-toagda sã n dat n kẽnge, tɩ b sak t'a koeeg a Pʋʋsgã, yaa kilomɛtr pis-nii makre
3- Kẽnkẽndã tõe n koeegda a Pʋʋsgã a sẽn wat n be sorẽ n lebgdẽ, hal t'a kẽ a tẽng ning a sẽn yi wã.
4- Kẽnkẽnd sã n ta tẽngẽ n dat n zĩnd be, a tara halhaal a tãabo:
a) Yaa t'a tags t'a na n zĩnd n yɩɩd rasem a naase; rẽnd yaa tɩlae ne-a t'a pids Pʋʋsgã, rẽenem daar ning a sẽn yalsã, la a pa yols sot-toakã koeegrã n kõ-a ye.
b) La a sã n tags t'a na n zĩnda rasem a naase, maa ka ta rẽ, woto a tõe n koeeg Pʋʋsgã la a paam sor ne so-toakã Pʋʋsgã koeegrã.
(C)yaa ra maan anniyã wã n yãk zĩndgã rasem-rãmb ye, la a tõe zĩnda raar a yembr maa rasm piiga, ne zĩigã sẽn zemes ne-a to-to, maa a tara tʋlsem sẽn yaa tɩpgo maa , tɩ wakat ninga a yellã sẽn wat n sã n sε, a lebgda a tẽngẽ wã; Rẽnd nin-kãngã, sakda ne-a t'a kʋʋg Pʋʋsgã la a paam so-toakã Pʋʋsgã koeegr yolsgã. hal t'a lebg n wa, baa t'a zĩndgã yɩɩga rasm a naase
5- Kẽnkẽnd sã n pʋʋs limaam sẽn yaa zĩid poorẽ, yaa tɩlɑe ne-a t'a pids Pʋʋsgã, baa t'a sã n pa lagem ne-a sã n pa sahd baasdgã wã bala.
6- Zĩid sã n pʋʋs kẽnkẽnd poorẽ t'a koeegd a Pʋʋsgã, yaa tɩlae ne zĩidã t'a pids a Pʋʋsgã limaamã sallemã poorẽ.
Piig la yoob soaba: Tig a yiibã Pʋʋsgo:
Lɩslaambã tigã yaa Wẽnde, (A Naam yɩlg n zẽke), n tuk-b n kõ-ba, la ka bãmb n tuk-b b mens nengẽ ye, La b pa tar tigr a to sã n pa tig a yiib bala, b yiibã me yaa: no-lokr tigr la Kibs tigri. Rẽ yõsga ne kɩfend-rãmbã tigã, maa bidah tigã, Wẽnde, (A Naam yɩ Wagell n zẽke), A pa tuk-b ye, la a pa yeel tɩ b maan-b me ye, a põs n yaa bãmb n tuk-b b mensẽ wã.
Tig a yiibã Pʋʋsg bʋʋdo:
Yaa farill sεkdga, Nabiyaamã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) ra duumda ne-a, la a lεdsdb nins sẽn yaa kãndagdbã me ra duumda ne-a, (Wẽnd yard be bãmba fãa yĩnga), A yaa dĩinã tagms-rãmb nins sẽn yaa vẽenesã a yembre.
Tig a yiibã Pʋʋsg wakato: Tigrã Pʋʋsg wakatã sɩngda wĩntoogã sẽn zẽk n zems kãnd woglem, rat n yeel tɩ: wĩntoogã pukr poorẽ sẽn zems wala minit piig la a nu bilgri, la a wakatã sεtame wĩntoogã gõbgr sasa.
Tig a yiibã Pʋʋsg sɩfa:
1- Raka-rãeengẽ wã, a maanda pʋʋsgã kõom takbɩɩrã, rẽ poorẽ t'a karemda Pʋʋsgã pakr doaagã, rẽ poorẽ a maanda takbɩɩr a yoobe, n zẽkd a nus a yiibã ne takbɩɩr fãa, la a pẽgda Wẽnde la a soees-A, la a sall Nabiyaamã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) takbɩɩr-rãmbã sʋka, rẽ poorẽ t'a yeel "A'ʿʋʋzʋ billaah" la "bismillaah", la a sɩngda karengã.
2- La rakaar a yiib soaba, yikrã takbɩɩrã poorẽ, a maanda takbɩɩr a nu, rẽ poorẽ, a yeela "A'ʋʋzʋ billaah" la "Bismillaah", la a sɩng karengã. La b maana sari tɩ b kareme, la b bʋʋ nonglem tɩ b karem raka-rãeengẽ wã (Al-hamdo) poorẽ, sʋʋr Al-A'alaa, la a yiibẽ soaba, sʋʋr Al-Ghaasiyah.
3- Tɩ limaamã sã n ning sallemã, n rʋʋd mimbarã zugu, n maan hʋtb a yiibu, la a zĩnd b sʋkã zĩndg bilfu, wala b sẽn maanda arzũmã hʋtbẽ wã.
Tigrã Pʋʋsg sũnn-rãmba:
A-Yaa koom soobo.
B-Yɩlgre la yũ-nood ningri.
L- Yaa rɩɩbã taoor t'a na pa yi no-lokrẽ wã, la a poorẽ kibsẽ wã, a rũngã nemdẽ wã, t'a sã n tara rũngu.
D- Yaa yi n kẽng ne nao.
E- Yaa f kẽng soor a yembre, la f lebg n rɩk sor a to lebgrẽ wã.
W- Yaa ma'amuunã sãd-n-kẽng Pʋʋsg zĩigẽ wã, la pa limaamã ye.
Takbɩɩrã maanego:
B maaname tɩ yaa sũnna tɩ b maand takbɩɩrã tig a yiibã yʋnd a yiibã, la higiimdã kiuug rasm piigã, la tigrã rasem-rãmbã, la a yaa kõbg a yiibu:
Rẽenem kõbgã: Takbɩɩrã sẽn pa za wã: yẽ la sẽn pa za ne wakatã.
1- No-lokrẽ wã, yaa sẽn sɩng wĩntoogã lʋɩɩse tigrã raar yʋngo halɩ n tɩ tãag b sẽn na n sɩng tigrã Pʋʋsgã.
2- Kibsẽ wã: yaa sẽn sɩng wĩntoogã lʋɩɩse hagiimdã kiuugã ra-rãeegã yʋngo n tʋg n tãag tasrɩɩkã (kibsã rɑ-pʋgsdsã) baasg wĩntoogã lʋɩɩsẽ.
Takbɩɩrã kõbg a yiib soabã: yaa sẽn za wã, la yẽ yaa b sẽn zaad ne farilã Pʋʋs-rãmbã poorẽ wã.
1- Ned ning sẽn pa be hagiimdẽ wã: yaa sẽn sɩng Fagirã, Arafa raare, n tʋg n tãag rasem pɩnsã (rɑ-pʋgdsã) baasg Laansarã.
Yiib soaba: Ned ning sẽn be ɭhraamã pʋgẽ, yaa sẽn sɩng Zafarã kibsã raare n tɩ tãag rasem pεεlã baasgo Laansarã.
Piig la a yopoe soabã: wĩndgã sobgr Pʋʋsgo:
kiuug sobgr la wĩntoog sobgr võore:
Al-hʋsʋʋfe: yaa kiuugã vẽenem menengo maa a pedgã yʋʋng wɑkɑto.
La kʋsʋʋf: yaa wĩntoogã vẽenem maa a pedgã sẽn nɑ n menem wĩndg wɑkɑto.
Kiuug sobgr (kʋsʋʋf) Pʋʋsg bʋʋdo:
Yɑɑ Sũnn kεgεnga, ne Wẽnd Tẽn-tʋʋmã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) sẽn maan-a wã, a pʋʋs-a lame wĩntoogã sẽn sobgã wakat nngã, Wẽnd tẽn-tʋʋm wɑkɑtẽ wã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga), Wala a sagellã sẽn wilgd rẽ wã, la bãngdbã no-sɩɩrã t'a sakda lɩslaangã pʋgẽ.
A wakatã:
Yaa sẽn sɩngd wĩntoogã maa kiuugã sobgrã wakato n tɩ tãag ɑ pãrgrã, yẽ me lɑ kiuugã mɑɑ wĩndgã sobgrã sɑɑbo.
A sɩfã:
A rɑkɑr-dãmbɑ sõorã yaa rakaar a yiibu, b vẽnegda karengã a pʋgẽ, la a sɩfã yaa wa sẽn watã:
A- A yeta Allaah akbar rãeengã, la a karem pʋʋsgã pakr doaaga, la a yeel tɩ (Aʋʋzʋ billaah), la a yeel tɩ (bismillaah), la a karem (Al-hamdã), rẽ poorẽ t'a karem n wogle.
B- Rẽ poorẽ t'a maan Rukuu woko.
G-Rẽ poorẽ t'a roog n yi rukuu wã, la a yeele: (Sami Allaahʋ lɩman Hamidah), rẽ poorẽ t'a karem Alhamd, rẽ poorẽ t'a karem kareng woko, la pa tat rãeenemã ye.
D- Rẽ poorẽ t'a maan ruku woko, la pa tat rãeenem rukuu wã ye.
E- Rẽ poorẽ, t'a roog n yi ruku wã, n yeele: (Sami Allaah lɩman hamɩdahʋ).
W- Rẽ poorẽ t'a maan suguud a yiib wogd wogdo.
J- Rẽ poorẽ t'a yik n mɑɑn rakaar a yiib soabã, yẽ me yaa wala rãeenem soabã, la a woglemã pa tɑt reenem soɑbɑ ye.
A sũnn-rãmbã:
A) B boonda nebã n tʋg a Pʋʋsgã n yetẽ: Aṣ-ṣalaatʋ gεεmi'ʿah. (tigme-y tɩ d pʋʋse)
B) Yɑɑ b pʋʋs-ɑ zãma pʋgẽ.
J) B woglgã Pʋʋsgẽ wã yɑɑ ne ɑ yalsgã la a ruku wã la a suguudã.
d) Yɑɑ tɩ rakaar a yiib soabã koeeglem yɩɩg rãeenem soabã.
e) Waazu maanego ɑ sɑɑbã poorẽ, la pirsgu tɩ b maan tũudumã la b bas yel-wẽnã.
W) B wʋsgda Wẽnd kosgo, la zũnoob yaafg kosgo, la doaag maanego.
Piig la a nii soaba: Saag kosg Pʋʋsgo:
1) Al'ɩstɩsƘaa'ʋ: yaa sa-koom baoobo Wẽnd nengẽ, (A Naam zẽk yã), war wakato.
Saagã kosg Pʋʋsgã ɑ wɑkɑtã:
La Sãrĩ kõo sore ne saag kosg Pʋʋsgo, tɩ tẽngã sã n kʋɩ, tɩ saagã yõke, tɩ saagã yõk, tɩ namsg zĩnd, rẽnd yel pa be ne-ba tɩ b lebs b mens b Soaba nengẽ la b kos-A saaga, la b kos-A sõngre, ne kosg wʋsgr kõbg toor-toore.
A- Sasa sãnda ne zama Pʋʋsgo, maa yembr-yembre.
B- La sasa sãnda, yɑɑ ne kosg arzũmã hʋtb-rãmb pʋgẽ, tɩ lɩslaambã reesd a kosgã ne Aaamiina.
C-La sasa sãnda, ne kosg wakat fãa, tɩ pa tũ ne Pʋʋsgo, la pa tũ ne hʋtba.
Saagã kosg Pʋʋsg bʋʋdo:
Sũnna sẽn kenge a sababã sã n wa, sẽn tũ ne Nabiyaamã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) tʋʋmdã, wa a Abdallaah ɭbn Zayd (Wẽnd yard be a yĩnga) hadiisã pʋgẽ, a sẽn yeele:
«خَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى الْمُصَلَّى، فَاسْتَسْقَى، وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ، وَقَلَبَ رِدَاءَهُ، وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ».
«Nabiyaamã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) yiime n kẽng Pʋʋsgã zĩigẽ, n kot saaga, la a togl al-ƙiblã, la a lebg a fu-pɑlgedgã, la a pʋʋs rakaar a yiibu»39.
Saagã kosg Pʋʋsg sɩfa:
Saaga kosg Pʋʋsgã sɩfa, a yaa wala tigrã Pʋʋsgo. Rẽnd b bʋʋ nonglem tɩ b maan-a zaεεgẽ wala tigrã Pʋʋsgo, la a bʋʋdã yaa wala tigrã Pʋʋsg bʋʋdo; a rakaar-rãmbã sõorẽ, la karem tɩ vẽnegã, la Pʋʋsgã sẽn rengd hʋtbã wã, la takbɩɩr-rãmbã sẽn paasd raka-rãeengẽ wã la yiibẽ soabã taoor tɩ b na n ka sɩng karengã, Wala sẽn vẽneg tɩ loogã tig a yiibã (kibs la no-lokre) pʋʋsgẽ wã. La a maanda hʋtba vugri.
piig la wɑe soabã: Kũ-rãmb bʋʋdo:
Rãeenem: Ned ning sẽn zĩnda kũum sẽn wat n wa a soab nengẽ:
1- Sãri maaname tɩ b leems kũum sẽn wat n wa a soab nengẽ t'a yeel: «Laa ɩlaaha ɩlla Allaah».
2- La b maaname tɩ yaa sũnna, tɩ b togl-a Al-ƙiblã sẽnẽ.
3- La b bʋʋ nonglem tɩ b mum a nin a yiibã.
4-La yaa Sũnn tɩ b lut kiida a kuumã poorẽ ne fuugu.
5- B sõmb n yãg a ne ɑ soglgã manegrã pʋgẽ.
6- La yaa waagib tɩ b yãg ne a samã yɑoobo.
7- B sooda kũumã la b ninga a kãsẽngã, la b yiibã yaa faril sεkdga.
Yiib soaba: kũum Pʋʋsg bʋʋd-rãmba:
A bʋʋdã: a yaa faril sεkdga.
A sart-rãmbã:
1) Yaa al-ƙiblã toglgo.
2) Yaa yãndã ludbu.
3 - Yaa rẽgd zãagre.
4 - Pʋʋsdã la kiidã yɩ l$$ghgre.i
5) Pʋʋsdã ne b sẽn pʋʋs ɑ soɑbã yɩ lɩslaambɑ.
6) yɑɑ kũumã zĩingẽ wɑngo tɩ sã n yɑɑ tẽngã pʋgẽ.
7) yaa a yɩ bɑɑlik.
A zeng-raadã:
1) Yik n yals a pʋgẽ.
2) Yaa Allaahʋ Akbarʋ-rãmbã a naasã.
3) Al-hamdã karengo.
4) Nabiyaamã sɑllego (pʋʋsgo) Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga.
5-Yaa kos doaag n kõ kiidã.
6) Tũnug taaba.
7) Yaa sallem ningri.
A sũnn-rãmbã:
1) Nus a yiibã zẽkr n lagm ne takbɩɩr fãa.
2 - Gũudum kosgo.
3- Kos n kõ ɑ menga la lɩslaambã.
4- Karem n solge.
5) Yaa a yals bilfu Allaahʋ akbarʋ naas soabã poorẽ, la tɑor t'a na pɑ ning Sallemã sʋka.;
6- Yaa rɩk rɩtg nugã n rogl goabg nugã yãoogã zugu.
7-Yaa wẽnem rɩtg wεεngẽ, sallemã ningr sasa.
A sɩfã:
Yɑɑ tɩ limaamã la sẽn na n pʋʋs a yembre yãnes rao yãoogẽ wã, la sã n yaa paga, yaa a pʋsʋkẽ wã, la a maan "Takbɩɩrat Al-ɩhraam", la a yeel "A-ʋʋzʋ billaahɩ", la a pa karemd Pʋʋsgã pakr doaag ye, la a yeel "bismillaahi", n karem "Alhamdã".
Rẽ poorẽ t'a maan Takbɩɩre, la a pʋʋs Nabiyaamã rẽ poorẽ, rẽ poorẽ t'a maan Takbɩɩre, la a kos kiidã yĩngã ne doaas nins sẽn wa wã; Wɑlɑ a koεεgã sẽn yeele (Wẽnd pʋʋsg A lɑ tɩlgr be ɑ yĩngɑ):
«اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِحَيِّنَا وَمَيِّتِنَا، وَصَغِيرِنَا وَكَبِيرِنَا، وَذَكَرِنَا وَأُنثَانَا، وَشَاهِدِنَا وَغَائِبِنَا، اللَّهُمَّ مَنْ أَحْيَيْتَهُ مِنَّا فَأَحْيِهِ عَلَى الإِيمَانِ، وَمَنْ تَوَفَّيْتَهُ مِنَّا فَتَوَفَّهُ عَلَى الإِسْلَامِ، اللَّهُمَّ لَا تَحْرِمْنَا أَجْرَهُ، وَلَا تُضِلَّنَا بَعْدَهُ».
«m Soab a Wẽnde, yaf d vɩta la d kiida, la d bi-bilfu la d kãsma, la d rawa la d paga, la sẽn be a ka, la sẽn pa be a ka, m Soaba Wẽnde, Fo sẽn vɩɩms-a tõnd pʋgẽ, bɩ F vɩɩms-a lɩɩmaoong zugu, la Fo sẽn kʋ a soaba, bɩ F kʋ-a lɩslaoong zugu, m Soab a Wẽnde, ra mong-d a keoorã ye, la F ra menes tõnd a kuidgẽ ye»40.
La A koeeg sẽn yeele:
«اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وَارْحَمْهُ، وَعَافِهِ وَاعْفُ عَنْهُ، وَأَكْرِمْ نُزُلَهُ، وَوَسِّعْ مَدْخَلَهُ، وَاغْسِلْهُ بِالْمَاءِ وَالثلْجِ وَالْبَرَدِ، وَنَقِّهِ مِنَ الْخَطَايَا كَمَا نَقَّيْتَ الثَّوْبَ الْأَبْيَضَ مِنَ الدَّنَسِ، وَأَبْدِلْهُ دَارًا خَيْرًا مِنْ دَارِهِ، وَأَهْلًا خَيْرًا مِنْ أَهْلِهِ، وَزَوْجًا خَيْرًا مِنْ زَوْجِهِ، وَأَدْخِلْهُ الْجَنَّةَ، وَأَعِذْهُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ، وَمِنْ عَذَابِ النَّارِ».
«m Soab a Wẽnde yaaf-a, la F yols-a la F tɩlg-a la F bas tɩ loog a yĩnga, la F waoog a sigbã zĩiga, la F yalg a kõomã zĩiga, la f so-a ne koom la sa-pɩlma la waoodo, la F yɩlg-a n yi zũnuub-rãmbã, wala b sẽn yɩlgd fu-pelle n yi rẽgdã, la F tedg zaka sõmblem sẽn yɩɩd a zakã, la nebã sõmblem sẽn yɩɩd a nebã la zak-soaba sõmblem sẽn yɩɩd a zakã-sob, la F kẽes-a arzεnã, la F gũ-a n yi yaoogã nango la Bugmã nango»41. Rẽ poorẽ t'a maan Takbɩɩre, la a koll bilfu, rẽ poorẽ t'a ning sallem a yembre a rɩtg wεεngẽ.
Tãab soɑb Gẽesgã: yaa Zakã:
1- Zakã sẽn yaa ɑ soaba la a dargε:
Zak maana goam pʋgẽ: yaa tobr la paasgo.
la Zakã Sãrĩ wã pʋgẽ; yaa hakε sẽn yaa tɩlae sẽn be arzεkã pʋgẽ sẽn welge, ne neb sẽn welge.
La a yaa zeng-raoog a tãab soaba sẽn yi lɩslaangã zeng-raoodẽ wã, La b tõk-a lame ne Pʋʋsgã, Alkʋraanã pʋgẽ, zĩis pis-nii la a yiibu, tɩ yaa bũmb sẽn wĩnigd t'a yellã bedmame.
Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ...﴾
(...Yãnes-y pʋʋsg me lɑ y kõ Zɑka...)
[Al-bɑƙɑrɑ 43]
La a leb n yeele, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«بُنِيَ الإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّـهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّـهِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَحَجِّ الْبَيْتِ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ».
«B mee lɩslɑɑngã zeng-raad a nu zugu: kõ sɩda tɩ soab ka be sẽn tũud n tɩlg tɩ pa Wẽnd ye, a Mʋhammad me yaa Wẽnd Tẽn-tʋʋma, la Pʋʋsgã yãnesgo, la Zak kũuni, la Roogã kaagre, la Ramadaanã no-loeere»42.
La lɩslaambã sɩɩgɑ taab noor t'a yaa farila, La tɩ ned ning sẽn kɩɩsa t'a yaa waagibã lebgda kɩfre, La b zabda ne ned ning sẽn tõdga a yiisgã.
2- Sart nins sẽn sõmb n pid tɩ zak yaool n yɩ waagiba:
a) Yaa burkĩndi, rẽnd a pa tɩlae yamb zug ye, bala a pa tar arzεk ye, sẽn be a nugẽ wã yaa a zu-soaba n so, rẽnd a Zakã bee a zu-soabã zugu.
B) Lɩslaango: rẽnd a pa waagib ne kɩfr ye; a yaa pẽnegr la tũudum, kɩfr me pa pẽnegr la tũudum soab ye.
z) Yaa Nisaabã (zɑkɑ geelgo) tallego: rẽnd sẽn pa tar Nisaabe, pa tɩlae ne-a ye, yẽ me yaa alkadr b sẽn mi arzεkã pʋgẽ.
D) Soolemã pidsgu: rat n yeel tɩ arzɛkã yɩ nedã soolem, n pid zãnga, rẽnd Zak ka be arzεk ning soolem sẽn pa pid ye, wala yamb burkĩnd raab samde.
H) Yaa yʋʋmd sẽn na n gilg n sog ligdã: Sẽn tũ ne Aaɩsa hadiisã, (Wẽnd yard be a yĩnga), tɩ yii Nabiyaamã nengẽ:
«لَا زَكَاةَ فِي مَالٍ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ».
«Zak ka be ligd pʋgẽ, halɩ tɩ yʋʋmd wa gilg n sog-a»43.
3- Arzεgs nins Zak yãkr sẽn yaa tɩlae b pʋgẽ wã:
Rãeenem: neema rũmsã,
La yaa yʋgmã wã la niisã la rũm-bõonegã, la zak yaa tɩlae a pʋgẽ ne sart a yiibu:
1 - Yaa b sẽn dɩkd-b bĩisĩm la a fɩɩgr yĩnga, pa tʋʋmd yĩnga ye.
2- Yaa b sẽn na n yɩ rũm-rɑedse (rat n yeel tɩ rũms b sẽn gũudi), Rẽnd Zakã pa tɩlae rũm-wubdɩ pʋgẽ ye, sẽn wõrgd yamdo, sẽn daad n kõt-ba, maa a tigma yamdã la zẽng sẽn pa rẽ. La Zak ka be b sẽn gũud rũms nnss yʋʋmdã sãndã, la ka a gill ye, pa yʋʋmdã wʋsg fãa me ye.
4- Rũmsã geelgo:
1- Yʋgmã wã Zaka:
sart-rãmbã sã n pidi, yaa tɩlae tɩ yʋgmã a nu pʋgẽ fãa, bɩ b yãk pesgo, yʋgma piiga, piis a yiibu, yʋgma piig la a nu piis a tãabo, yʋgma pisi piis a naase, Wala Sũnnã la bãngdbã zems-n-taarã sẽn wilg rẽ wã. La b sã n ta pisi la a nu yaa yʋgʋm-sãdga sẽn pid yʋʋmde n kẽ yʋʋm a yiibã pʋgẽ, a sã n pa paam sãdgã, yaa ribl sẽn pid yʋʋm a yiibu.
Yʋgmã wã sã n ta pis-tã la a yoobe, yaa tɩlae tɩ b yãk b pʋgẽ sãdg sẽn pid yʋʋm a yiibu.
La a sã n ta yʋgma pis-naas la a yoobe, yaa tɩlae tɩ b yiis yʋgum-sɑdg sẽn tɑ rʋʋbo, yẽ me yaa sẽn pid yʋʋm a tãabo.
La yʋgmã wã sã n ta pis-yoob la a yembre, yaa tɩlae tɩ b yãk yʋgum-yãɑng sẽn pid yʋʋm a naase.
La yʋgmã wã gill sã n wa ta pis-yopoe la a yoobe, yaa tɩlae tɩ b yiis yʋgʋm-sãds a yiibu, sẽn pid yʋʋm a yiibu.
La yʋgmã wã sã n ta pis-wae la a yembre, yaa tɩlae tɩ b yiis "hɩka" a yiibu(sɑdg sẽn tɑ rʋʋbo).
La yʋgmã wã sõor sã n paas yembre, koabg la pisi wã zugu, yaa tɩlae tɩ b yiis yʋgʋm-sãds a tãabo sẽn pid yʋʋm a yiibu, rẽ poorẽ pis-naas fãa pʋgẽ yaa yʋgemd-sãdg sẽn pid yʋʋm a yiibu, la pis-nu fãa pʋgẽ yaa "hɩka" sẽn tɑ rʋʋbo ye yɑɑ yʋʋm ɑ tãɑb yʋgumde.
2- Niigã Zaka:
Yaa tɩlae tɩ b yiis ɑ pʋgẽ tɩ sɑrt-rãmbã sã n pid tɩ b ta pis-tã: nag-rɩbla maa nag-sãdga; a ye fãa pida yʋʋmde n kẽ yʋʋm a yiibu.
La bũmb ka be be, tɩ b sã n pa ta pis-tã ye.
La niisã sã n ta pis-naase, yaa tɩlae tɩ b yiis Musɩnnɑ, yẽ me la nɑg-yãɑng sẽn pid yʋʋm a yiibu.
La niisã sõor sã n yɩɩg pis-naase, yaa tɩlae t'a yiis pis-tã pʋgẽ fãa nagẽ-bi-sãgd maa nag-bi-raoogo sẽn pid yʋʋmde, la pis-naas pʋgẽ fãa yʋʋm ɑ yiib nɑg-yãɑngɑ "musɩnna".
3 - Rũmsã Zaka:
Rũmsã sõor sã n ta pis-naase, zem tɩ yaa piis maa bʋʋse, rẽnd yaa besg a yembr n be be, pesg sẽn pid kiuug a yoobe maa yʋʋmde, pɑ rẽ yɑɑ bʋ-yãanga.
La Zak ka be rũmsẽ wã, tɩ b sõorã sã n pa ta pis-naas ye. La rũmsã sõor sã n ta koabg la pisi la a yembre, yaa tɩlae t'a yiis piis a yiibu. La b sã n ta kobisi la a yembre yaa tɩlae t'a yiis a tãabo.
Rẽ poorẽ tɩ farilã tabenda sõor-kãngã poorẽ, tɩ koabg fãa pʋgẽ yaa rũng a yembre, rẽnd kobs naas pʋgẽ yaa rũms a naase, tɩ yaa woto bala n kẽnge.
Yiib soɑbɑ: Bũmb nins sẽn yit Tẽngã Zaka:
Sẽn yit Tẽngã pʋgẽ wã yaa kõbg a yiibu:
1) Bõn-bεεlã (wɑlɑ ki) la tɩ-biisã.
2 - Arzεgsã (wɑlɑ sãnem-dãmba).
Rẽenem kõbgã: Bõn-bεεlã la tɩ-biisã:
Zak yaa waagiba bõn-bεεlã pʋgẽ; wala: Bʋrr lɑ Sɑɩɩr la mui. La tɩ-biisẽ wã, wala tamarʋ la sib-koeemse, La pa be tɩlae zẽng sẽn pɑ rẽ pʋgẽ sẽn yɑɑ bõ-n-bundi; wala tɩ-biis nins sẽn pɑ bĩngdã zẽ-biisã la bõn-maasã.
Sart nins sẽn sõmb n pid tɩ Zak yaool n yɩ waagiba bõn-bεεlã la tɩ-biisã pʋgẽ:
1) Yaa a yɩ bũmb b sẽn tõe n bingi, rẽnd Zak ka be bũmb nins sẽn pa tõe n bingã pʋgẽ ye, wala tɩ-biisã la bũmb maasẽ wã.
2) Yaa a yɩ bũmb sẽn vugdi: rẽnd Zak ka be bũmb ning b sẽn daad ne sõadg maa ne zɩslem pʋgẽ ye; wala melõ( bɑstεk), la gεba, la rʋmmaan, la sẽn wõnd woto.
3) yɑɑ t'a ta Niṣaab (Zɑk geelgo): yẽnda yaa awsuƙ a nu, la Zak ka be sẽn pa ta woto pʋgẽ ye.
4- Yaa tɩ Nisaabã ( sɑkã geelgo) yɩ a soolem, Zakã tɩlae wã wakato.
Rẽnd ned ning sẽn paam-a zakã tɩlae wã wakat poorẽ, Zak pa tɩlae a zug ye, wala a sã n ra-a maa b kõ-a-la me a kẽebgã poorẽ.
A Zakã sẽn yɩt waagib wakat ninga:
Zak yaa waagiba bõn-bεεlã la tɩ-biisã pʋgẽ, b sã n koge n vẽneg tɩ b nɑ n bɩɩme, La a bɩɩbã sɩngr tagmsã yaa wal sẽn watã:
A- bõn-bεεlẽ wã; t'a sã n koge n lebg kεgenga.
B- Tamarʋ tɩɩsã biisẽ: tɩ b sã n wa lebg miuug maa rõodo.
L- Sibẽ wã: Yaa a wa lebg lom-lom n noome.
A Nisaabã( zɑkã tɑɑb sõore):
Bõn-bεεlã la tɩ-biisã zɑkã tɑɑb sõore: yaa Awsʋƙ a nu, La "Awsʋƙ yembre" yaa Saawɑl pis-yoobe, rẽnd zɑkã tɑɑb sõorã (gεεlã) yaa Nabiyaamã saawall kobs ɑ tã (300), la a sãn yɑɑ ne kilogaram ɑ zemesdɑ: 900 kg kεεngɑ.
Zakã sẽn waagibã pʋgẽ wã alkadre:
Yaa tɩlae tɩ b pʋɩ piig n yãk yembre, b sẽn yũnug tɩ pa tũ ne naongã; wala sẽn yũnug ne sa-koom la ko-nini.
La sẽn sẽn pʋɩ piig n yãk yembr pʋsʋka, tɩ b sã n yũnegɑ ne nango; wala sẽn yũnegdɑ ne koom sẽn wiyd bulsã la kʋɩlsã pʋsẽ, ne rũms maa zãmɑɑnã masĩn-dãmbã.
Kõbg a yiib soaba: yɑɑ Tẽngã Arzεgsã:
Sẽn be sẽn yit Tẽngã pʋgẽ wã pʋgẽ: Yaa Tẽngã Arzεgsã, Yẽ me la bũmb b sẽn yiisds Tẽngã pʋgẽ, sẽn pa a kõbgo; wala sãnem la wanzuri la kutu la kug-yɩlmã.
Zakã sẽn yɩt waagib a pʋgẽ wakato:
A sã n pɑɑm-ɑ tɩ yɑɑ soolem: a yiisda a Zakã tʋʋl-tʋʋlle, bala b ka maan sart t'apʋɩg yʋʋmd ye, Lɑ ɑ Zakã tɑɑb sõorã (geelgo) yaa sãnemã ne wanzurã geelgã, la b yãkda a pʋgẽ pilg-m-nanegem ( rok yembr pg zug n pʋɩ-a nɑɑse n yãk yembre ɑ ligdẽ wã.
Tãab soabɑ: teed nins sẽn yaa ligdã Zaka:
Teed nins sẽn yaa ligdã: bãmb la sãnemã wanzurã la ligd vẽenegã, la b Zakã yaa tɩlae, Lɑ dɑliilã yɑɑ A Koεεgã sẽn yeelã; (A Naam zẽk yã):
﴿...وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ﴾
(Lɑ neb nins sẽn bĩngdb sãnmã lɑ wɑnzurã lɑ b pɑ yãkd-b n sõngd Wẽnd sorã bɩ f noog b sũy ne nɑon-zɑbdgɑ.) [At-tawba: 34]
La hadiis pʋgẽ:
«مَا مِنْ صَاحِبِ ذَهَبٍ وَلَا فِضَّةٍ لَا يُؤَدِّي فِيهَا حَقَّهَا؛ إِلَّا إِذَا كَانَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صُفِّحَتْ لَهُ صَفَائِحُ مِنْ نَارٍ».
«Sãnem soab pa be, maa wanzur soaba, n pa kõt a hakε wã; rẽndame t'a yɩ alkɩyaoom Raare, b maand-a lεpa sẽn yaa Bugum lεpa a yĩnga»44.
La bãngdbã naaga taab no-sɩɩre tɩ Zak yaa tɩlae sãnmẽ wã la wanzurĩ wã, la ligd vẽenegã me tara sãnmã la wanzurã bʋʋdo; bala ɑ lemsda b zĩigẽ ligdã tʋʋm pʋgẽ.
Zakã tɑɑb sõorã ligdã pʋgẽ, la alkadr ning sẽn yɑɑ tɩlɑe a pʋgẽ wã:
Yẽnda yaa sãnemã maa wanzurã zɑkã tɑɑb sõorã; bala a ledsd b yiibã zĩigẽ, ligdã wɛɛngẽ. T'ɑ sã n wa ta b yiibã yembr geelgo, yaa tɩlae tɩ b yiis Zakã a pʋgẽ. La sẽn noor wʋsgo yaa b geenda ligd-rãmbã rũndã-rũndã ne wanzurã; bala a yaa nɑnɑ n yɩɩd sãnemã, rẽnd ɑ ta-tɑ a geelgã tɑoor t'ɑ nɑ n pɑ tɑ sãnemã geelg ye. Rẽnd lɩslaam sã n tar sẽn zems wanzurĩ garam kobs nu la pis wae la a nu ((595)gr, tɩ yʋʋmd gilg n sog a zugu, Zakã yaa waagib a pʋgẽ. La wanzurã garam ɑ yembr ligdã toeemdame wakat ne wakato, rẽnd ned sã n tar ligd-bilfu n ka mi t'a taa Zak geelgã bɩ a pa ta ye, a segdame n sok wanzurã toɑndbɑ wanzur garam ligd yɑɑ wãnɑ, n dik rẽ n wẽ ne (595) ɑ sẽn pɑɑmã yaa rẽ lɑ Zakã geelgã.
Yõodo: A sã n dat n yiis a ligdã Zakã; a pʋɩta Nisoɑɑbã (ligdã) zĩis pis-naase, la ɑ sẽn pɑɑmã yẽnd la sõor ning sẽn yaa waagibã.
Nɑɑs soɑbɑ: Laogã Zak sẽn yãkd to-to:
Yẽ la bũmb ning b sẽn seglg n na n koos yõod baoob yĩnga. La laogã gubgɑ arzɛk buud fãa sẽn ka ligd vẽenegã; wala mobilsi la futu, lɑ pεεlɑ (tisi-rãmbɑ), la kut-rãmbã, la raadã, la sẽn wõnd rẽnda, bũmb nins b sẽn sεgl leebg yĩnga.
Sart nins sẽn sõmb n pid tɩ laog Zak yaool n yɩ waagibã:
1 - Yaa a soog-a ne a tʋʋmde, wala koosgo, la suflgu (luwɑɑse), la zẽng sẽn ka rẽ, sẽn yɑɑ baoobã nemse.
2- Yaa a yɩn soaag-a ne tolb anniy: t’a na a baoo yõod ne-ba, bala tʋʋmã tũuda ne anniyã-rãmbã, la tolbo yaa tʋʋmde, rẽ n kɩt tɩ anniyã lagem ne-a wa tʋʋm a taabã.
3 - Yaa a ligdã sẽn na n ta Zak Nisaab (Zɑk geelgo), zem tɩ yaa sãnem maa wanzuri.
4- Yaa yʋʋmd gilg n soge, la yẽ me yaa yʋʋmdã pɩʋʋgre.
Laogã Zak sẽn yãkd to-to:
B geenda laogã yʋʋmdã sẽn wat n pidi, ne ligd a yiibã yembre, ne sãnem maa wanzuri. Rẽnd b sã n gεεl-a ne ligd a yiibã a yembre t'a ta Zak yãkre, b yãkda pilg-m-nanegem (pilg yembre sẽn pʋɩ zĩis ɑ nɑɑs yembre)a ligdẽ wã.
Nu soɑbɑ: Zakaat Al-fɩtrã:
A yaa sãrã sẽn yaa tɩlae, Ramadaanã kiugã sã n wa pidi, La b maan-a-lame t'a yaa farila Higrã wã yʋʋm a yiibã wɑkɑt.
A bʋʋdã:
Zakaat Al-fɩtrã yaa waagiba lɩslaam fãa zugu sẽn paam rɩɩb tigrã daarã la a yʋngã t'a sek-a ne ɑ zɑkɑ rãmbɑ n sãɑge. A yaa waagiba lɩslaam fãa zugu, raoa maa paga, bi-bilfu maa bedre, burkĩna maa yamba, Sẽn tũ ne Hadiisã:
«فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ زَكَاةَ الْفِطْرِ عَلَى الْعَبْدِ وَالْحُرِّ، وَالذَّكَرِ وَالْأُنثَى، وَالصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ، مِنَ الْمُسْلِمِينَ».
Wẽnd Tẽn-tʋʋmã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) maana zakaat Al-fɩtrã yamb la burkĩnd la rawa la pag la bi-bilf la kãsem zugu sẽn yɑɑ lɩslaamã.45 La farilã võor yaa: a roglame la a maan tɩ yaa tɩlae.
A tukrã võore:
a Abaas biig yaalame (Wẽnd yard be b yiibã yĩnga):
«فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ زَكَاةَ الْفِطْرِ؛ طُهْرَةً لِلصَّائِمِ مِنَ اللَّغْوِ وَالرَّفَثِ، وَطُعْمَةً لِلْمَسَاكِينِ».
«Wẽnd Tẽn-tʋʋmã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) maana Zakaat Al-fitrã tɩ yaa tɩlae; n yaa yɩlgre no-loεt yĩnga, n yi gom zaalã la gom-yoodã, la rɩlgre ne talsã»46.
A sẽn yɩt waagibã la a yiisgã sasa:
Zakaat al-fɩtrã yaa tɩlae tɩ tigrã raar yʋngã ( ketɩ-beoogo) wĩntoogã sã n lʋɩ. La b bʋʋ nonglem tɩ b yiis-a tigrã raare, taoor tɩ b na n ka kẽng tigrã Pʋʋsgẽ ye. La ka sakd tɩ b yaool-a n kẽng tigrã Pʋʋsgã poorẽ ye, Rẽnd a sã n yaoolg-a tigrã Pʋʋsg poorẽ, yaa tɩlae ne-a t'a yiisi-a n dole, la a yɩta bεεgda a sẽn yaoolg-a n yi a wakatã yĩngɑ.
La sakdame tɩ b reng n yiis-a taoor tɩ tigrã na n pa tɑ ne raar ɑ ye maa rasm a yiibu.
A sõorã, la sẽn yiisd a pʋgẽ wã:
Saawalle tẽngã neb sẽn minim n rɩt rɩɩb ningã; wala mui la tamarʋ la Bʋr, maa bũmb a to. la Saawallã alkadrã zemsda kilo garam a tãabo. Lɑ ɑ Ligdã yiisdg pa sakd ye, ne b sẽn na n gεεl-ɑ n yiis-ɑ ne ligdi, bala ka zems ne nabiyaamã saglg ye (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga).
Zakã yiisgã la a kũunã zĩisi:
A yiisgã wakato:
Zakã yiisg yaa tɩlae, tʋʋl-tʋʋlle, a yiisgã wakatã sã n ta, La a yaoolgã pa sakd ye, sã n pa pakre, wa ligdã sẽn nɑ n be tẽmes sẽn zãre, la a pa tɑr ned a sẽn na n boblg be ye.
A yiisgã zĩiga:
Sõma sẽn yɩɩde, yaa b yiis zɑkã tẽng ning ligdã sẽn beẽ wã, La sakdame tɩ b toeem-a n yiis tẽng ning ligdã sẽn beẽ wã n kẽng tẽng a to, halhaal-rãmb pʋgẽ:
A- Ned sã n ka be tẽngã pʋgẽ n tar tʋlsem ne Zakã.
B- A sã n tar rog-pẽta, sẽn tar tʋlsem tẽng a to wã.
L-Sã n mikame tɩ manegr sẽn zemsd ne sãrĩ wã n be be, t'ɑ bɑood tɩ b kẽng ne-a beene, wlɑ Lɩslaambã zĩis nins sẽn pɑɑm toogo sẽn yɑɑ kom lɑ ko-bondum.
La Zak yaa waagib bi-kɩdg arzεkẽ la gãeeng arzεkẽ, ne daliil-rãmbã sẽn gũbgã, la b yiibã nebã n yikd ne a yiisg b arzεgsẽ wã. Lɑ Zakã yiisg pa sakde rẽda ne Anni, A koεεgã yĩnga, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ».
«Ad tʋʋmã tũuda ne Anniyã-rãmbã»47.
Zakã rãmba:
Kõbg nins b sẽn kõt Zakã yaa a nii:
Rãeenem kõbgã: yaa talsã:
Lɑ bãmb la neb nins sẽn pa tõe n paam sẽn na n sek-ba vɩɩmã yεl-yẽgã, sẽn yaa gãag zĩiga, la rɩtla, la futu, La Zakã alkadr b sẽn kõt-ba yaa sẽn sekd-b la a sekd b zakã rãmbâ yʋʋmde.
Kõbg a yiib soaba: yaa miskɩɩmbã:
La bãmb la neb nins sẽn paamd sẽn sekd-ba wʋsg fãa, la b pa paamd a gillã ye, wa soab ninga sẽn tar kiuug lidg n rɩkdẽ, la pa sekd-a yʋʋmdã gill ye.
B sẽn kõt-b alkɑdr ning zakẽ wã: yaa bũmb ning sẽn sekd-ba la b zak rãmb nins b sẽn rɩgdã yʋʋmde.
Kõbg a tãab soaba: Neb nins sẽn tʋmd a pʋgẽ wã:
La bãmb la neb nins taoor soaba sẽn bobl-b tɩ b tigm Zakã, maa b gũud-a, maa b taas-a tʋlsmã-rãmb nengẽ.
Alkadr ning b kõt-b Zakẽ wã: yaa sẽn zemsd b tʋʋmã ligdi, b sã n pa tar kiuug ligdi n rɩkd tẽngẽ wã.
Kõbg a naas soabã: B sẽn na n bʋk-b-rãmb sũya.
La bãmb yaa ned fãa b sẽn tẽed tɩ b sã n kõ-a, a na n tuubame, maa a lɩɩmaoongã na n kengame, maa a na n yõkɑ a wẽngã n yi lɩslaambã.
B sẽn kõt-b Zakã alkadrã: yaa sẽn zemsd b sẽn na n bʋk b sũya.
Kõbg a nu soaba: Yaa sẽn na fãag yembs n bas burkĩndi:
La yẽ raabã yaa: yembsã la yembs nins sẽn gʋls-b mensã fãɑgre.
Lɑ yɑmb sẽn gʋls ɑ mengã: yẽ lɑ yamba sẽn zems ne a zu-soaba n na n ra a menga ɑ zu-soɑbã nengẽ, La kẽeda a pʋgẽ lɩslaambã b sẽn yõk zabẽ wã yɑo n deeg-bɑ
Yoobẽ soaba: yɑɑ sam-dãmba, la b yaa kõbg a yiibu:
Rẽenem: Ned ning samd sẽn zao a zugu, a menga talemd yĩnga, la a pa tɑr sẽn na n yao a samdã ye, La b kõt-a-la bũmb ning sẽn sekd a samdã.
Yiib soabã: ned samd sẽn zao a zugu, a manegrã nebã ne taab sʋk sɑbɑbo, La b kõt-a-la sẽn na yao a samdã, baa a sã n yaa rakãagre.
Kõbg a yopoe soaba: Wẽnd Sorã yĩnga:
La bãmb la neb nins sẽn zabd Wẽnd Sorã pʋgẽ wã.
Alkadr ning b sẽn kõt bãmb Zakã pʋgẽ wã: yaa sẽn sekd-b Gɩhaadɩ wã sɑbr Wẽnd Sorã pʋgẽ; wala bõn-zomdse, la zab-teedo, la rɩlgre, la zẽng sẽn pa rẽ.
Kõbg a nii soaba: yaa kẽnkẽnda:
Yẽ me la kẽnkẽnd ning a ligdã sẽn sε wã, maa b zu-a lame, tɩ ligd pa le ket ne-a n na n taas-a a tẽngẽ wã ye.
B Sẽn kõt-b alkadr ning zakẽ wã: yaa sẽn zems alkɑdr ning sẽn na n taas-a a tẽngẽ wã, baa a sã n yaa rakãagr ɑ tẽngẽ wã.
Nɑɑs soɑb Gẽesgã: Yɑɑ No-loeerã:
No-loeerã yaa:
Yaa Wẽnd tũudum, ne yõk f menga n bas bõn-kaoodɩ wã, sẽn na n sɩng Fagirã pukr n tʋg n tãag wĩntoogã lʋɩɩse.
La a yaa lɩslaangã zeng-raadã a yembre, La faril sẽn be Wẽnd faril-rãmbã sʋka, (A Naam zẽk yã), A yaa bũmb b sẽn mi dĩinã pʋgẽ tɩ ka tũ ne sokr ye. Tɩ Alkʋrãanã, la Sunnã, la lɩslaambã zems-n-taarã wilgame t'a yaa tɩlae.
Wẽnd yeelame (A Naam zẽk yã):
﴿شَهۡرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلۡقُرۡءَانُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡفُرۡقَانِۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ ٱلشَّهۡرَ فَلۡيَصُمۡهُ...﴾
(Rɑmɑdɑɑn kiuugã pʋgẽ la b sik Alkʋrɑɑnã, tɩ yɑɑ kãndgr ne nebã lɑ vẽenese sẽn yɑɑ kãndgr lɑ welgre. Lɑ sẽn sεεd-ɑ kiuugã yãmb pʋgẽ fãa, bɩ ɑ loe-ɑ...)
[Al-bakara:185.]
Sart-rãmb nins sẽn pit tɩ Ramadaanã kiuugã loeesã yaool n yɩ waagiba:
1- Yaa lɩslaango, rẽnd a ka manegd kɩfr nengẽ ye.
2- Yaa baaligimdu, rẽnd a pa tɩlae ne bi-bilf ye, La no-loeerã manegdame tɩ sã n yaa wala biig sẽn mi n welge, la mikdame tɩ yaa Naafɩl paasdag ne-a.
3- Yam belem, rẽnd no-loeerã ka tɩlae n zao gãeeng ye, la a pa manegd a nengẽ ye; Anniy wã kaalem yĩnga.
4- A sẽn na n tõe-a. Rẽnd a ka tɩlae n zao bãadã, t'a sã n ka tõe, La pa so-toagd zug me ye, La b yiibã rondame tɩ padangã sã n roke: bãagã la so-toakã. La b maana sart a sẽn na maneg pag nengẽ: yaa tɩ hayd zɩɩm la rogem zɩɩm wãage.
Ramadaanã kiuugã kõom tabendɑ sẽn tũ ne yεl a yiib a yembre, b yiibã me la:
A- Ramadaanã kiuugã yãabo, a koεεgã yĩnga, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ، وَأفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ».
«Lo-y tɩ y sã n yã-a, la lok-y noorã tɩ y sã n yã-a»48.
b- Šaabaan kiuugã pidsg rasem pis-tã, la woto yaa b sẽn n pa yã Ramadãanã kiuugã, maa sawat n lud-a, maa wubsgu, maa sẽn wõnd rẽ, ne a koɛɛg sẽn yeele, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ؛ فَأَكْمِلُوا عِدَّةَ شَعْبَانَ ثَلَاثِينَ يَوْمًا».
«Rẽnd sã n maan sɑwɑt sã n ludi, bɩ y pids Šaabaanã kiuug rasem pis-tãabo»49.
Anniy wã no-loeerã pʋgẽ:
No-loeerã, a yaa wala tũud-rãmb a taabã, a pa manegde, sã n ka ne Anniy, No-loeer ning sẽn yaa waagibã, a Anniya wã wakatã yõsga ne no-loeer sẽn ka tɩlae, la a welgr yaa wala sẽn watã:
Rẽenem: No-loeerã sẽn yaa ɑ waagibã; wala Ramadaanã no-loeere, maa a yɑobã, maa pʋlengã, yaa tɩlae tɩ b welg a Anniyã n rɩk-ɑ ne yʋngã, tɑor tɩ fagirã nɑ n pa puk ye, Ne a koεεgã sẽn yeele, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«مَن لَمْ يُبَيِّتْ الصِّيَامَ مِنَ اللَّيْلِ فَلَا صِيَامَ لَهُ».
«Ned ning sẽn ka maan no-loeerã Anniy yʋngo, no-loeer ka be ne-a ye»50.
A yiib soabã: yamleoog no-loeerã, la sakdame tɩ ned maan Anniy wã wĩndgã wakɑt, lɑ yɑɑ sart t'a ka mɑɑn bũmb sẽn kaood no-loeerã fagirã pukr poorẽ.
Yεl nins sẽn sãamd no-loeerã:
Rẽenem: Kẽed-n-taarã: rẽnd wakat ning a sẽn maan kẽed-n-taare, a noorã kaoome, la yaa tɩlae ne-a t'a rol ra-kãng raarã, a sẽn maan kẽed-n-taarã ɑ pʋgẽ wã, La yɑɑ tɩlɑe ɑ zugu n lɑgem ne n yaoobã t'a maan kaffaarɑ; la yẽnda yaa: bas yamb burkĩndi, la a sã n pa paame, yaa a loe kiuug a yiib n tũnug taaba, a sã n pa tõe tɩ yɑɑ pɑdɑng sari wã pʋgẽ, bɩ a rɩlg mɩskɩɩm pis-yoob, mɩskɩɩn fãa yaa saawal pʋsʋka, tẽngã rãmb sẽn dɩtã.
A yiib soabã: Mani yiibu: sẽn tũ ne mokre, maa saagre, maa mɑɑn tɩ mɑni yi, maa ges-n-yɩlme, rẽnd rolb n be a zug bala, kaffaara ka ne-a ye; bala kaffaara wã yaa ne kẽed-n-taarã. La gõeta, a sã n zãms tɩ mani sigi, yell ka be a zug ye, bala rẽ ka tũ ne a yam yãkr ye, la a sooda Ǧanaabã koom.
Tãɑb soɑbɑ: Yaa rɩɩbo la yũubu, ne pʋ-toogo: Ne A Koεεg sẽn yeele (A Naam Zẽk yã):
﴿...وَكُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلۡخَيۡطُ ٱلۡأَبۡيَضُ مِنَ ٱلۡخَيۡطِ ٱلۡأَسۡوَدِ مِنَ ٱلۡفَجۡرِۖ ثُمَّ أَتِمُّواْ ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيۡلِ...﴾
(lɑ-y rɩ lɑ-y yũ hɑlɩ tɩ fɑgirã vẽenem wɑ miẽ n welge , Rẽ poorẽ bɩ y pids no-loeerã n tãɑg yʋngo...) [Al-baƙara: 187]
La ned ning sẽn rɩ maa a yũ, tɩ yaa yĩmbu, bũmb ka be ne-a ye. Hadiisã yĩnga:
«مَن نَسِيَ وَهُوَ صَائِمٌ، فَأَكَلَ أَوْ شَرِبَ، فَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ، فَإِنَّمَا أَطْعَمَهُ اللَّهُ وَسَقَاهُ».
«Ned ning sẽn yĩma n rɩ, maa a yũ, tɩ yẽ yaa sẽn loe noore, bɩ a pids a no-loeerã, tɩ ad yaa Wẽnd n rɩlg-a la a yũnug-a»51.
Naas soaba: yaa a sẽn na n wʋb ne pʋ-toogo, la sã n yaa wʋbrã n wil-a tɩ ka tũ ne yam yãkre, yẽnda ka sãamd no-loeer ye, a koεεgã yĩnga, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«مَنْ ذَرَعَهُ الْقَيءُ فَلَيْسَ عَلَيْهِ قَضَاءٌ، وَمَن اسْتَقَاءَ عَمْدًا فَلْيَقْضِ».
«Ned ning wʋbr sẽn wa n wil a soaba, rolb ka be ne-a ye, la ned ning sẽn wa n bao wʋbrã ne pʋ-toogo bɩ a loe n role»52
Nu soaba: Zɩɩmã yiisg yĩngẽ wã; sẽn tũ ne mogbo maa bogbo (kɩɩsgo), maa zɩɩm yãkre sẽn na n kõ n fãag bãada; rẽnd bõn-kãensã fãa sãamda no-loeerã. La sã n y ɑɑ zɩɩmã yiis bilfu sẽn na n ges bãngr yĩngã(Egzãme), rẽnd wãnde ka keoosd no-loeerã ye. Woto me bala, zɩɩmã sẽn na n yi tɩ ka tũ ne ɑ yam yãkre, wala yõor yũnibu, wala poglgo, maa yẽnd yãkre, rẽnd wãnde ka keoosd no-loeerã ye.
B sẽn yolsd neb nins ne no-loeerã kaoob Ramadaanã kiuugã pʋgẽ:
Rẽenem kõbgã: Neb nins b sẽn kõ sor tɩ b kao noorã, la yaa tɩlae tɩ b yao-a, bãmb yaa:
Rẽenem: Yɑɑ bãadɑ bãag b sẽn tẽed t'a nɑ sigi, tɩ no-loeerã namsd-a, maa a toog ne-a.
Yiib soabã: Yɑɑ Kẽnkẽndɑ; la zem t'a paam nang so-toakã pʋgẽ, maa a pa paame.
Bãmb b yiibã dɑliilã yaɑ: A Koεεg sẽn yeele, (A Naam zẽk yã):
﴿...وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٖ فَعِدَّةٞ مِّنۡ أَيَّامٍ أُخَرَ...﴾
(...Lɑ sẽn yɑ-ɑ bãɑd mɑɑ ɑ be sor zugu bɩ ɑ geel-ɑ n loe rɑsem-rãmb ɑ tɑɑbɑ...) [Al-bakara:185.]
Tãab soaba: Pʋg soaba maa pag sẽn yẽsemd a biiga, no-loeerã sã n na n yɩ toog ne b yiibã, maa ɑ nɑmesd-b-lɑ me mɑɑ b yiibã koambã, la bãmb yɑɑ wɑlɑ bãada, rẽnd bãmbã b yolsame n kõ b tɩ b tõe kao noorã, La yaa tɩlae n zao bãmb zugu, tɩ b yao no-loeerã wakat a to pʋgẽ.
Naas soaba: Pekr soaba la rogem-zɩɩm soaba, la noorã kaoob yaa tɩlae ne bãmba. La bãmb no-loeerã pa manegd ye, la yaa tɩlae tɩ b rol-a rasm a taab pʋgẽ.
Buk a yiib soabã: yaa neb nins b sẽn kõ sor ne noorã kaoobo, la kaffɑɑrɑ wã yɑɑ tɩlɑe n zɑo b zug la rɑɑrã loe n rolã pɑ zɑo-b ye, la bãmb yaa:
Rẽenem soabã: Bãad sẽn bẽed bãaga, tɩ b ka tẽed tɩ na n sigame.
Yiib soaba: kãsem ning sẽn ka tõe n loe noorã.
Rẽnd bãmbã b kaooda noorã, la b rɩlgd Ramadãanã kiuug yĩngɑ daar fãa nimbãan-neda. La kãsem sã n ta yam-foogr zĩigẽ, dĩinɑ-tʋʋm-roglgã rokd a zugu; a kaooda noorã, la bũmb ka a zugu.
Yaoobã wakatã la a yaoolgã bʋʋdo:
Yaa tɩlae tɩ b rol Ramadaanã no-loeerã yẽ ne Ramadaan ning sẽn watã wã sʋkã, La sõma sẽn yɩɩda, yaa b yãg n yao-a, La rolbã yaoolg n tãag Ramadaan ning sẽn watã wã poorẽ pa sakd ye. Bɑlɑ yii a Aɩɩsã nengẽ, (Wẽnd yard be a yĩnga), a yeelame:
«كَانَ يَكُونُ عَلَيَّ الصَّوْمُ مِنْ رَمَضَانَ، فَمَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَقْضِيَ إِلَّا فِي شَعْبَانَ لِمَكَانِ رَسُولِ اللهِ ﷺ».
«No-loeer ning miẽ n bee mam zugẽ, tɩ mam ka tõogd n loe-a rẽnda Ša'ʾabaanã pʋga, Wẽnd Tẽn-tʋʋm, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga), sõgneg yĩnga»53.
La ned ning sẽn yaoolg Ramadãanã rolbã, n yiis-a n kẽng Ramadaan a yiib soabã poorẽ, a tara halhaal a yiibu:
1- Yɑɑ ɑ yaoolg Sãrĩ padang yĩnga, wala: bãagã sẽn nɑ n kel n be ne-a halɩ tɩ Ramadaan a to wã ta, nin-kãnga yɑɑ rolbã bal n be a zugu.
2- Yɑɑ ɑ sẽn nɑ n yaoolgã tɩ ka tũ ne sãri padang ye, rẽnd a tara zũnuub a yɑoolgã yĩngɑ, la yaa tɩlae ne-a t'a tuubi, la a yao-a, la a rɩlg mɩskɩɩna, a no-loeerã yaoob raar fãa.
Yamleoog no-loeere, ne ned ninga sẽn tar no-loeerã samde:
Ned ninga sẽn tar Ramadãanã samd a zugẽ, sẽn sõmb ne-a n yɩɩda, yaa a yãg n role, lɑɑ ɑ yɑool n loe yamleoogã no-loeere, La sã n mikame tɩ naafila loeerã yaa bũmb t'a wakatã yõsgdẽ -wala 'Arafa loeeb la 'Aasuraa- rẽnd a rengd n loe-a lame n yaool n role; bala rolbã wakatã yaa bũmb sẽn yalme, la 'Aasuraa ne 'Arafa wã, b loogdaame, La a pa loet Sawaalã rasem a yoobã, sã n pa no-loeer rolbã poorẽ.
No-loeer nins b sẽn gɩdgã:
1- No-lokrã raar no-loeere, la kibsã raar no-loeere, b sẽn gɩdã wã yĩngɑ.
2 - Ayyaamu at-tašrɩɩƙ (Tigrã ra-peelsã) no-loeere, sẽn be Zul-Higε (hegiimdã) kiuug pʋgẽ, Sã n ka wʋm noog soabã la tõkdã hagiindẽ wã, b sã n pa paam Hɑdi rũnga, Lɑ Tigrã ra-pɩndsã yaa: Hagiimdã kiuugã rasm piig la a yembrã, la rasm piig la a yiibã, la rasm piig la a tãabã ( Kibsã rɑɑr poor rɑsem ɑ tãɑbã).
3 - Sik raar no-loeere sikã yĩngɑ, la yẽ yaa Saabãanã kiuug rasem pis-tã wã rɑɑre, T'ɑ yʋngã sã n yɑɑ sawat rɑɑre maa wubsgu, n gɩdgɩg kiuugã yãabo.
No-loeer nins b sẽn kisgã:
A- Ragεb kiuugã welgr ne no-loeere. B- Welg arzũm raare n loet noore, bala b gɩdga rẽndɑ, Lɑ ɑ sã n reng n loe daare maa a poorẽ wã kisgrã sẽkdame.
No-loeer nins sẽn yaa Sũnnã:
A- Rasm a yoob no-loeere sawaalã kiuugã pʋgẽ. B- Hagiimdã kiuug rasem a wae no-loeere, la rẽnda pʋgẽ sẽn keng n yɩɩd wusgo yaa Arafa raare, la pa ne ned ning sẽn be hagiimdẽ wã ye; rẽ ka Sũnnah ne-a t'a loe noorã ye, la a no-loeerã yaafda yʋʋm a yiib zũnuub. C- rasem a tãab no-loeere, kiuug fãa pʋgẽ, la a sõmblem yaa tɩ b yɩ Ayyaam Al-bɩɩḍ (kui-pεεlã rasem-rãmbã), la bãmbã: yaa rasem piig la a tãabã, la rasem piig la a naasã, la rasem piig la a nu wã. D- Tẽne la lamus no-loeere, rasem a yopoe fãa pʋgẽ, bala Nabiyaamã, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga), ra loet-b lame; bala b balledɑ yambsã tʋʋmã ra-kãensã b yiibã pʋgẽ Wẽnd nengẽ.
Yamleoog no-loeerã:
a- a Daawʋʋd (tɩlgr be a yĩnga) no-loeerã, a ra loeta raar la a kaood raare.
B- Wẽnd kiuugã sẽn yaa Muharramã (Zãmbend kiuugã) no-loeere, la yẽndɑ yaa kiuug no-loeer sõmblem sẽn tʋg n yɩɩdɑ, la a pʋgẽ wã no-loeer sẽn tʋg n keng n yɩɩda : yɑɑ Aašʋraa'( Zãnbendɑ rɑɑr) no-loeere, yẽ me lɑ Muharram kiuugã rasem piigã rɑɑre, la a loetɑ rasem a wae soabã n lɑgm-a; a sẽn yeelɑ yĩnga, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«لَئِنْ بَقِيتُ إِلَى قَابِلٍ لَأَصُومَنَّ التَّاسِعَ».
«M sã n ta vẽere, m na n loe yɑ rɑsmɑ wɑe yã rɑɑre»54. la a yaafda yʋʋmd ning sẽn reng a taoorã.
Nu soab Gẽesgã: Hagiimdã la ʿƲmrã wã
Hagiimdã võor goam pʋgẽ: yaa toglgo. La Šari wεεngẽ: yaa Wẽnd Lohorom Roogã la Al-Maš'aaʿirã ( tũumbã, wakat sẽn yãk toor zall pʋgẽ, n na n maan tũudum tʋʋm sẽn yãk toor zalle.
La sã n yeel tɩ ʿƲmrã: a võorã goam pʋgẽ: yaa kaagre.
La sari wã wεεngẽ: yaa Lohorom Roogã kɑɑgr wakat fãa gilli, n na n tʋg n maan tũudum tʋʋm sẽn welg toore.
La Hagiimdã yaa lɩslaoongã zeng-raoog a yembre, la a meoong nins sẽn yaa zɩsdã, La b maan-a lame t'a yaa farila Higrã wã yʋʋm a wae sasa, La Nabiyaamã, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga), maana hagiimd a yembr; yẽ me la Hiǧatʋl Al-wadaa'ʿʋ (Wẽnd-na-wat-ne hagiimdã).
La Hagiimdã yaa tɩlae vugr tãa vɩɩmã pʋgẽ n rog tõoda, La sẽn paas rẽ yaa yam yãkre. La sã n yaa ʿƲmrã wã, yẽ yaa tɩlae, bãngdb wʋsg fãa koεεg pʋgẽ, ne a koεεg sẽn yeele, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga), b sẽn sok-a: rẽ yĩnga Gihaadi zɑbr roga pagbã zug bɩɩ? T'a yeele:
«نَعَمْ، عَلَيْهِنَّ جِهَادٌ لَا قِتَالَ فِيهِ: الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ».
«n-yee, b tara Gihaadɩ, zabr sẽn ka a pʋgẽ, yaa Hagiimdu lɑ ʿƲmra»55.
Sart nins sẽn pit tɩ hagiimdã maa ʿƲmrã wã yaool n lebg waagibã:
1 - Lɩslaoongo.
2- Yam.
3- Yaa a sẽn na n ta baalika.
4- Soog-m-menga (burkindi).
5- Yaa tõog sẽn na n beẽ
La b paasdɑ pagbã sart a to; yẽndã yaa tɑr Mahram (rog-pẽtgɑ) zĩndi n yi sorã ne-a t'a tʋg n maan-a, Bala ka sakd ne-a t'a tʋg sor Hagiimd yĩnga, la yell a to me yĩnga, t'a Mahram (rog-pẽt) pa tũud-a ye, a koεεgã yĩnga, (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga):
«لَا تُسَافِرُ الْمَرْأَةُ إِلَّا مَعَ ذِي مَحْرَمٍ، وَلَا يَدْخُلُ عَلَيْهَا رَجُلٌ إِلَّا وَمَعَهَا مَحْرَمٌ».
«Pag ka togd sore, rẽndame tɩ lagem ne-a Mahram (rog-pẽta), la rao me ka kẽed a nengẽ, rẽndame tɩ Mahram (rog-pẽt) n be ne-a»56.
La pag Mahram (rog-pẽta) yaa a sɩdã maa ned ning pagã fur sẽn yaa haraam ne a soabã, haraam ninga sẽn yaa lae-lae wã; Ne buudu, wala a tão, la a baaba, la a sãmbibâ, lɑ ɑ saamba, la a tão biiga, la a yεsba, Maa sabab ning sẽn sɑkde, wala tão yẽseng wεεngẽ, maa reemd yĩnga, wala a ma wã sɩdã la a sɩdã biiga.
La tõogã: yaa arzɛkã la yĩngã tõogo, ne a sẽn tõe n zombe, la a tõe sorã bobre, la a tar ligd sẽn tõe n taas-a kẽngr la lebgre, La a tɑr bũmb ning sẽn sekd a kambã la neb nins b rɩlgr sẽn zɑo-ɑ wã, halɩ t'a lebg n wa b nengẽ.
La hagiimdã sor tar bas-m-yam, a mengẽ wã la ɑ Arzεkẽ.
La ned ning sẽn tõe ne a arzεkã, t'a yĩngã ka tõe, wala a mengã sẽn yaa kɑsema, n kʋʋle, maa a yaa bãadã bãag ning sẽn yaa bã-duumdgã, t'ʋ b ka tẽed ɑ maagr ye, zao ne-a t'a bao ned ning sẽn na n maana Hagiimdã la a maan ʿƲmrã wã a yĩnga.
La b maana ned ning sẽn tõe n reeg n mɑɑn yẽ yĩngã Hagiimdã la ʿƲmrã wã sart a yiibu:
1- Yaa t'a yɩ ned ning hagiimdã maaneg sẽn manegde, yẽ me lɑ lɩslaama sẽn yɑɑ baalika n yɑɑ yam soaba
2- Yɑɑ t'a reng n maana ɑ menga Hagiimdã tɩ rok ɑ zug.
Hagiimdã anniyã(ɭhrɑɑmã) rɩkr zĩisã:
Zĩisã: a yembre yaa zĩigɑ, la yẽ me goam pʋgẽ, a maanã wã yaa toadga. La sãri wεεngẽ, a vwoorã yaa Wẽnd tũudum zĩiga maa Wẽnd tũudum wakato.
La Hagiimdã tara tods zĩisi lɑ wɑkɑt-rãmb toɑɑgɑ:
a- Wɑkɑt-rãmbã toɑɑgɑ: Wẽnd togs-b lame ne A koεεg sẽn yeele:
﴿ٱلۡحَجُّ أَشۡهُرٞ مَّعۡلُومَٰتٞۚ فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ ٱلۡحَجَّ...﴾
(Hɑgiimd yɑɑ kiis sẽn yãk toaagɑ, rẽnd sẽn rogl-b mens Hɑgiimdã b pʋgẽ...) [Al-bakara:197.]
La ki-kãensã, bãmb yaa: Šawaale, la Zʋlƙa'ʿada, la Hagiimdã kiuug rasem-pi-rãeengã.
B- Lɑ todsã zĩigã: yẽ me la tods nins hagiimbã sẽn ka sõmb n zʋʋg-ba n kẽng Mak tɩ b ka ning Hagiimdã teedã, La b yaa wala sẽn watã:
1- Zʋlḥʋlayfah: Madiin-rãmb rɩkr zĩigẽ.
2- Al-gʋhfah: Šaam rãmb la Misrɑ (Ezipt) la Magrib rãmb rɩkr zĩigɑ
3- Ƙarn Al-manaazɩl: b boond-a-la masa tɩ (As-sayl); yaa Nagd rãmbã rɩkr zĩiga.
4- zaatʋ ʿɩrƙ: yaa ɭraƙ rãmb rɩkr zĩiga.
5- Yalamlam: Yaman rãmb rɩkr zĩigẽ
La ned ning zak sẽn ka ta zĩ-kãensã zĩigẽ wã, a rɩkda a ɭhraamã (hagiimd futu) a zakẽ wã, n tɩ maan Hagiimdu la ʿƲmra. La Mak rãmbã, b yelgda b futã Maka, la b ka tar tʋlsem n na n yi n kẽng todsẽ wã n na n tɩ ning ɭhraamã ye. La sã n yaa ʿƲmra, b yitame n kẽng zĩig ning sẽn ka Harmã pʋgẽ, n yelg b futã. La ned ning sẽn data Hagiimdu maa ʿƲmra, segdame t'a ning ɭhraamã zĩis nins Wẽnd Tẽn-tʋʋmã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) sẽn yãkã, la bãmb lɑ Todsã zĩisẽ b sẽn togs tɩ loogã, Rẽnd pa sakd ne ned ning sẽn rat n maan Hagiimd maa ʿƲmra, t'a zʋʋg-ba n ka rɩk anniyã n yelg ɑ futã ye.
- Ned fãa sẽn pɩʋʋg zĩis nins b sẽn togsã, sẽn pa b rãmbã; a rɩkda a Hagiimd ɭhrɑɑmã beenẽ.
- Ned ning sor sẽn teesd Maka, la a ka pɩʋʋgd zĩis nins b sẽn togsã, zem t'a bee Tẽng wee-n-viuugẽ maa mogrẽ maa yĩngr; rẽnd a rɩkda a teedã, a sã n wa yεglg
togsã zĩig ning sẽn pẽ yẽ wʋsg n yɩɩda. Ne a ʿƲmar ɭbn Al-hattaab sẽn yeelã, (Wẽnd yard be a yĩnga): «Ges-y a yεgellã, yãmb sorã zugu»57.
- Ned ning sẽn maan so-toak ne sɩlga n na n tɩ rɩk Hagiimd maa ʿƲmrã, yaa tɩlae ne-a t'a ning a ɭhraamã, sɩlgã sã n wa tʋg n yεglg Toadgã sẽn be a sorẽ wã, La ka sakd ne-a t'a yaoolg ɭhraamã halɩ tɩ sɩlgã wa tʋg n sig ɑ sɩlg yir ye.
Hagiimdã anniyã wã rɩkre:
Yaa hɑgiimdã tũud-rãmbã kõomã Ānniy; Rẽnd hagiimdẽ wã, yaa maan Anniy n kẽ hagiindã pʋgẽ La ʿƲmrã wã, yɑɑ maan Anniy wã n kẽ ʿƲmrã wã pʋgẽ. La a pa yɩt ɭhraam soɑbɑ, rẽndame t'a maanɑ tũud-rãmbã kõomã Anniy wã. La sã n yɑɑ ɭhrɑɑmã futã ningr bala, tɩ pa tũ ne Anniy, a ka yɩt ɭhraam ye.
Yεl nins b sẽn bʋ nonglem hagiimdã anniyã rɩk pʋgẽ:
1- Koom soobo a yĩngã fãa, taoor t'a na n ka maan Ihraamã.
2- Rɑo ning yũ-nood a yĩngẽ wã, pa a ɭhraamã fut pʋgẽ ye.
3- A ɭhraamã rɩkr yɩta ne fu-sẽk la fu-pɑlgdgɑ sẽn yɑɑ pεεla, la neood a yiibu ( sẽn pɑ neood mumdi).
4- Yɑɑ ɑ rɩk ɭhraamã t'a yaa sẽn zɑo n tees Al-ƙiblã.
Hagiimdã tũudum tʋʋm kõbgo:
ɭhraam rɩkd tara sor n na n tũus bũmb ning a sẽn dat hagiimdã kõbg a tãabã sʋka, bãmb me la:
1- At-tamattʋ' (wʋm noogã); yẽnda yaa f sẽn na n maan Anniy wã ne ʿƲmrã wã, Hahiimdã kiuus pʋgẽ, n sε ʿƲmrã wã, rẽ poorẽ t'a maan Anniy ne hahiimdã yʋʋm-kãng pʋgẽ.
2- Al-ɭfraadu; (Welgre) yẽndã yaa f maan Anniy ne Hagiimdã ɑ yembr bala, a rɩkrã zĩigẽ, n kell n pa a ɩhrɑɑmã teedã pʋgẽ, halɩ n tʋg n maan hagiimdã tʋʋma.
3- Al-Ƙɩraanã (tõkre); yẽnda yaa a sẽn na n maan a Anniy wã ne Hagiimdã la ʿƲmrã n lagem taaba, maa a reng maana Anniy wã ne ʿƲmra, rẽ poorẽ t'a yaool n kẽes Hagiimdã Ʋmrɑ wã pʋgẽ, taoor t'a na n ka sɩng a ʿƲmrã wã Tawaaf ye, rẽnd a maandɑ ʿƲmrã ne Hagiimdã Anniyã toɑdgɑ zĩigẽ, maa taoor t'a nɑ pɑ sɩng ʿƲmrã Tawaafã, la a maan Tawaaf b yiibã yĩnga la a kẽne ( Sɑfɑɑ lɑ Mɑrwɑɑ).
La ned ning sẽn maana Tamatʋ'ʿa (wʋm noogã) la ƙaarɩnɑ (tõkrã), maan-n-rolgã yɑoob n zao bãmb zugu, tɩ bãmb sã n ka Mak Lohorem Miisrã zĩidba.
La hagiimdã tʋʋm kõbg a tãabã sẽn tʋg n yɩɩd sõma yaa: Tamatʋ'ã (wʋms noogã); bala Nabiyaamã (Wẽnd pʋʋsg la A tɩlgr be a yĩnga) a sagla a Ṣahaabsã ne rẽnda58. Rẽ poorẽ yaa ƙɩraanã (tõkrã); bala a yaa hagiimd la ʿƲmra, la rẽ poore yaa Ɩfraadã (welgrã).
G) Rẽnd a sã n wa tʋg n maan Anniy ne tũudum-kãensã a yembre; a maanda Labbayka a Anniy wã poorẽ, n yeele:
«لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ».
«labbayka Allahʋmma labbayk, labbayka la sarɩɩka laka labbayka, ɩnna Allhamda, wa Annεεmata laka wa Almʋlka, la sarɩɩka laka»59.
Lɑ ɑ yaa Sũnnã, la b maana nonglem wʋsg ne-a, la rao vẽnegd-a lɑme, la pagbã solgd-a lɑme.
A wakatã: A sɩngda ɭhraamã poorẽ, la a wakat baasdgã yaa wala sẽn watã:
Rẽenem: ʿƲmra maandã wãagd-a lame taoor t'a na n ka sɩng Tawaafã.
A yiib soaba: Hagiimd rɩkdɑ wãagd-a lame, a sã n sɩng Gεmraat Al- ʿaƙabã wã lobr kibsã raare.
Yεl nins b sẽn gɩdg ɭhrɑɑmã ningr poorẽ wã:
Rẽenem yel-gɩdgã: Zoobdã põngr maa a wõrsgo, maa yĩn-kõbdã põmbo maa b tõsbo, sẽn yaa ɑ yĩngã zĩig ning fãa.
Yel-gɩdg a yiib soaba: nug-yẽesã wõrsgo, zem tɩ yaa nugu maa naoore, tɩ ka tũ ne padang ye, la a sã n kaooge, t'a yãk-a, fidya ka rog a zug ye.
Gɩdgr a tãab soaba: rao zug ludbu ne bũmb sẽn tabende, wala: pugla la laankãane.
Gɩdgr a naas soaba: raoa sẽn na n yelg fu-sẽtɩ a yĩngẽ wã, maa a yĩngã sãndã; tɩ yaa fu-yorgo, maa lankãane, maa kurs ( pãntɑlu-rãmbâ). Fu-sẽtɩ wã yaa bũmb ning b sẽn maan n zems yĩn-willã, wala na-wʋʋd la nus-wʋʋd la sʋsetse, La sã n yaa paga, yẽnda yeelgda a sẽn rat bũmb ning fãa futẽ wã, a sẽn wat n be hahiimdã rɩkrẽ, bala yẽ tara tʋlsem ne Sutr maanego, la a ka yelgd Bʋrƙʋ'ʿa (Nisfɑ) ye, la a luta a nengã ne zẽng sẽn ka rẽnda, sẽn yaa ẖɩmaarã la gεlaabɩ wã, tɩ rap-zẽms sã n wa pɩoogd-ɑ, La a ka ningd nus-wʋʋd a yiib a nusẽ wã ye.
Gɩdgr a nu soaba: Yaa yũ-noodã; bala b ratame tɩ ned ning sẽn be ɭhraam pʋgẽ wã zãag ne nagem, la dũni wã faas teedo la a wʋm-noodã, la b rɑtɑme t'ɑ lebg n tolg laahrã.
Gɩdgr a yoob soaba: Ween-n-vɩɩgẽ rũms kʋʋb lɑ ɑ tãoosgo, rẽnd ɩhrɑɑm soɑbɑ a ka tãoosd we-rũms ye, a leb ka sõngd tɩ b yõk-a ye, a ka kodogd-a.
B gɩdga Mʋhrɩm (ɩhrɑɑm soɑbɑ) t'a rɩ bũmb ning sẽn tãoosã, maa b tãoosɑ yẽ yĩnga, mɑɑ ɑ sõngɑ me tɩ b tãoose, bala yẽ yaa wala gɩf ne yẽ.
La mogrẽ (koome) tãoosgo, b ka gɩdg Mʋhrɩm t'a tãoos ye. La b leb n ka gɩdg a zugu t'a kodg yir-rũng ye, wala noaag la neemã rũmsa( Yʋgemde, Nɑɑfo, Besg lɑ Bʋʋgɑ), bala bãmb ka tãoosg ye.
Gɩdgr a yopoe soaba: Fur loeese, a meng yĩnga maa nin-zẽng yĩnga, wala a yɩ kaset soaba.
Gɩdgr a nii soaba: Kẽed-n-taare; Rẽnd ned ning sẽn wa n maana kẽed-n-taare taoor t'a na n ka maan rẽenem Yidgrã (yɑɑ ɑ sẽn nɑ n mɑɑn yεl ɑ yiibbu yεl ɑ tãɑb pʋgẽ, Lobrã, põmbã, lɑ Toɑwɑɑfã ne Kẽnã Sɑfɑɑ lɑ Mɑrwɑɑ t'ɑ sã n dɑ pɑ pɑɑm n kẽne); a hagiimdã sãamame, la yaa tɩlae t'a kell n pids a hagiimdã tʋʋmã, la a leb n wa rol yʋʋm ning sẽn watã wã, la yaa tɩlae a zugu t'a kʋ Yʋgemde mɑɑ Nɑɑfo. La sã n mik tɩ yaa yidg rẽengã (bilã) poorẽ, a hagiimdã ka sãam ye, la zɩɩm n be a zugu.
La pagã bʋʋd yaa wala raoã rẽ pʋgẽ, t'a sã n sak ne ɑ rɑɑbo.
Gɩdgr a wae soaba: Yaa kẽed-n-taarã yεlã tɩ ka tũ ne taoorã ye, rẽnd ka sõmb ne Mʋhrɩm (hagiimd rɩkda) t'a wa tʋg n maand kẽed-n-taar yεl ne paga, bala yẽnda yaa radg n tʋg kẽed-n-taar ninga b sẽn gɩdgã, la rɑɑbã ne kẽed-n-taarã yεlã: yaa fo sẽn na n saag pag ne yamleoogo.
ʿƲmrɑ wã:
A- ʿƲmrã wã zẽng-raadã:
1- Yaa Al-ɩhraamã fuug yeelgre.
2- Yɑɑ Ṭawaafã (Gilgrã).
3- Yɑɑ Kẽnã (Sɑfɑɑ ne Mɑarwɑɑ).
b- Yεl nins sẽn yaa tɩlae ʿƲmbrã wã pʋga:
1- Yaa f maan anniyã wã toadg ning b sẽn yãkã.
2-Yaa zugã põngr maa a wõrsgo.
C-ʿƲmrã wã sɩfã:
Rẽenem bũmb ʿƲmra maand sẽn sɩngd ne, yaa a gilg gilgr a yopoe, n sɩng Kug sabεllẽ wã n bɑɑs beene. La a yɩta a Tawaafã pʋgẽ, n yɑɑ sẽn yɩlg ɑ mengã, la a luda a yãndã sẽn sɩng a yũugẽ wã n tɩ ta a rũndẽ wã, La yaa Sũnna t'a sẽb Tawaafã fãa pʋgẽ; t'a ning fuugã n bas bãokã yɩnga, tɩ fuugã be bãnkã tẽngre, la a ning fuugã noe ɑ yiibã a goabg bãokã zugu, La a sã n pids gilgr a yopoe soabã; ɑ bɑsdɑ bãnkɑ yiisgã, la ɑ lud bãgdɑ yiibã ne ɑ fu-loabdgã.
La a togenda Kug-sabεllẽ wã, t'a sã n tõẽ n mok-a, a mokd-a lame, la a sã n ka tõe a sɩɩsd-a-la ne a rɩtg nugã tɩ sã n yɑɑ yol-yol ne-ɑ, n mok a nugã, La a sã n ka tõog n sɩɩs kugrã, a teesd-a lame n zẽk a rɩtg nugã n yeele: «Allaahʋ Akbarʋ» vugri, la a pa mokd a nugã, a pa yalsde, Rẽ poore, a kell n gilgdẽ, tʋʋll-tʋʋll tɩ Al-ƙaabã (Roogã) be a goabgẽ, la Sũnnah yaa a zãoos rẽenem gilgr a tãabẽ wã, La zãoosgã: yaa yãgbo n lɑgem ne na-kãdmã pẽ taaba.
A sã n wa pɩʋʋg Yaman-kεεng zeng-raoogã - yẽ me lɑ Roogã zeng-raoog a naas soabɑ - a sã n tõe a sɩɩsd-a-la ne a rɩtg nugã tɩ ka tũ ne takbɩɩr la mokr ye, la a sã n ka tõe n sɩɩs-a a loogdame la a ka teesd-a a ka maan takbɩɩrã me ye. La a yeta Yaman-wεεng zeng-raoogã ne Kug-sabεllã sʋka:
﴿...رَبَّنَآ ءَاتِنَا فِي ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٗ وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِ حَسَنَةٗ وَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ﴾
(...Rɑbbɑnɑɑ ɑɑtɩnɑɑ fɩddũniyɑɑ hɑsɑnɑtɑn wɑ fɩll Aɑɑhɩrɑtɩ hɑsɑnɑtɑn wɑ kɩnɑɑ ɑzɑɑbɑ Annɑɑr) =(d Soɑbɑ ɑ Wẽnde! Kõ-d Dũni pʋgẽ sẽn be neere lɑ Yɑolem-rɑɑrã sẽn be neere, lɑ F gũ tõnd ne bugmã nɑmesgo). [Al-bɑƙɑrɑ: 201].
La a sã n sε a Tawaafã; a pʋʋsda Rakaar a yiibu a ɭbraahɩɩm (tɩlgr be a yĩnga) yãnesgã zĩigã poorẽ t'a sã n tõe, sã n pa rẽ, a pʋʋsda b yiibã sẽn yaa zĩig ning fãa Lohorem Miisrã pʋgẽ. La b maana Sũnn t'a karem raka-rãeengã pʋgẽ, al-faatɩha wã poorẽ, sʋʋra Al-Kaafɩrʋʋn (Kɩfɩn-dãmbã sʋʋrɑ), La a karemda rakaar a yiib soabã pʋgẽ, Al-hamdã poorẽ, sʋʋrat al-ɭhlaas, (kʋl-hʋwallaahã), Rẽ poorẽ, a toglgda Mas'ʿaa, n zoet Ṣafaa ne Marwaa sʋka noor a yopoe; a kẽngrã yaa kẽnd a yembre, la a lebgrã yaa kẽnd a to.
La a sɩngda kẽnã ne Ṣafaa, a rʋʋd-a lɑme maa a yals a beene, la Ṣafaa rʋʋbã sõmblem n yɩɩda, sã n yɑɑ yol-yole. Zĩ-kãngã a karemda Wẽnd Koεεg sẽn yeele, (A Naam zẽk yã):
﴿إِنَّ ٱلصَّفَا وَٱلۡمَرۡوَةَ مِن شَعَآئِرِ ٱللَّهِ...﴾
(Ad Soɑfɑɑ ne Mɑrwɑɑ bee Wẽnd Sãrɩ wã tɑgmas-rãmb pʋgẽ...) [Al-baƙara (Naafã sʋʋra): 158].
La b bʋʋ nonglem t'a togl al-kiblã, n pẽg Wẽnde, la a maan Takbɩɩrã, la a yeele:
«لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ، لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، يُحْيِي وَيُمِيتُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ، أَنْجَزَ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ».
«Soab ka be tɩ sã n pa Wẽnd ye, la Wẽnd n yɩɩde. Soab ka be tɩ sã n pa Wẽnd a Yembr ye, a pa tar lagm-n-taag ye, Naam yaa Yẽ n so, la Pẽgr be ne Yẽ, A vʋɩɩmsdame la A kʋʋda, la Yẽnda n yaa tõod ne bũmb fãa. Soab ka be tɩ sã n pa Wẽnd a Yembr ye, A pidsɑ APʋlengã, la A sõng A yambã, la A leb kɑoog bεεbã sulã Yẽ a yembre»60. Rẽ poorẽ a kota ne doaag ning a sẽn tõe, n zẽk a nus a yiibã, la a yɩlemda doog kãngã la kosgã noor a tãabo, Rẽ poorẽ t'a sig n kẽng Marwaa n kẽnda hal n tɩ ta rẽenem tagmsã, zĩkãngɑ rɑo yãgemdame hal n tɩ ta tagmas ɑ yiib soabã, La sã n yɑɑ paga diinã ka kõt-a sor t'a zoe tagmas-rãmb a yiibã sʋka ye, bala a yaa yãnde, la b kõ-a-la sor t'a kẽn sa'ayã gill fãa pʋgẽ. Rẽ poorẽ t'a kẽne, n rʋ Marwaa maa a yals beene, la a rʋʋbã sõmblem n yɩɩda, tɩ woto sã n yɑɑ yol-yol ne-ɑ, a yetame la a maandẽ Marwaa zugẽ wala a sẽn da yet la a maand Ṣafaa wã, sã n pɑ Aayarã karengo, yẽ me la Wẽnd koɛɛgã sẽn yeele, (A Naam zẽk yã):
﴿إِنَّ ٱلصَّفَا وَٱلۡمَرۡوَةَ مِن شَعَآئِرِ ٱللَّهِ...﴾
(Ad Soɑfɑɑ ne Mɑrwɑɑ bee Wẽnd Sãrɩ wã tɑgmas-rãmb pʋgẽ...) Bɑlɑ rsendɑ sãri wã kõ-ɑ-lɑ sor Safaa rʋʋbã wakatã, gilig rẽengẽ wã bala, Rẽ poorẽ bɩ a sigi, n kẽnd zĩig ning b sẽn kẽndẽ wã, la a yãg zĩig ning b sẽn yãgemdẽ wã, hal t'a wa ta Ṣafaa'. A maanda woto noor a yopoe, a kẽngrã yaa kẽnd a yembre, la a lebgrã yaa kẽnd a to. La b bʋʋ nonglem t'a wʋsg a kẽnẽ wã, Wẽnd yʋʋrã tẽegr la doaag sẽn yaa yol-yol a nengẽ. La a yɩlg n yi rẽg-bedrã ( sẽn yɑɑ tɩlɑe tɩ b so koom, wɑlɑ Gεnɑɑb) la rẽg-bãanegã, la baa a sã n kẽne t'ɑ pɑ yɩlgmde, sakd-ɑ ame. Woto me, lɑ pag sẽn nɑ n yã a haydã maa rogem zɩɩm n paam-a a Tawaafã poorẽ; a maanda a Kẽnɑã (Sɑfɑɑ ne Mɑrwɑɑ), la rẽndã sakd-a lɑme; bala yɩlgrã ɑ ka sart Kẽne wã ye, la a yaa b sẽn bʋ nonglem a pʋgẽ.
A sã n wa pids a kẽnã, a põngda a zugã maa a wõrse, la põngrã sõmblem n yɩɩd ne raoa.
Rẽnd ɑ sã n mɑɑn woto, ɑʿƲmrã wã tʋʋm yaa sẽn pidi.
Hagiimdã:
A- Hagiimdã zeng-raado:
1- Yaa ɭhraamã fuug yelgre.
2-Yaa ʿArafah yalsgo.
3-Yaa Ṭawaafʋ Al-ɭfaaḍah (Arfɑ poor Tɑwɑɑfã) maanego.
4-Yaa sa'ʿay (Kẽnɑ).
b- Yεl nins sẽn yaa waagib hagiimdã pʋga:
1- Yaa f maan anniya wã ɭhrɑɑmã rɩkr toadgẽ wã.
2- Yaa ʿArafa yalsgo, hagiimdã kiuugã rasem a wae soabã raare, n tɩ tãag wintoogã lʋɩɩse, ne ned ning sẽn yalsa beenẽ wĩndga.
3- Yaa Muzdalɩfã gãaga hagiimdã kiuug rasem piiga yʋngã n tʋg n tãag yʋngã pʋsʋkɑ.
4- Yaa Mina gãaga, tigrã rasm a tãabã yʋnd pʋgẽ.
5- Kugã lobre.
6- Yaa zugã põngre maa a wõrsgo.
7- Yaa Wẽnd-na-wat-ne Tawaafã maanego.
L- Hagiimdã sɩfo:
Yɑɑ lɩslaam maan labbayk ne hagiimdã, t'a sã n ta zĩisẽ wã, t'ɑ yaa welgdɑ tɩ wakatã sã n yaa sẽka. Lɑ ɑ sã n wa ta Maka ɑ mɑɑndɑ Tɑwɑɑfã lɑ Kẽnã, la a paada a ɭhraamã pʋgẽ, halɩ t'a wa toglg ʿArafah, ʿArafah raarã, kiuugã rasem a wae wã rɑɑre, la a kell n yals be halɩ tɩ tãɑg wĩntoogã lʋɩse.
Rẽ poorẽ a loogda beenẽ n tʋgd Muzdalɩfa, n maan labbayka, la a gãand beenẽ halɩ n wa pʋʋs Fagirã, rẽ poorẽ t'a kell n zĩnd beenẽ n tẽegd Wẽnd yʋʋrã la a maand Talbɩya (labbaykã) la a kot Wẽnd hal tɩ beoogã wa vẽege.
Tɩ beoogã sã n wa vẽege, a loogdame n kẽng Minah taoor tɩ wĩntoogã ka puk ye, rẽnd a lobda Gεmrat Al-ʿaƙaba wã ne kug a yopoe, rẽ poorẽ t'a põng a zugã maa a wõrse, la põngrã n yɩɩd sõmblem.
Rẽ poorẽ, a maanda Tawaaf-al-ɩfaada, la rẽenem sa'ay (kẽnã) sekd-a lame. La woto, a hagiimdã pidame, la a paam yɩdgr ning sẽn pidã wã.
La kella ne-a t'a lob kugã rasem piig la a yembre la rasem piig la a yiibu, t'a sã n yãgdẽ; rẽnd 'a lobda zĩis a tãabã, zĩig fãa ne kug a yopoe, a maanda takbɩɩr ne kugr fãa lobre, a sɩngda ne bilfã sẽn pẽ Hayf miisrã, rẽ poorẽ t'a lob tẽng-n-sʋgr soabã, rẽ poorẽ t'a tʋg n lob Gεmrat Al-aƙaba, yẽ me la baasgã, a yembr fãa a lobda ne kug a yopoe. La a sã n dat n yaoolge, a lobda rasem piig la a tãabã raare, wala a sẽn lob to-to rasem piig la a yiibã raarã la rasem piig la a yembrã raarã.
La lobrã wakatã: yaa wĩndgã gõbgr poorẽ, rasem a tãabã pʋgẽ.
La a sã n loog rasem piig la a yiibã raarẽ, taoor tɩ wĩntoogã na n ka lʋɩ, yell ka be ye, la a sã n zĩnd n paam n lob rasem piig la a tãabã raarã wĩndgã gõbgr poorẽ, rẽ n yɩɩd ne sõmblem, ne A koεεg sẽn yeele, (A Naam zẽk yã):
﴿...فَمَن تَعَجَّلَ فِي يَوۡمَيۡنِ فَلَآ إِثۡمَ عَلَيۡهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلَآ إِثۡمَ عَلَيۡهِۖ لِمَنِ ٱتَّقَىٰ...﴾
(..Lɑ sẽn yãg-a n lebg rɑsem a yiib pʋgẽ zunuub kɑe ɑ pʋgẽ ye, lɑ sẽn yɑool-ɑ, yell pɑ be ɑ zugu ye, ne sẽn zoe-a Wẽnde...) [Al-Baƙara: 203].
La a sã n wa rat n loogã, a maanda Wẽnd-na-wat-ne Tawaafã noor a yopoe, tɩ ka tũ ne Sa'ay (kẽnã) ye.
La sẽn yaa sõmb n yɩɩda, ned sã n ka zã rũng n wa: yaa a sẽn na n maan ʿƲmrã anniy t'a yaa wʋm noog maanda, rẽ poorẽ t'a lebg n maan Hagiimdã anniy kiuugã rasem a nii wã daarã, la a maan hagiimdã tʋʋm-dãmb nins b sẽn da gom tɩ loogã. La a sã n maan anniy ne Hagiimdã la ʿƲmrã wã fãa n lagem taaba yell ka be ye. B boonda woto tɩ Ƙɩraan (tu, la yẽ yaa a sẽn na n maan anniy wã ne ʿƲmra la Hagiimdã n lagem taaba, ne Tawaaf yɛngɑ la Safaa la Marwaa sʋk zoees yɛngɑ.
Tãab soab bukã:
Bũmb ning sẽn tar tõkr ne tʋmd-n-taarã
Bãngdbã, (Wẽnd na yols-ba) b vẽnega bãngr ning sẽn yaa tɩlae tɩ ned kam fãa karemã, La b goma bãngrã alkadr ning sẽn yaa tɩlae n rog lɩslaam fãa t'a karem-a wã, La b togs a pʋgẽ: koosmã bʋʋd-rãmbã karengo, ned ning sẽn tʋmd tolbã pʋgẽ, Sẽn na yɩl t'a ra lʋɩ hɑrɑɑmã pʋgẽ maa rɩbaag pʋgẽ, t'a pa miẽ ye, La waame n yi Soahaabsã kẽer nẽngẽ (Wẽnd yard be b yĩnga) bũmb sẽn kengd rẽ.
A ʿƲmar ɭbn Al-hattaab, (Wẽnd yard be a yĩnga), yeelame: «Ned ra koos tõnd raagã pʋgẽ, rẽnda ned ning sẽn fasem dĩinã»61.
La a ʿAli ɭbn Abɩɩ Ṭaalib, (Wẽnd yard be a yĩnga), yeelame: «Ned ning sẽn wa n maan leebg taoor t'a n ka karem Fɩghu (fahm dĩina), a lʋɩɩ rɩbaag pʋgẽ, rẽ poorẽ a lʋɩɩme, rẽ poorẽ a lʋɩɩme. Rat n yeele: a lʋɩɩ rɩbaag pʋgẽ»62.
t'a ɭbn ʿAabidiin yeele, n reeg n yi a Al-ʿɑllɑɑmiy nengẽ: "La yaa faril n zaoa rao fãa la pag fãa, a sẽn karem dĩinã la kãndagrã bãngr loogr poorẽ, t'a karem koom yõgb bãngre, la koom soob bãngre, la Pʋʋsg bãngre, la no-loeer bãngre, la Zak bãngre ned ning sẽn tar nɩsaabã (zakã geelgo), la Hagiimd bãngre, ne ned ning hagiimd sẽn lebg tɩlae a zugu, la koosg bãngr ne toanda, sẽn na yɩl tɩ b gũus n bas yεl nins sẽn gẽdgdã, la yel-kiti tʋmd-n-taarã a taaba pʋgẽ; la woto me nus-tʋʋmdã rãmba. La ned ning fãa sẽn tʋmd tʋʋmde, zaoo a zug t'a karem a bãngrã la a bʋʋdã, sẽn na yɩl t'a gɩdg a meng n yi haraamã sẽn be a pʋgẽ wã lʋɩɩse63."
La An-nawawiy (Wẽnd na yols-a) a yeelame: "La sã n yaa koosemã la furã, la sẽn wõnd b yiibã, bũmb ning yẽgrã sẽn ka waagibã, yaa haraam tɩ b kẽ a pʋgẽ, sã n pa b sẽn bãng a sart-rãmbã poorẽ"64.
La woto yaa zeng-raad sãndana-kẽnda sẽn tar tõkr ne arzεkã tʋmd-n-taarã, lɩslaoongã sẽn wa ne wã:
1- Bũmb fãa manegr sẽn yaa vẽenega maa manegr sẽn wil a pʋgẽ; wala halaal yεl koosego la a raabo, la a luwaasgo, la Šuf-ʿa (yak-n-taar saugsgu)65.
2- Sãri wã kõo sor ne Bũmbɑ fãa bas-m-yam sẽn be be ne nebã hakε-rãmbã la a gũud-a; wala bũmb gãnegr ned nengẽ la kaset maanego.
3- Bũmb nins fãa sẽn nafd gãgdb a yiibã sakda lɩslaamdã pʋgẽ; wala sɑk koosd koosem-yidgri, la yam yãkr koosem pʋgẽ, la sart-rãmb rɩkr koosgã pʋgẽ.
4- Bũmb ning fãa sẽn yaa vẽeneg tɩ nebã wẽgb n be a pʋgẽ, rẽ gɩdgame, la nebã arzɛka rɩɩb zaalem zɑɑlem; wala rɩbaagã, la fãabo, la bĩng-tɩ-rɑɑg wɩnge.
5- Bũmb fãa sõng-taab ne manegr sẽn be a pʋgẽ, lɩslaangã kõo sore, wala pengre, la teed pengre la boblgo.
6- B gɩdga bũmb ning fãa sẽn kẽed azεk rɩɩbo tɩ ka tũ ne tʋʋmde pa nafre ka yɑɑmse, wala ware (tεntεεga) la rɩbaaga.
7- B gɩdga tʋmd-n-taar fãa zɩɩlem la belgr sẽn be a pʋgẽ, wala ned sẽn na koos bũmb a sẽn pa so, la bũmb b sẽn pa mi-ɑ koosgo.
8- B gɩdga bũmb fãa sɩlem sẽn be a pʋgẽ n tɑt haraamẽ; wala ((Al-'iinah)) koosgo66.
9- Yɛl nins fãa sẽn maand soagl n yi Wẽnd tũubã gɩdgre; wala koosem arzũm laandãan a yiibẽ soabã poorẽ.
10- B gɩdga bũmb ning fãa namsg sẽn be a pʋgẽ, maa sẽn yɩt sabab n wat ne beem lɩslaambã sʋka; wala haraam teed koosem, la ned koosg a ma-biig koosg zugu ( bũmb sẽn pɑɑm n koos n sɑ rɑɑbo) .
La wakat ning masaal bʋʋd sẽn wat n gĩd lɩslaam nengẽ; a sokda bãngdbã a yelle, la a pa kẽed a pʋgẽ rẽnda a sẽn bãng Sãrĩ wã bʋʋd ɑ pʋgẽ poorẽ, Wala A sẽn yeelã (A Naam zẽk yã):
﴿...فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾
(Bɩ y sok gɑfã rãmbã tɩ y sã n pa miẽ).
[An-naẖlʋ: 43]
Wãnde lɑ bũmb ning Wẽnd sẽn yols ɑ tigungã, La d kota Wẽnd t'A rɩlg tõnd bãng nafa la tʋʋm sõngo, bala A yaa Kõta n yaa kõ-wagell Naaba. La Wẽnd na pʋʋs la A tɩlg tõnd Nabiyaamã a Mʋhammad, ne a zakã rãmba la a Ṣahaabsã, la A tɩlg-ba tɩlgr wʋsgo.
***
Sebrã buka
Tɩʋʋsgo 2
Rẽenem buka: 3
sẽn kẽed Loεεgã wεεngẽ 3
Gẽes rẽngã: lɩslaangã võor la a zeng-raadã: 3
Wẽnd yembgã yõodã: 3
Mɑɑn kɑset tɩ soɑb kɑ be rẽndɑ Wẽndã mɑɑnɑ: 5
La sã n yaa (soab ka be sã n pa Wẽndã) sart-dãmbã bãmba: 6
Mɑɑn kɑset t'ɑ Mʋhɑhmmɑd yɑɑ Wẽnd Tẽn-tʋʋmã võore: 8
Yiib soaba Gẽesgã: Sɩd-kũunã sẽn yaa a soab la a zeng-raadã: 9
1) kõ-sɩd ne Wẽndã (A Naam Zẽk yã) tũuda ne yεl a tãabo: 11
1- yaa f kõ sɩda ne A Rʋbʋʋbiyã wã (Wẽndlemã): 11
2-yaa kõ-sɩda ne A Ʋlʋʋhiyã wã (Sobendã) 13
3- Yaa kõ-sɩda ne A Yʋyã la A Sɩf-rãmbã: 16
2) kõ-sɩd ne malεgsã: 24
3) Kõ-sɩd ne Gaf-rãmbã: 26
4) Kõ-sɩd ne tẽn-tʋʋmbã (tɩlgr b e b yĩnga): 27
5) Kõ-sɩd ne laahr raarã: 28
A-Yaa kõ-sɩd ne Yikrã kũumã poorẽ: 28
B-Yaa kõ-sɩd ne Geelgã la Rolbã: 29
L-Yaa kõ-sɩd ne arzãnã la Bugmã: 29
6) Kõ-sɩd ne kordgã (Pʋlengã) a noogo la a toogo: 30
Tãab soaba Gẽesgã: yaa Manegrã: 32
Naas soab Gẽesgã: Goam-koεεg sẽn kẽed ne Sũnnah la Nabiyaamã zamã wã rãmbã yẽgã. 33
Yiib soab buka: Yaa tuudmã yelle 34
Rẽenem Gẽesgã: yaa Yɩlgrã: 34
Rãeenem: ko-rãmbã bugsi: 35
yiibẽ soaba: yaa rẽgdã: 35
Tãab soaba: Bũmb ning maaneg sẽn yaa haraam ne rẽgd soaba: 38
Naas soabã: We-kẽeng maaneg zʋgdo: 40
Nu soaba: koom zẽkre la yẽesgã bʋʋd-rãmba: 41
A yoob soaba: Koomã yõgb bʋʋd-rãmba: 42
A yopoe soaba: Na-wʋʋdã la sʋsetsã saagr sart-rãmbã: 44
8- Tεεm wẽeb bʋʋd-rãmbã: 46
yopoe soaba: yaa pekrã la Rogmã zɩɩm Bʋʋd-rãmba: 49
Yiib soaba Gẽesgã: Yɑɑ Pʋʋsgã: 51
Rẽenem: Laandãanã la Pʋʋsgã yalsg bʋʋd-rãmba: 51
Yiib soaba: Pʋʋsgã ziirã la a yɩɩdlemã: 55
Tãab soaba: Pʋʋsgã Sart-rãmba: 57
A naas soaba: Pʋʋsgã zeng-raadã: 59
5 - pʋʋsgã waagib-rãmbã: 64
Yoob soaba: Pʋʋsgã sũn-rãmbã: 66
Yopoe soaba: yaa Pʋʋsgã sɩfo: 69
8 - Pʋʋsgã yel-kiti wã: 75
wɑe soaba: yεl nins sẽn Sãaamd Pʋʋsgã: 76
Piig soaba: yaa Yĩmb suguudu: 76
biig lɑ ɑ yembre: Wakat-rãmb nins b sẽn gɩdg tɩ b ra pʋʋsã: 78
Piig lɑɑ a yiib-soaba: Zãma lagm-n-pʋʋse: 79
Piig la tãab soaba: rabeem Pʋʋsgo: 82
Yεεsgã Pʋʋsg sɩfa: 83
Piig la a naas soaba: Arzũm Pʋʋsgo: 84
Nu soaba: arzũmã raar mustahab-rãmbã 86
Arzũmã Pʋʋsg paoongo: 87
15- piig lɑ nu soɑbɑ: Sẽn tɑr-b Padangã Pʋʋsgo: 88
Piig la yoob soaba: Tig a yiibã Pʋʋsgo: 91
Piig la a yopoe soabã: wĩndgã sobgr Pʋʋsgo: 94
Piig la a nii soaba: Saag kosg Pʋʋsgo: 96
piig la wɑe soabã: Kũ-rãmb bʋʋdo: 98
Tãab soɑb Gẽesgã: yaa Zakã: 101
1- Zakã sẽn yaa ɑ soaba la a dargε: 101
2- Sart nins sẽn sõmb n pid tɩ zak yaool n yɩ waagiba: 102
3- Arzεgs nins Zak yãkr sẽn yaa tɩlae b pʋgẽ wã: 103
Nɑɑs soɑb Gẽesgã: Yɑɑ No-loeerã: 116
Sart-rãmb nins sẽn pit tɩ Ramadaanã kiuugã loeesã yaool n yɩ waagiba: 116
Nu soab Gẽesgã: Hagiimdã la ʿƲmrã wã 125
Sart nins sẽn pit tɩ hagiimdã maa ʿƲmrã wã yaool n lebg waagibã: 126
Hagiimdã anniyã(ɭhrɑɑmã) rɩkr zĩisã: 128
Hagiimdã anniyã wã rɩkre: 130
ʿƲmrɑ wã: 135
Hagiimdã: 139
Tãab soab bukã: 142
Bũmb ning sẽn tar tõkr ne tʋmd-n-taarã 142
***
mos227v3.0 - 05/07/2026
A Ahmad n yiis-a a musnadẽ wã, limor (6072), la a At-tirmizii, limor (1535) la a yeel t'a yaa " Hdiis Hasan" ( Hɑdiis sẽn yɑɑ sõmɑ).
a Al-Bʋẖaarɩy n yiis-a a Adab Al-Mufradẽ wã, ne sõor (716), la a Ahmad a Musnadẽ wã, ne sõor (19606), la a Dɩyaa Al-Maƙdisɩy Al-Ahaadiis Al-Mʋhtaara pʋgẽ (1/150), t'a Albaani yeel t'a manegame Ṣahɩɩh Al-Ǧaamɩ' Aṣ-ṣaġɩɩrã pʋgẽ, ne sõor (3731).
A Muslim n yiis-a limor (121), la a Ahmad a Musnadã pʋgẽ limor (10434).
(ad mazɩ wã): yaa ko-faoogo, ɑ ka tar kõbg ye, a yita pag la rao wɩsg ne taab sasa, maa ned sã n tags kẽed-n-taarã yelle, maa a tʋlsem, maa gesgo, maa zẽng sẽn pa rẽ, la ɑ yitdẽ zõr-zõre, la wakat ninga ned pa bãngd a yiibã ye. (ad wadɩ wã): yaa ko-tako, sẽn yaa peelle, n yit rʋʋdmã poorẽ, maa ned sã n rɩk bũmb sẽn yaa zɩsgo.
A Muslim n yiis-a limor (224).
A Maalik n yiis-a Al-muwaṭṭa'a pʋgẽ (680) la (219), la Ad-darimii (312) la Abdarrazaaq a muṣannafã pʋgẽ (1328), t'a Albaani yeel t'a manegame Ɩrwa' Algalɩɩl pʋgẽ (122).
A An-nassaa'ɩy n yiis-a (12808), la a Ahmad (15423), t'a Al-baani yeel t'a manegame lrwaa' Al-ġalɩɩlɩã pʋgẽ (121).
A ɭbn Maagε n yiis-a limor (594), la a ɭbn Hɩbbaan limor (799), t'a Al-baanii yeel t'a yaa valems-a, Sunan At-tirmiizii hdiis vɑlemsã pʋgẽ (146).
A Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a (142) la a Muslim (122).
A Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a sõor (7288) la a Muslim sõor (6066).
Bãng kẽeng soɑbã ɑ Seek Abdul Aziiz ɭbn Baaz (Wẽnd na yols-a) yeela a fatwa-rãmbã pʋgẽ (29/ 141) tɩ: (A Al-Bayhaƙɩy paasame ne sanad-sõngo tɩ yita a Gεεbir nengẽ, gomdã sẽn yetẽ tɩ: ''fo sẽn pʋlm-a wã'': '' sɩd-sɩda, fo ka viigd pʋlengã ye'') poorẽ.
a At-tirmiizii n yiis-a limor (2635).
A Muslim n yiis-a limor (82).
A At-tirmiizii n yiis-a limor (265), la ɑ yeel t'a yaa "Hasan (sõmɑ) Ṣahɩɩh (mɑnegɑme) Gariibe (sãngɑ)", t'a Al-baanii yeel t'a manegame, yɑmleoog kẽesg lɑ pel-n-yɩk Hɑdiis-rãmb sẽn mɑnegã ɑ gɑf-kãngɑ pʋgẽ.
A Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a ne sõor (1117).
Al-bʋhaarɩy n reeg-a, ne sõor (6251) la a Muslim ne sõor (884).
A Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a, sõor (756) la a Muslim, sõor (872).
Al-bʋhaarɩy n reeg-a, sõor (793), la a Muslim, sõor (398).
A Al-bʋhaarɩy n reeg-a, sõor (812), la a Muslim, sõor (490).
A Muslim n yiis-a (498).
A Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a, sõor (724), la a Muslim, sõor (398).
A Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a (797) la a Muslim (402).
A At-tirmiizii n reeg-a, sõor (839).
A Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a, sõor (6008).
A Bʋẖaarɩy n reeg-a, sõor (1110).
A Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a, sõor (835).
Al-bʋhaarɩy n reeg-a, sõor (743), la a Muslim, ne sõor (399).
A At-tirmiizii n reeg-a, ne sõor (266).
A Muslim n yiis-a limor (588).
Abuu Daawʋʋd n yiis-a limor (5168).
a At-tirmiizii n yiis-a limor (284).
A Muslim n yiis-a limor (1484).
A Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a, sõor (609), la a Muslim, sõor (602).
a Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a ne sõor (4130), la a Muslim ne sõor (842).
A Muslim n yiis-a limor (865).
A Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a ne sõor (934), la a Muslim ne sõor (851).
A Bʋẖaarɩy n reeg-a sõor (1081), la a Muslim sõor (693).
A Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a, ne sõor (1012) la a Muslim, ne sõor (894).
Abuu Daawʋʋd n yiis-a limor (3201), la a At-tirmiizii limor (1024), n yeel t'a yaa "Hasan Ṣahɩɩhe".
A Muslim n yiis-a limor (962).
A Bʋẖaarɩy n reeg-a ne sõor (8), la a Muslim ne sõor (111).
A ɭbn Maagε n yiis-a limor (1792), la a At-tirmiizii limor (63) la (631).
A Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a ne sõor (1402), la a Muslim ne sõor (2287).
A Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a ne sõor (1432), la a Muslim ne sõor (984).
A Abʋʋ Dawʋʋd n yiis-a limor (1609), la a ɭbn Maaǧa limor (1827), t'a Al-baani yeel t'a manegame a Abʋʋ Dawʋʋd hadiis manesdsã pʋgẽ limor (1609).
A Bʋẖaarɩy n reeg-a ne sõor (1), la a Muslim ne sõor (1907).
A Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a ne sõor (1810), la a Muslim ne sõor (1086).
A Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a ne sõor (1909).
a Ahmad n yiis-a limor (26457), la a Abʋʋ Daawʋʋd limor (2454), la a An-nasaa'ɩy limor (2331) la yaa yẽ sẽn togs gom-biis ninsã la woto.
A Al-Bʋẖaarɩy n yiis-a (6669) la a Muslim (2709).
Abuu Daawʋʋd n yiis-a limor (2380), la a At-tirmiizii limor (719), la a Ɩbn Maaǧa limor (676).
Al-bʋhaarɩy n yiis-a, ne sõor (1849), la a Muslim, ne sõor (1846).
A Muslim n yiis-a limor (1134).
a Ahmad n yiis-a limor (25198), la a An-Nasaa'ɩy limor (2627), la a ɭbn Maaǧa limor (2901).
A Al-Bʋẖaarɩy n yiis-a, ne sõor (1862), la a Muslim, ne sõor (1341).
A Al-Bʋẖaarɩy n yiis-a, ne sõor (1531).
A Muslim n yiis-a ne sõor (1211).
a Al-Bʋẖaarɩy n reeg-a, ne sõor (1549).
A Muslim n yiis-a limor (1218).
a At-tirmiizii n yiis-a limor (487), la a yeel t'a yaa "Hasan Garɩɩb (a bee neere)", la a Al-baanii yeelame t'a bee neere.
Gese: Mugni Al-Muhtaag (2/22).
Haašɩya Ibn ʿAabɩdiin (1/42).
Gese: Al-Magmuu' (1/50).
As-suf'atʋ: Yẽ yaa naag-n-taag hakɛ t'a reeg a to wã soolmã, ned ning nengẽ ɑ pʋɩɩrã sẽn kẽngã, lɑ a nengẽ wã ne arzƙ tedgre.
, Al-'iinah koosgo: Yẽ yaa ned sẽn na n koos bũmb samde, n kɩs-a bũmbã, rẽ poorẽ taoor t'a nɑ pɑ reeg a sɑmdã, la ɑ lebg n reeg bũmbã n da vẽenega, ne ligd sẽn pa ta yẽ sẽn dɑ koosã ye. ( tɩ lebg wɑ ɑ peng-ɑ-lɑ ligdi lɑ ɑ wɑ yɑo tɩ yɩɩd ɑ sẽn pengã)
A Al-Bʋẖaarɩy n yiis-a sõor ɑ (8).