رِسَالَةٌ فِي الدِّمَاءِ الطَّبِيعِيَّةِ لِلنِّسَاءِ
نامەیەکا کورت ل دۆر خوینێن ئافرهتان یێن سروشتی
بِقَلَمِ فَضِيلَةِ الشَّيْخِ العَلَّامَةِ
مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحٍ العُثَيْمِينِ
غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَلِوَالِدَيْهِ وَلِلمُسْلِمِينَ
ب پێنۆسێ شێخ و زانایێ مەزن
محمَّدُ بْنُ صَالِحِ العُثَيْمِين
خودێ ل وی و دایبابێن وی و هەمی موسلمانان ببووریت
بِسْمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحِيمِ
نامەیەکا کورت ل دۆر خوینێن ئافرهتان یێن سروشتی
سوپاسی هەمی بۆ خودێ بن، ئەم سوپاسییا وی دکەین و داخوازا هاریکارییێ ژ وی ب تنێ دکەین و داخوازا ژێبرنا گونەهان ژ وی دکەین و بۆ لایێ وی دزڤڕین و تەوبە دکەین، و ئەم خۆ ب خودێ د پارێزین ژ خرابییێن نەفسێن خۆ و ژ کار و کریارێن خۆ یێن خراب. هەر کەسێ خودێ ڕاستەڕێ کر؛ کەس نەشێت وی د سەردا ببەت و هەر کەسێ خودێ د سەردا بر؛ کەس نەشێت وی ڕاستەڕێ بکەت. ئەز شاهدەییێ ددەم کو ژ ئەلڵاهی پێڤهتر چ خودایێن ژ هەژی پەرستنێ نینن، ئەو ئێکێ ب تنێیە و وی چ شریک و هەڤال نینن، هەروەسا ئەز شاهدەییێ ددەم کو موحەممەد عەبدێ خودێ و پێغەمبەرێ وییە، صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر وی و مالبات و صەحابییێن وی بن و ل سەر هەر کەسەکی بن یێ ب جوانی ل دویڤ ڕێکا وان دچیت هەتا ڕۆژا قیامەتێ.
پشتی ڤێ چەندێ دێ بێژم: ئەو خوینێن ئافرهت دبینیت ئەڤەنە: خوینا زڤڕۆکا هەیڤانە (كو دبێژنێ الحیض یان عاده) و ئەو خوینا نه د ڕۆژێن زڤڕۆکا هەیڤانەدا دهێتە دیتن (كو دبێژنێ الإستحاضة) و خوینا چلکێن زارۆکبوونێ (كو دبێژنێ النفاس)، ئەڤە ژی ژ وان بابەتێن گرنگە کو پێدڤی دکەت بهێنە دەستنیشانکرن و حوکمێن وان بهێنە ڕوهنکرن و گۆتنێن زانایان یێن دروست و خەلەت کو ل دۆر ڤی بابەتی هاتینە گۆتن بهێنە جوداکرن، ههروهسا پێدڤییه بۆ ب سەرئێخستنا گۆتنەکێ ل سەر ئێکا دی ل دۆر ڤێ چەندێ پشتبەستن ل سەر وان دەقێن د قورئان و سوننەتێدا هاتین بهێتە کرن.
١- چونکی ئەو هەردوو (قورئان و سوننهت) ژێدەرێن سەرەکینە کو حوکمێن خودێ ل سەر هاتینە ئاڤاکرن، ئهو حوكمێن مرۆڤ پێ عیبادەتی دکەن و خودێ ئەو پێ ڕاسپاردینه.
٢- ژ بەر کو ئارامییا دلی و بەرفرەهبوونا سينگی و تەناهییا نەفسێ و ئهنجامدانا وی ئهركێ ل سهر ملێ مرۆڤی ههی، د پشتبەستنا ل سەر قورئان و سوننەتێدا هەیە.
٣- ژ بەر کو هەر تشتەکێ دی ژ بلی (قورئان و سوننهتێ)، بەڵگە (ژ قورئان و سوننهتێ) بۆ دهێتە ئینان، نە كو ئەو بخۆ دبنە بەڵگە .
ژ بەر کو بەڵگە و هێجەت یا د ئاخڤتنا خودێ و ئاخڤتنا پێغەمبەرێ ویدا (صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن)، هەروەسا ل دویڤ گۆتنا دروست بەڵگە یا د گۆتنا خودانێن زانینێدا ژ صەحابییان، بەلێ ب مەرجەکی چ دەق د قورئان و سوننەتێدا نەبن بەروڤاژی وێ گۆتنێ بن، كا چاوا دڤێت دژی گۆتنا چ صەحابییێن دی ژی نەبیت، بەلێ ئەگەر دەقەک د قورئانێ و سوننەتێدا هەبیت کو دژ و بەروڤاژی وێ گۆتنێ بیت، هنگی پێدڤییە ئەوا د قورئان و سوننەتێدا هاتی بهێتە وەرگرتن و یا دی بهێتە هێلان، و ئەگەر گۆتنا صەحابییەکێ دی دژ و بەروڤاژی وێ گۆتنێ بوو، وی دەمی دێ داخواز هێتە کرن گۆتنەک ژ وان ب سەر گۆتنا دی بهێتە ئێخستن و گۆتنا دروستتر بهێتە وەرگرتن؛ ژبەر گۆتنا خودایێ مەزن:
﴿...فَإِن تَنَٰزَعۡتُمۡ فِي شَيۡءٖ فَرُدُّوهُ إِلَى ٱللَّهِ وَٱلرَّسُولِ إِن كُنتُمۡ تُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۚ ذَٰلِكَ خَيۡرٞ وَأَحۡسَنُ تَأۡوِيلًا﴾
(…ڤێجا ئهگهر هوين د ناڤبهرا خۆدا ل سهر تشتهكى ب ههڤڕكى چوون، هوين حوكمێ وى تشتى بۆ خودێ وپێغهمبهری بزڤڕینن، ئهگهر ههوه ب دروستى باوهرى ب خودێ و ڕۆژا حسێبێ ههبیت. ئهڤ چهنده ژ ههڤڕكییێ وژێكڤهبوونێ چێتره، و دويماهیکا وێ باشتره). [النساء: 59].
ئەڤە نامەیەکا کورتە ل دۆر وێ چەندا پێدڤی دکەت بۆ دیارکرن و ڕوهنکرنا ڤان خوینان و حوکمێن وان، ئەڤ نامەیە ژی ژ ڤان پشکان پێک دهێت:
پشکا ئێکێ: ل دۆر ڕامانا خوینا زڤڕۆکا هەیڤانە و حیکمەتا ژ هەبوونا وێ.
پشکا دووێ: ل دۆر دەمێ هاتنا زڤڕۆکا هەیڤانە و کا ئهو چەند دمینیت.
پشکا سێیێ: ل دۆر وان تشتێن ژ نیشکەکێڤە ب سەر زڤڕۆکا هەیڤانەدا دهێن.
پشکا چارێ: ل دۆر ئەحکامێن گرێدایی زڤڕۆکا هەیڤانە.
پشکا پێنجێ: ل دۆر وێ خوینا پشتی زڤڕۆکا هەیڤانە دهێت و حوکمێن وێ.
پشکا شەشێ: ل دۆر خوینا چلکێن زارۆکبوونێ و حوکمێن وێ.
·پشکا حەفتێ: ل دۆر بکارئینانا وان تشتان یێن ڕێگرییێ ل هاتنا زڤڕۆکا هەیڤانە دکەن یان زویتر ژ دەمێ وێ دئینن، هەروەسا ل دۆر وی تشتییە یێ ڕێگرییێ ژ دووگیانبوونێ دکەت یان زارۆکی ژ بەر دبەت.
پشکا ئێکێ: ل دۆر ڕامانا خوینا زڤڕۆکا هەیڤانە و حیکمەتا ژ هەبوونا وێ.
(الحیض) د زمانیدا: ههڕكین و چوونا تشتییه.
د شهریعهتیدا: خوینهكه ل دهڤ ڕهگهزێ مێ یا ههی و تشتهكێ سروشتییه ل دهڤ وێ ههی، چ ئهگهر ژی بۆ هاتنا وێ نینن و ل هندهک دهمێن دیاركری دهێت. ئهو خوینهكا سروشتییه، چ پهیوهندی ب نهساخی یان برین یان كهڤتن یان زارۆكبوونێڤه نینن. ڤێجا ژ بهر كو ئهو خوینهكا سروشتییه؛ هنگی ئهو ل دویڤ ڕهوشا كچ و ژنێ و ژینگهھ و كهش و ههوایێ وێ دهێته گوهاڕتن، ژ بهر ڤێ چهندێ ژی جوداهییهكا دیار و ئاشكهرا ل دهڤ ژنان ههیه د ڤێ خوینێدا.
حیكمهت ژ ههبوونا ڤێ خوینێ ئهڤهیه كو: ژ بهر كو زارۆک د زكێ دایكا خۆدا؛ نهشێت وێ خوارنێ بخۆت یا ئهو كهسێن ژ دهرڤهی زكێ دایكێدا دژین دخۆن، ههروهسا دلۆڤانترین كهس ب وی ژی نهشێت خوارنهكێ بگههینیته وی، هنگی خودایێ مهزن هندهک دهركهڤتنێن خوینێ د لهشێ ژنێدا پهیدا كرن دا ئهو زارۆكێ د زكێ وێدا بۆ خۆ وهك خوارن مفای ژێ ببینیت بێی كو پێدڤی خوارنێ و ڤهجویتنێ بیت، ئهڤ خوینه (خوارنه) دێ ب ڕێكا نافكێ گههیته لهشێ زارۆكی، ئهڤه ژی ب وێ ڕێكێ كو خوین دێ چیته د ناڤ ڕههێن ویدا و دێ بۆ وی بیته خوارن و پێ تێر بیت، یێ پیرۆز بیت ئهو خودایێ ئافراندنا ههر تشتهكی باش دای.
حیكمهت ژ ههبوونا خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه ئهڤهیه، ژ بهر هندێ ژی دهمێ ژن ب دووگیان دكهڤیت؛ ئهڤ خوینه دهێته بڕین و ئێدی نابینیت، لهوا جارهكا چاوا نهبیت، ئهگهر نه ئهو خوینێ نابینیت، ههروهسا ژنێن شیردهر ژی گهلهک ب كێمی ڤێ خوینێ دبینن، نهخاسمه ل دهستپێكا دهمێ شیردانێ.
پشکا دووێ: ل دۆر دەمێ هاتنا زڤڕۆکا هەیڤانە و کا ئهو چەند دمینیت.
ئاخڤتنا ل دۆر ڤێ پشكێ دێ ب دوو تهوهران بیت:
تهوهرێ ئێكێ: ل دۆر وی ژییێ ئهڤ خوینه تێدا دهێته دیتن.
تهوهرێ دووێ: ل دۆر دهمێ مانهڤهیا ڤێ خوینێ.
هندیكه تهوهرێ ئێكێیه: ئهو ژییێ خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه تێدا دهێته دیتن، ب گشتی د ناڤبهرا دوازده سالییێ ههتا پێنجی سالییێدایه، و بهلكی ئافرهت ههبیت بهری ڤی ژیی یان پشتی وی ژی ئهڤ خوینه دیتبیت، ل دویڤ ڕهوش و ژینگهھ و كهش و ههوایێ ئهو تێدا دژیت.
بۆچوونێن زانایان (خودێ دلۆڤانییێ ب وان ببهت) یێن ژێک جودا بووین ل دۆر وێ چهندێ كا: ئهرێ وی ژییێ ئهڤ خوینه تێدا دهێته دیتن سنوور و دهمهكێ دیاركری ههیه، وهسا كو ئافرهت بهری وی دهمی یان پشتی وی ڤێ خوینێ نهبینیت؟ و ههر خوینهكا بهری وێ یان پشتی وێ دهێت؛ ئهو خوینهكا خرابه چ پهیوهندی ب خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهڤه نینن؟
بۆچوونێن زانایان ل دۆر ڤێ چهندێ نه وهكی ئێكن و د ژێک جودانه. داریمی پشتی ئهو ژێكجوداهییا د ڤی بابهتیدا ههی بهحسكری، گۆت: ل دهڤ من ئهڤه ههمی یا خهلهته، چونكی ژێدهر و لێڤهگهڕێ ڤێ ههمییێ ههبوون و هاتنه، ڤێجا خۆ چهند ژێ بهێته دیتن د ههر ڕهوشهكێ و د ههر ژییهكیدا بیت؛ دڤێت وهک خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه بهێته هژمارتن. خودێ ژی چێتر دزانیت1.
بۆچوونا دروست ئهوه یا داریمی گۆتی، و ئهو ههلبژارتنا شێخێ ئیسلامێ ئبن تهیمییهی ژییه2، ل دهڤ وی ژی ئهڤ بۆچوونه یا دروسته، ڤێجا ههر گاڤا ئافرهتێ خوین دیت؛ هنگی ئهو خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه، خۆ ئهگهر دبن نهھ سالییێدا یان د سهر پێنجی سالییێدا بیت، ئهڤه ژی چونكی خودێ و پێغهمبهرێ وی ئهحكامێن خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه ب ههبوون و هاتنا وێڤه گرێدان، و بۆ ڤێ چهندێ خودێ و پێغهمبهرێ وی چ ژییێن تایبهت دهستنیشان نهكرن، لهوا پێدڤییه زڤڕین بۆ وێ ههبوونێ بیت یا ئهحكام ل سهر هاتینه ئاڤاكرن و گرێدان، و بەڕتەنگکرن و گرێدانا وێ ب ژییهكێ دهستنیشانكریڤه؛ كارهكه پێدڤی ب بهڵگهیهكی ههیه ژ قورئانێ و سوننهتێ و چ بهڵگه ل سهر ڤێ چهندێ نینن.
تهوهرێ دووێ: ل دۆر دهمێ مانهڤهیا خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه، ئانكو كا چهند ڕۆژان دمینیت.
زانا ل دۆر ڤێ چهندێ گهلهك ژێک جودا بووینه، ههتا وی ڕادهی نێزیكی شهش یان حهفت گۆتنێن جودا ل دۆر ڤێ چهندێ ههنه.
ئبن مونزیر (خودێ دلۆڤانییێ پێ ببهت) دبێژیت: كۆمهكا زانایان گۆتییه: (كێمترین دهمێ زڤڕۆكا ههیڤانه یان درێژترین دهمێ وێ چ سنوور ب ڕۆژان بۆ نینن)3.
من گۆت (ئانكو ئبن مونزیری): ئهڤ گۆتنه ژی وهكی گۆتنا داریمی یا بهری نوكهیه و ئهو ههلبژارتنا شێخێ ئیسلامێ ئبن تهیمییهیه ژی و ئهو گۆتن و بۆچوونا دروسته، چونكی قورئان و سوننهت و قیاس و ڕهوشا ئافرهتان ژی ئاماژهیێ دكهنه سهر وێ.
بهڵگهیێ ئێكێ گۆتنا خودێیه:
﴿وَيَسۡـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡمَحِيضِۖ قُلۡ هُوَ أَذٗى فَٱعۡتَزِلُواْ ٱلنِّسَآءَ فِي ٱلۡمَحِيضِ وَلَا تَقۡرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطۡهُرۡنَۖ...﴾
(و ئهو پرسيارا بێ نڤێژییا ژنێ ژ ته دكهن، تو بێژه وان: ئهو ئێشانهكا پيسه زيانێ دگههينيته وى يێ خۆ نێزيک بكهت، ڤێجا هوين ل ڤى دهمى خۆ ژ چوونا نڤينێ بدهنه پاش، حهتا ئهو ژڤان ب دويماهیک بهێت…). [البقرة:222]، ڤیجا خودێ دویماهیک دهمێ زڤڕۆكا ههیڤانه كره پاقژبوون، و دویماهیک دهمێ وێ نهكره بوورینا شهڤهك و ڕۆژهكێ ب سهر دهمێ دهستپێكرنا وێ، یان سێ شهڤان یان پازده ڕۆژان، ئهڤه ژی بهڵگهیه ل سهر وێ چهندێ كو ئهگهرێ حوكمی خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه، ههبوون و نهبوونا وی حوكمی یا گرێداییه ل سهر دیتنا وێ خوینێ و پاقژبوونا ژ وێ، ڤێجا ههر گاڤا خوین هاته دیتن؛ دێ حوكم بنهجھ بیت و ههر گاڤا ئافرهت ژ وێ خوینێ پاقژ بوو؛ حوكم دێ ب دویماهیک هێت و نامینیت.
بهڵگهیێ دووێ: ژ بهر وێ فهرموودهیا د صهحیحا موسلمیدا بنهجھ بووی كو پێغهمبهرێ خودێ (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) گۆته عائیشایێ كو ئهو كهڤتبوو د زڤڕۆكا ههیڤانهدا د دهمهكیدا د ناڤ ئیحراماندا بوو ل عومرێ: «افْعَلِي مَا يَفْعَلُ الْحَاجُّ، غَيْرَ أَنْ لَا تَطُوفِي بِالْبَيْتِ حَتَّى تَطْهُرِي». قَالَتْ: فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ طَهُرَتْ، فَأَفَاضَتْ. (ههر تشتهكێ حهجی دكهت تو ژى بكه، ب تنێ ئهو نهبیت تو طهوافێ ل دۆر كهعبێ نهكه ههتا پاقژ دبی). گۆت: ڤێجا ل ڕۆژا جهژنا قوربانی ئهز پاقژ بووم، و من طهوافا ئیفاضێ كر. فهرمووده4.
د ههردوو صهحیحاندا بنهجھبوویه كو پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) گۆتییه وێ: «انتَظِرِي فَإِذَا طَهُرْتِ فَاخْرُجِي إِلَى التَّنْعِيمِ»5، ئانكو: (خۆ بگره، پاشی دهمێ تو پاقژ بووی، دهركهڤه بۆ تهنعیمێ). ڤێجا پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) دویماهیک دهمێ زڤڕۆكا ههیڤانه كره پاقژبوون، و دویماهیک دهمێ وێ نهكره دهمهكێ دیاركری، ئهڤه ژی بهڵگهیه ل سهر هندێ كو حوكم یێ گرێداییه ب خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهڤه، و ههبوون و نهبوونا وێ یا گرێداییه ل سهر دیتنا وێ خوینێ و پاقژبوونا ژ وێ.
بهڵگهیێ سێیێ: ئهڤ (تهقدیركرن) و بهرفرههییێن وان زانا و فقهزانێن ل دۆر ڤی بابهتی ئاخڤتین بهحسكری، نه د پهڕتووكا خودایێ مهزن و نه د سوننهتا پێغهمبهرێ خودێدا نینن (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن)، ئهڤه ههر چهنده كو ئافرهت یا پێدڤییه بۆ بهێته دیاركرن بگرە گهلهک یا فهر و پێدڤییه ئهڤ چهنده بهێته ڕوهنكرن، ڤێجا ئهگهر ئهو تشتهک بایه كو پێدڤی بوو خهلكی زانیبا و تێگههشتبان و پهرستن تێدا با؛ هنگی مسوگهر خودێ و پێغهمبهرێ وی (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) دا ب ڕهنگهكێ دیار بۆ ههمی مرۆڤان ڕوهن و ئاشكهرا كهن، ئهڤه ژی ژ بهر گرنگییا وان حوكمێن ل سهر ڤی بابهتی دهێنه ئاڤاكرن ژ نڤێژ و ڕۆژی و پێكئینانا ههڤژینییێ و بهردان و طهلاقێ و میراتگرییێ و ژ بلی وان ژ حوكمێن شهرعی دا بابهتی دیاركهت، ههروهكی كا چاوا خودێ و پێغەمبەرێ وی هژمارا نڤێژان و دهم و ڕكوع و سوجدهیێن وێ دیاركرین، دیسان زهكات ژی دیار و ڕوهنكرییه: یا دیاركری كا زهكات د كیژ جۆرێ سامانیدا ههیه و كا پێدڤییه مال و سامان بگههیته چ ئاست و چهند بیت ههتا بهێـته دان و كا دێ زهكات بۆ كێ هێته مهزاختن، كا چاوا بۆ مه بابهتێن گرێدایی ڕۆژییێ ژی هاتینه ڕوهنكرن كا دهمێ وێ چهنده و کەنگییە، ههروهسا جهج و بابهتێن د بن ڤانه ژیدا هاتینه ڕوهنكرن و تشتێ پێڤه گرێدایی هاتییه دیاركرن، ههتا تۆره و ئادابێن خوارن و ڤهخوارن و نڤستنێ و جووتبوون و ڕوینشتن و هاتنا مال و دهركهڤتنا ژ مال، و تۆره و ئادابێن چوونا تارهت و دهستئاڤێ، خۆ هژمارا وان بهرێن مرۆڤ خۆ پێ پاقژ دكهت ژی، و ژ بلی ڤانه ژ بابهتێن بچویك و هویر، یێن كو خودایێ مهزن ئایین پێ تهمام كری، و قهنجی و نیعمهتا خۆ ل سهر باوهرداران پێ تهمام كری، ههروهكی خودایێ مهزن گۆتییه:
﴿...وَنَزَّلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ تِبۡيَٰنٗا لِّكُلِّ شَيۡءٖ...﴾
(...و ب ڕاستى مه قورئان بۆ ته هنارتییه دا ههر تشتهكێ ههوجهى ئاشكهراكرنێ بیت ئهو ئاشكهرا بكهت...). [النحل:89]، ههروهسا خودێ دبێژیت:
﴿...مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلَـكِن تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلَّ شَيْءٍ...﴾
(…ئهڤ قورئانه گۆتنهكا چێكرى ودرهو نينه، بهلكى مه ئهو يا ئينايه خوارێ ڕاستگۆيییا پەڕتووکێن بهرى خۆ ئاشكهرا دكهت، ودياركرنهكه بۆ ههر تشتهكێ بهنى ههوجه ببنێ ژ حهلالی وحهرامى…). [يوسف:111].
ڤێجا دهمێ ئهڤ (تهقدیركرن) و بهرفرههییه نه د پهڕتووكا خودێدا و نه د سوننهتا پێغهمبهرێ خودێدا نینن (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن)، ب وێ چهندێ دیاربوو كو چ پشتبەستن و لێزڤڕین بۆ ناهێته كرن، بهلكی دێ پشتبهستن ل سهر ناڤێ زڤڕۆكا ههیڤانه (الحیض)ـێ ب تنێ هێته كرن كو حوكمێن شهرعی ل سهر ههبوون و نهبوونا وێ هاتینه گرێدان و دانان، و ئهڤ بهڵگهیه، (مهرهما من ئهڤهیه دهمێ بهحسێ وی حوكمی د قورئان و سوننهتێدا نههاتییه كرن، ئهو ب خۆ بهڵگهیه ل سهر هندێ كو ئهو تشت نینه)، دێ مفایێ ته كهت د ڤی بابهتی و بابهتێن دی یێن زانستیدا، ژ بهر كو ئهحكامێن شهرعی بنهجھ نابن ئهگهر بهڵگهیهكێ شهرعی ل سهر نهبیت ژ پهڕتووكا خودێ یان سوننهتا پێغهمبهرێ وی (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) یان ئێكدهنگییهكا ناڤدار ژ لایێ زانایانڤه یان قیاس و پیڤانهكا دروست. شێخێ ئیسلامێ ئبن تهیمییه د بنیاتهكێ خۆدا دبێژیت: (ههر ژ ڤێ چهندێ ژی ناڤێ (الحیض)ـێیه، كو خودێ كۆمهكا حوكمێن شهرعی د قورئان و سوننهتێدا ل سهر داناینه، و نه كێمترین دهم و نه درێژترین دهمێ وێ و نه پاقژبوونا د ناڤبهرا دوو زڤڕۆكان ژیدا ديار نهكریيه و نهكرییه ئهگهرێ حوكمی، ئهڤه د دهمهكیدا ئافرهتێن ڤێ ئوممهتێ ب گشتی تووشی ڤێ چهندێ دبن و گهلهک د پێدڤینه بۆ بهێته دیاركرن، زمان ژی جوداهییێ د ناڤبەرا چەندییەکێ و چەندییەکا دیدا ناکەت، ڤێجا ههر كهسێ دهمهكێ دهستنیشانكری بۆ ڤێ چهندێ دانا، ئهڤه وی سهرپێچییا قورئان و سوننهتێ كر)6. ئاخڤتنا وی ب دویماهیک هات.
بهڵگهیێ چارێ: بهرچاڤ وهرگرتنا ڕهوشا ئافرهتان، ئانكو قیاس و پیڤانێ دروست، ئهڤه ژی چونكی خودێ زڤڕۆكا ههیڤانه ب ههبوونا ئهزیهت و نهخۆشیێڤه گرێدا و دیاركر كو ئێشان یا د گهل ههی، ڤێجا ههر گاڤا زڤڕۆكا ههیڤانه ههبیت؛ ئێشان و نهخۆشی ژی یا ههی، چ جوداهی نینه د ناڤبهرا ڕۆژا دووێ و ڕۆژا ئێكێدا، چ جوداهی نینه د ناڤبهرا ڕۆژا چارێ و ڕۆژا سێیێدا، چ جوداهی نینه د ناڤبهرا ڕۆژا شازدێ و ڕۆژا پازدێدا، چ جوداهی نینه د ناڤبهرا ڕۆژا ههژدێ و ڕۆژا ههڤدێدا، زڤڕۆكا ههیڤانه ههر زڤڕۆكا ههیڤانهیه و ئێشان و نهخۆشی ژی ههر ئێشان و نهخۆشییه و چ جوداهی د ناڤبهرا واندا نینه.
د ههردوو ڕۆژاندا ئهگهر وهكی ئێک یێ ههی، ڤێجا چاوا چێدبیت جوداهی د حوكمیدا د ناڤبهرا دوو ڕۆژاندا بهێتەکرن، ههر چهنده ههردوو د ئهگهریدا د یهكسانن؟! ئهرێ ما ئهڤه نه بهروڤاژی قیاس و پیڤانا دروسته؟! یان ئهرێ ما نه قیاس و پیڤانا دروست دێ یهكسانكرنێ كهت د ناڤبهرا دوو ڕۆژاندا، ژ بهر كو ههردوو د ئهگهریدا د یهكسانن؟.
بهلگهیێ پێنجێ: ئهو زانایێن زڤڕۆكا ههیڤانه ب دهمهكێ دهستنیشانكری و هندهک ڕۆژانڤه گرێدای، گۆتن و بۆچوونێن وان د ژێک جودانه و وهكی ئێک نینن، ئهڤه ژی بهڵگهیه ل سهر هندێ كو چ بهڵگه ل دۆر بابهتی نینن كو ل سهر مه پێدڤی بكهت ئهم لێزڤڕینێ بۆ بكهین، بهلكی ئهو ب تنێ هندهک ئهحكامێن ئیجتیهادینه دبیت دروست و دبیت د خهلهت بن، چ ژ وان ژ یا دی باشتر نینه بۆ وهرگرتنێ، و ل دهمێ دووبهرهكی دروست دبیت؛ لێڤهگهڕ بۆ پهڕتووكا خودێ و سوننهتا وییه.
ڤێجا ئهگهر دیاربوو كو ئهو گۆتنا دبێژیت چ دهمێن دهستنیشانكری و ڕۆژێن تایبهت بۆ كێمترین و درێژترین دهمێ زڤڕۆكا ههیڤانه نینن؛ بهێزترین گۆتنه و ههر ئهوه گۆتنا دروست، هنگی بزانه كو ههر خوینهكا سروشتی یا ژن دبینیت كو ژ بهر چ برین و تشتێن وهسا نههاتبيته خوارێ؛ ئهو خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه بێی كو بهێته دهستنیشانكرن ب دهمهک یان ژییهكێ دیاركریڤه، ب تنێ هنگی نهبیت ئهگهر ئهڤ خوینه ههر یا بهردهوام بیت و چ جاران ڕانهوهستیت يان ب تنێ بۆ دهمهكێ كێم ب ڕاوهستيت ژ ههیڤێ، بۆ نموونه ب تنێ ڕۆژهكێ یان دوو ڕۆژان ڕاوهستیت وهكی دی ههر یا بهردهوام بیت، ئاها ئهڤ خوینه نه خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه، بهلكی خوینا ئێشهكێ يه و دبێژنه ڤى جۆرێ خوينێ: (الإستحاضة)، ئهگهر خودێ حهز بكهت دێ دیاركرن و ڕوهنكرنا خوينا - ئيستيحاضێ - و ئهحكامێن وێ د گهل مه هێن.
شێخێ ئیسلامێ ئبن تهیمییه دبێژیت: (بنیات ئهڤهیه كو ههر تشتهكێ ژ مالبچویكی دهربكهڤیت؛ خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه، ههتا بهڵگهیهك ههبیت ل سهر هندێ كو ئهو خوینا (الإستحاضة) يه یا پشتی زڤڕۆكا ههیڤانه دهێت)7.
ههروهسا دبێژیت: (ههر خوینهكا بهێت؛ ئهو خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه، ئهگهر نههێته زانین كو ئهو ژ بهر ڕهههكێ یان برینهكێ یا هاتی)8. گۆتنا وی ب دویماهیک هات.
ڤێجا كا چاوا ژ لایێ ههبوونا بهڵگهیڤه ئهڤ گۆتنه؛ گۆتن و بۆچوونا دروسته، ئهو بۆ تێگههشتن و زانینێ ژی نێزیكتره و بۆ كارپێكرن و جێبهجێكرنێ ژی ب ساناهیتره ژ وێ گۆتنا وان زانایێن دهمێ وێ دیاركری گۆتی، و تشتێ ب ڤی ڕهنگی بیت؛ ژ ههژیتره بهێته وهرگرتن، چونكى ئهو د گهل ڕوحا ئایینێ ئیسلامێ و بنیاتێ وێ دگونجیت، كو ئهو ژی ب ساناهییاتی و سڤكییه، خودایێ مەزن گۆتییە:
﴿...وَمَا جَعَلَ عَلَيۡكُمۡ فِي ٱلدِّينِ مِنۡ حَرَجٖۚ...﴾
(…و وى مننهت ل ههوه كر كو شەريعهتێ ههوه ب ساناهى ئێخست، و چ زهحمهت ودژوارى نهكره د ئهحكامێن ویدا…). "[الحج:78]،" ههروهسا پێغهمبهری (صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن) گۆتییه: «إِنَّ الدِّينَ يُسْرٌ وَلَنْ يُشَادَّ الدِّينَ أَحَدٌ إِلَّا غَلَبَهُ فَسَدِّدُوا وَقَارِبُوا وَأَبْشِرُوا»، (مسوگهر دین یێ ب ساناهییه و ههر كهسێ دینی ل سهر خۆ گران بكهت؛ ئهو دین دێ ل سهر وی زالبیت و دێ شێته وی، ڤێجا هوین ئارمانجێ بجھ بینن یان نێزیک بكهن و مزگینییێ بدهنه ئێكودوو). رواه البخاري9.
ژ ڕهوشتێ پێغهمبهری ژی (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) ئهڤە بوو: «أَنَّهُ مَا خُيِّرَ بَيْنَ أَمْرَيْنِ إِلَّا اخْتَارَ أَيْسَرَهُمَا مَا لَمْ يَكُنْ إِثْمًا»، ئانكو: (ئهگهر ئهو هاتبا سهرپشككرن د ناڤبهرا دوو بابهتاندا و دوو ههلبژارتن ل بهرا وی ههبان، دا یا ب ساناهیتر ههلبژێریت ئهگهر چ گونهھ تێدا نهبان)10.
زڤڕۆكا ههیڤانه ل دهڤ ژنا ب دووگیان:
ب گشتی ههر گاڤا ژن ب دووگیان كهڤت؛ خوین دێ ژێ هێته بڕین و ئێدی نابینیت. ئیمامێ ئهحمهد (خودێ دلۆڤانییێ پێ ببهت) دبێژیت: (ژن ب نههاتنا زڤڕۆكا ههیڤانه دزانن كو ب دووگیانن)11.
لهوا ئهگهر ژنا ب دووگیان خوین دیت، هنگی ئهگهر ئهڤ خوینه ب دهمهكێ كێم بهری دانانا زارۆكی بیت وهكی دوو یان سێ ڕۆژان، و ژانێن زارۆكبوونێ ژی د گهل بن، هنگی ئهو خوینا چلكێن زارۆكبوونێیه. بهلێ ئهگهر بهری دانانا زارۆكی بیت ب دهمهكێ درێژ یان ژی بهری دانانا زارۆكی بیت ب دهمهكێ كێم، بهلێ ژانێن زارۆكبوونێ د گهلدا نهبن، هنگی ئهڤه نه خوینا چلكێن زارۆکبوونێیە، بهلێ پرسیار ل ڤێرێ ئهڤهیه: ئهرێ ئهڤه خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه و دێ ئهحكامێن وێ خوینێ ل سهر ژنێ بنهجھ بن؟ یان ژی ئهو خوینهكا خراب و پویچه و سهرهدهرییا خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه د گهل ناهێته كرن و ئهحكامێن وێ ل سهر ناهێنه جێبهجێ كرن؟
بۆچوونێن خودانێن زانینێ ل دۆر ڤی بابهتی د جودانه.
یا دروست ئهڤهیه كو ئهو خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه ئهگهر ل سهر وی شێوازی بهێت یێ بهری هنگی خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه ل سهر دهات، چونكی بنیات ئهڤهیه ئهو خوینا ژ ژنێ دهردكهڤیت؛ خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه، ئهگهر چ ئهگهر نهبن ڕێكێ ل بهر هندێ بگریت ئهو خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه بیت، چ بهڵگه د قورئان و سوننهتێ ژیدا نینن كو ڕێكێ ل بهر زڤڕۆكا ههیڤانه بگریت بۆ ژنا ب دووگیان.
ئهڤه مهزههبێ مالک12 و شافعییه13، شێخێ ئیسلامێ ئبن تهیمییهی ژی ئهڤ بۆچوونه ههلبژارتییه و د پهڕتووكا (الإختیارات: ص 30)ـێدا گۆتییە: (بهیههقی ژی ڤهگوهاستنهك ل دهڤ ئهحمهدی ل دۆر ڤێ چهندێ ڤهگوهاستییه، بهلكی وی ژێ ڤهگوهاستییه كو ئهو یێ زڤڕییهڤه بۆ وێ بۆچوونێ). ب دویماهیک هات.
ل دویڤ ئهڤا بووری ئهم دێ گههینه وی ئهنجامی كو ئهو تشتێ د زڤڕۆكا ههیڤانه یا ژنا ب دووگیان نهبیتدا بنهجھ دبیت، دێ ههمان تشت ل سهر زڤڕۆكا وێ ژنا ب دووگیان ژی بنهجھ بیت، ب تنێ د دوو بابهتاندا نهبیت:
بابهتێ ئێكێ: بهردان (طهلاق)، ڤێجا چێنابیت و یا حهرامه ئهو ژنا (عیدده) كهڤتینه سهر و یا ب دوو گیان نهبیت و ل دهمێ تووشی زڤڕۆكا ههیڤانه دبیت بهێته بهردان، بهلێ ئهڤ چهنده ل سهر ژنا ب دووگیان یا حهرام نینه، چونكی بهردان د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بۆ ژنا نه یا ب دووگیان بیت بهروڤاژی گۆتنا خودایێ مهزنه:
﴿...فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ...﴾
(...هوين ل دهمێ پاقژییێ -و بهرى چوونا نك وان- وان بەردەن...). [الطلاق:1]، بهلێ بهردانا ژنا ب دووگیان ل دهمێ زڤڕۆكا ههیڤانه بهروڤاژی گۆتنا خودێ نینه، چونكی ئهو كهسێ ژنا ب دووگیان بهردهت؛ ئهڤه وی ئهو د (عیددهیێن) وێدا بهردا، چ ئهو د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بیت یان یا پاقژ بیت، ئهڤه ژی چونكی (عیددەیێن) وێ ب دووگیانبوونێنه، ژ بهر ڤێ چهندێ ژی پشتی زهلام د گهل وێ جووت دبیت و دچیته نڤینا وێ؛ بهردانا وێ ل سهر وی حهرام نابیت و بۆ ڤێ چهندێ ئهو وهكی ژنێن نه ب دووگیان نینه.
بابهتێ دووێ: (عیدده) ب زڤڕۆكا ههیڤانه یا ژنا ب دووگیان ب دویماهیک ناهێن، بۆ ڤێ چهندێ ئهو وهكی ژنێن دی یێن تووشی زڤڕۆكا ههیڤانه دبن نینن، چونكی (عیدده)ـیێن وێ ب دویماهیک ناهێن ههتا ئهو زارۆكێ خۆ نهدانیت، چ ئهو تووشی زڤڕۆكا ههیڤانه ببیت یان نه، ژ بهر گۆتنا خودێ:
﴿...وَأُوْلَاتُ الأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَن يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ...﴾
(…و ئهو ژنێن ب دووگیان عیددەیێن وان ئهوه ئهو زارۆکێ خۆ بدانن...). [الطلاق:4].
پشکا سێیێ: ل دۆر وان تشتێن ژ نیشکەکێڤە ب سەر زڤڕۆکا هەیڤانەدا دهێن.
ئهو تشتێن ژ نیشکەکێڤە ب سهر زڤڕۆكا ههیڤانهدا دهێن چهند جۆرهكن:
جۆرێ ئێكێ: زێدههی یان كێمبوون، وهكی بۆ نموونه زڤڕۆكا ژنێ یا ههیڤانه شهش ڕۆژ بن، بهلێ خوینا وێ ههتا ڕۆژا حهفتێ ژی ههر یا بهردهوام بیت، یان زڤڕۆكا وێ یا ههیڤانه حهفت ڕۆژ بن؛ بهلێ ل ڕۆژا شهشێ پاقژ بیت.
جۆرێ دووێ: پێشڤههاتن یان گیرۆبوون، وهكی بۆ نموونه زڤڕۆكا وێ یا ههیڤانه ههرگاڤ ل دویماهیكا ههیڤێ بهێت، بهلێ ڤێ جارێ ل دهستپێكا ههیڤێ ببینیت، یان زڤڕۆكا وێ یا ههیڤانه ل دهستپێكا ههیڤێ بیت، بهلێ ڤێ جارێ ل دویماهیكا ههیڤێ ببینیت.
بۆچوونێن زانایان ل دۆر حوكمێ ڤان ههردوو جۆران د ژێک جودانه، بۆچوونا دروستتر ژی ئهڤهیه كو ههرگاڤا ژنكێ خوین دیت؛ هنگی ئهو یا كهڤتییه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا، و ههرگاڤا ژ وێ خوینێ پاقژ بوو؛ هنگی ئهو یا پاقژه و یا ژ زڤڕۆكا خۆ یا ههیڤانه ب دویماهیک هاتی، ڤێجا چ ڕۆژێن زڤڕۆكا وێ زێده ببن یان كێم ببن، و چ پێشڤه هاتبیت یان ژی گیرۆ ببیت، بهری نوكه ژی د تهوهرێ بهری ڤیدا بهڵگه ل سهر ڤێ چهندێ هاته ئینان، ئهڤه ژی دهمێ مه دیاركری كو شهریعهتی حوكمێن گرێدایی ب زڤڕۆكا ههیڤانهڤه یێن ب ههبوون و دیتنا خوینێڤه گرێداین.
ئهڤه مهزههبێ شافعییه14 و شێخێ ئیسلامێ ئبن تهیمییهی ژی ئهڤ بۆچوونه ههلبژارتییه15، خودانێ پهڕتووكا (المغني) ژی ئهو بۆچوون بهێز و ب سهرئێخستییه و گۆتییه: (ئهگهر زڤڕۆكا ههیڤانه ل دویڤ وی شێوازێ د مهزههبیدا هاتییه بنهجهكرن بایه؛ دا پێغهمبهرێ خودێ (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) بۆ ئوممهتا خۆ دیاركهت و بۆ وی نهدبوو ئهو ڤێ چهندێ گیرۆ بكهت و ئاشكهرا نهكهت، چونكی نابیت ڕوهنكرن ژ دهمێ وێ دهركهڤیت و گیرۆ ببیت، و ههڤژینێن وی و ژنكێن دی ژی ل ههمی دهمان پێدڤی هندێنه ئهڤ چهنده بۆ بهێته دیاركرن و ڕوهنكرن، لهوا ئهگهر تشتهكێ هۆسا ههبایه؛ ئهو ژێ بێئاگهھ نهدبوو و دا ههر دیاركهت، بهلێ تشتهكێ ل دۆر ڤێ چهندێ و دیاركرنا وێ ژ پێغهمبهری (صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن) نههاتییه ڤهگوهاستن ب تنێ د دهرحهقی وێ ژنكێ نهبیت یا خوینا (الإستحاضة)ـیێ دبینیت كو ئهو خوینە یا پشتی خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه دهێت)16. گۆتنا وی ب دویماهیک هات.
جۆرێ سێیێ: زهراتی یان شێلییاتییه، ئهڤهیه دهمێ ئافرهت خوینهكا زهر وهكی ئاڤا برینا یان خوینهكا شێلی كو ڕهنگێ وێ یێ د ناڤبهرا زهراتييێ و ڕهشیدا ببینیت، ئهڤا ههنێ ئهگهر ل دهمێ زڤڕۆكا ههیڤانه بیت یان یا ب وێڤه گرێدایی بیت بهری ئافرهت ژ زڤرۆكا خۆ پاقژ بیت؛ هنگی ئهو خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه و دێ حوكمێن وێ ل سهر بنهجھ بن، بهلێ ئهگهر پشتی زڤڕۆكا ههیڤانه بیت؛ هنگی ئهو زڤڕۆكا ههیڤانه نینه، ژ بهر گۆتنا ئوم عهطيەیێ (خودێ ژێ ڕازی بیت): (مه ئهو خوینا شێلی و زهر یا پشتی پاقژبوونێ ددیت ب چ حساب نهدكر). ئهبو داوود ڤێ فهرموودهیێ ب سهنهدهكا دروست ڤهدگوهێزیت17، بۆخاری ژی ڤهگوهاستییه بهلێ گۆتنا (پشتی پاقژبوونێ) د گهل نینه، بهلێ پا وی ئهو كرییه ناڤونیشانێ بابهتهكێ خۆ و گۆتییه: بابهتێ دیتنا خوینا زهر و شێلی ل دهمێ ڕۆژێن زڤڕۆكا ههیڤانه نهبن18.
ئبن حهجهر د پهڕتووكا خۆ (فتح الباري)ـیێدا ل دۆر شرۆڤهكرنا وێ دبێژیت: (ئیمامێ بۆخاری ب ڤی ناڤونیشانی ئاماژهیێ دكهته سهر كۆمكرنا د ناڤبهرا فهرموودهیا عائیشایێ ئهوا بهری نوكه د گهل مه بووری كو تێدا دبێژیت: (ههتا هوین ئاڤهكا سپی یا خۆڕی وهكی گێچێ دبینن)، ههروهسا د ناڤبهرا فهرموودهیا ئوم عهطیهیێ ئهوا د ڤی بابهتیدا هاتییه ئینان، كۆمكرن د ناڤبهرا ههردوو فهرموودهیان ژی ب ڤی ڕهنگی كرییه؛ كو ئهڤه (ئانكو: فهرموودهیا عائیشایێ) ل سهر وێ ڕامانێ دهێته وهرگرتن كو ئهگهر ئافرهتێ خوینهكا زهر و شێلی ل ڕۆژێن زڤڕۆكا ههیڤانه دیت، بهلێ ل ڕۆژێن دی دێ ل دویڤ وێ گۆتنێ بیت یا ئوم عهطیهیێ گۆتی).19 گۆتنا وی ب دویماهیک هات.
فهرموودهیا عائیشایێ ژی ئهوا وی ئاماژه پێ كری، ئهو فهرموودهیه یا ئیمامێ بۆخاری ب ڕهنگهكێ (موعهلهق) ئینای و بهری ڤی بابهتی بنهجهكری20، كو تێدا هاتییه ئافرهتان دهرجهیهك (تشتهک بوو ژنێ ل خۆ ددا (تحتشي) دا بزانیت كا تشتهک ژ شینوارێن خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه ب وێڤه ماینه یان نه) كو كورسوف (پهمبی) پێڤهبوو و ڕهنگێ زهر تێدا بوو بۆ وێ فڕێدكر، ئهوێ ژی دگۆت: «لَا تَعْجَلْنَ حَتَّى تَرَيْنَ القَصةَ البَيضاءَ»، ئانكو: (لهزێ نهكهن، ههتا هوین ئاڤهكا سپی یا خۆڕی وهكی گێچێ دبینن)21.
(القصة البیضاء) ژی ئاڤهكا سپییه پشتی زڤڕۆكا ههیڤانه ب دویماهیک دهێت؛ مالبچویك دهاڤێژیته ژ دهرڤه.
جۆرێ چارێ: بڕین و پارچهبوونا زڤڕۆكا ههیڤانه، وهسا كو ڕۆژهكێ دێ خوینێ بینیت و ڕۆژهكێ دێ یا پاقژ بیت، ئهڤه ژی دوو ڕهوشن:
ڕهوشا ئێكێ: ئهڤهیه دهمێ ئهڤ چهنده ههرگاڤ د گهل ئافرهتێ ڕویبدهت، ڤی دهمی ئهڤ خوینه دێ ب خوینا (الإستحاضة)ـیێ هێته هژمارتن، ههر ئافرهتهكا ڤی جۆرێ خوینێ ببینیت دێ حوكمێ خوینا (الإستحاضة)ـیێ بۆ بنهجھ بیت.
ڕهوشا دووێ: ئهڤهیه دهمێ ئهڤ چهنده د گهل ئافرهتێ یا بهردهوام نهبیت، بهلكی هندهك دهمان ل دهڤ پهیدا دبیت و دهمێ وێ يێ پاقژبوونێ يێ دروستە، ل ڤێرێ بۆچوونێن زانایان (خودێ دلۆڤانییێ پێ ببهت) ل دۆر ڤێ پاقژبوونێ د ژێک جودانه، ئهرێ ئهو دێ ب پاقژبوون هێته هژمارتن یان ژی دێ حوكمێن زڤڕۆكا ههیڤانه ل سهر هێنه بجھ ئینان؟
مهزههبێ شافعی ل دویڤ گۆتنا وی یا دروستتر ژ ههردوو گۆتنێن وی ئهڤهیه؛ كو دێ حوكمێن زڤڕۆكا ههیڤانه ل سهر هێنه بجھ ئینان و دێ هێته هژمارتن زڤڕۆكا ههیڤانه22، ئهڤه ههلبژارتنا شێخێ ئیسلامێ ئبن تهیمییهی و خودانێ پهڕتووكا (الفائق)23 و مهزههبێ ئهبو حهنیفهی ژییه24، ئهڤه ژی ژ بهر كو ئاڤا سپی (القصة البیضاء) تێدا ناهێته دیتن، و ژ بهر كو ئهگهر ب پاقژبوون بهێته هژمارتن؛ هنگی دێ ئهوا بهری وێ ب زڤڕۆكا ههیڤانه هێته هژمارتن و ئهوا پشتی وێ ژی دێ ههر زڤڕۆكا ههیڤانه بیت و كهسێ ئهڤ چهنده نهگۆتییه، ئهگهر هۆسا با؛ هنگی دا (عیدده) ب پێنج ڕۆژان ب دویماهیک هێت، و ههروهسا ژ بهر كو ئهگهر ئهو ب پاقژبوون بهێته هژمارتن؛ دێ نهخۆشی و زهحمهتی و بارگرانی پهیدابیت ژ سهرشویشتنا ههر دوو ڕۆژان جارهكێ و تشتێن دی، و د ڤی شهریعهتیدا نهخۆشی و بارگرانی یا هاتییه ڕاكرن و نینه سوپاس بۆ خودێ.
و بۆچوونا ناڤدار د مهزههبێ حهنبهلییاندا ئهڤهیه كو ديتنا خوینێ دێ ب زڤڕۆكا ههیڤانه هێته هژمارتن و نهدیتن دێ ب پاقژبوون هێته هژمارتن، ئهو نهبیت ئهگهر كۆما وان ژ ڕۆژێن زڤڕۆكا ههیڤانه زێدهتر بیت، هنگی دێ ئهو ڕۆژا ژ وان ڕۆژان زێدهتر هاتی ب خوینا (الإستحاضة) هێته هژماتن25.
خودانێ پهڕتووكا (المغني)ـێ دبێژیت: (دێ بهرێ خۆ دهینێ، ههر گاڤا بڕین و ڕاوهستیانا خوینێ ژ ڕۆژهكێ كێمتر بوو؛ ئهو ب پاقژبوون ناهێته هژمارتن، ئهڤه ژی ل دویڤ وێ ڤهگوهاستنا مه ل دۆر خوینا چلكێن زارۆكبوونێ (نیفاسێ) ڤهگێڕای، ژ بهر كو ئهگهر ژ ڕۆژهكێ كێمتر بیت؛ چ پویته پێ ناهێته كرن و ب ئانههییا خودێ ئهڤه بۆچوونا دروسته، چونكی خوین جارهكێ دهێت و جارهكێ ڕادوهستیت، و سهبارهت فهربوونا سهرشویشتنێ ژی بۆ وێ ئافرهتا دهمژمێرهكێ پاقژ دبیت و ئێكێ خوینێ دبینیت، ئهڤه تشتهكێ ب زهحمهته و بارگرانییه وبارگرانى ل سهر ئوممهتێ يا هاتييه لادان؛ ژ بهر گۆتنا خودایێ مەزن:
﴿...وَمَا جَعَلَ عَلَيۡكُمۡ فِي ٱلدِّينِ مِنۡ حَرَجٖ...﴾
(...و وى مننهت ل ههوه كر كو شەريعهتێ ههوه ب ساناهى ئێخست، و چ زهحمهت ودژوارى نهكره د ئهحكامێن ویدا...). [الحج:78]، گۆت: ل دویڤ ڤێ چهندێ ژی ڕاوهستیانا خوینێ بۆ دهمێ كێمتر ژ ڕۆژهكێ ب پاقژبوون ناهێته هژمارتن، ئهو نهبیت ئهگهر تشتهكی د گهل ببینیت كو ببیته نیشانهک ل سهر پاقژبوونێ، وهكی بۆ نموونه ڕاوهستیان و نههاتنا وێ ل دویماهیكا زڤڕۆكا وێ یا ههیڤانه بیت یان ژی ئاڤا سپی (القصة البیضاء) د گهل ببینیت)26، گۆتنا وی ب دویماهیک هات.
ب ڤێ چهندێ گوتنا خودانێ پهڕتووكا (المغني) دێ بیته گۆتنهكا ناڤنجی د ناڤبهرا ههردوو گۆتن و بۆچووناندا، و خودێ زاناتره ب بۆچوونا دروست.
جۆرێ پێنجێ: هشكاتییهک د خوینێدا، وهسا كو ئافرهت ب تنێ ههست ب تهڕاتی و شههیاتییهكێ (ڕطوبهتهكێ) بكهت و نه زێدهتر، ئهڤا ههنێ ئهگهر ل دهمێ زڤڕۆكا ههیڤانە بیت یان یا ب وێڤه گریدای بیت و د گهلدا بیت بهری ئهو ژ زڤڕۆكێ پاقژ بیت؛ دێ ههر ب زڤڕۆكا ههیڤانه هێته هژمارتن، بهلێ ئهگهر پشتی پاقژبوونێ بیت؛ هنگی ب زڤڕۆكا ههیڤانه ناهێته هژمارتن، چونكی دویماهیک ڕهوش ئهڤهیه ئهو بگههیته خوینا زهر و شێلی و ئهڤه حوكمێ وانه.
پشکا چارێ: ل دۆر ئەحکامێن گرێدایی زڤڕۆکا هەیڤانە.
زڤڕۆكا ههیڤانه گهلهک حوكمێن ههین كو ژ بیست حوكمان دبوورن، ئهم دێ هندهک ژ وان حوكمێن ئهم دبینین ئافرهت گهلهک پێدڤی دبنێ بهحس كهین، ژ وان ژی:
ئێک: نڤێژ: كرنا نڤێژێ ل سهر وێ ئافرهتا كهڤتییه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا یا حهڕامه، چ ئهڤ نڤێژه فهڕز بیت یان سوننهت و ئهگهر بكهت ژی نهیا دروسته و ژێ ناهێته وهرگرتن، ههروهسا نڤێژ ل سهر وێ یا واجب نینه ب تنێ هنگی نهبیت ئهگهر ب تهمهت دهمێ كرنا ڕكاعهتهكێ بگههیته نڤێژێ و ب تهمهت وی دهمی پاقژ بیت، هنگی نڤێژ ل سهر وێ واجب دبیت و دڤێت بكهت، چ ئهو ل دهستپێكا دهمێ نڤێژێ بگههیتێ یان دویماهیكا وێ.
نموونه ل سهر گههشتنا ب دهستپێكا دهمێ نڤێژێ: ئافرهتهک پشتی ئاڤابوونا ڕۆژێ ب تهمهت دهمێ كرنا ڕكاعهتهكێ كهڤته د زڤڕۆكا ههیڤانهدا، ئهڤا ههنێ ههر گاڤا پاقژ بوو؛ دڤێت نڤێژا مهغرهب بكهت، چونكی بهری ئهو بكهڤیته د زڤڕۆكا ههیڤانهدا ب تهمهت دهمێ كرنا ڕكاعهتهكێ گههشته دهمێ وێ نڤێژێ، لهوا دڤێت وێ نڤێژێ بكهت.
نموونه ل سهر گههشتنا ل دویماهیكا دهمێ نڤێژێ : ئافرهتهک بهری دهركهڤتنا ڕۆژێ ب تهمهت دهمێ كرنا ڕكاعهتهكێ ژ زڤڕۆكا ههیڤانه پاقژ بوو، ئهڤا ههنێ ههر گاڤا خۆ پاقژ كر؛ دڤێت نڤێژا سپێدێ بكهت، چونكی ئهو ب هندهک دهمێ وێڕا گههشت كو تێرا كرنا ڕكاعهتهكێ دكر.
بهلێ ئهگهر ئهو ئافرهتا كهڤتییه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا ب تهمهت وی دهمی ب نڤێژێڕا گههشت كو تێرا كرنا ڕكاعهتهكا تهمام ناكهت، وهكی بۆ نموونه وهكی مه د نموونهیا ئێكێدا دیاركری پشتی ئاڤابوونا ڕۆژێ ب چهند چركهیهكان بكهڤیته د زڤڕۆكا ههیڤانهدا یان وهكی مه د نموونهیا دووێدا دیاركری ب چهند چركهیهكا بهری ههلاتن و دهركهڤتنا ڕۆژێ ژ زڤڕۆكا ههیڤانه پاقژ بیت، ئهڤا ههنێ نڤێژ ل سهر وێ یا واجب نینه، ژ بهر گۆتنا پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) دهمێ دبێژیت: «مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الصَّلَاةِ فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلَاةَ»، ئانكو: (ههر كهسێ گههشته ڕكاعهتهكێ ژ نڤێژێ، ئهڤه ئهو گههشته نڤێژێ ههمییێ). بۆخاری و موسلم ڤهدگوهێزن27، تێگههێ ڤێ فهرموودهیێ ئهڤهیه كو ههر كهسێ بگههیته كێمتر ژ ڕكاعهتهكێ، ئهو نهگههشتییه نڤێژێ و ئهو نڤێژ یا ژ وی چووی.
پا ئهگهر ئافرهت گههشته ڕكاعهتهكێ ژ دهمێ نڤێژا ئێڤاری، ئهرێ نڤێژا نیڤرۆ و نڤێژا ئێڤاری ههردوو دێ ل سهر وێ واجب بن؟ یان ژی ئهگهر گههشته ڕكاعهتهكێ ژ دهمێ نڤێژا عهیشا، ئهرێ دێ نڤێژا مهغرهب و نڤێژا عهیشا ژی ل سهر وێ واجب بن؟
بۆچوونێن زانایان ل دۆر ڤێ چهندێ د ژێک جودانه، و يا دروست ئهڤهيه كو ب تنێ ئهو نڤێژ دێ ل سهر وێ واجب بیت یا ئهو ب دهمێ وێڕا گههشتی كو ئهو ژی نڤێژێن ئێڤاری و عهیشانه، ژ بەر گۆتنا وی (صەلات و سەلامێن خودێ ل سەر بن): «مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الْعَصْرِ قَبْلَ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْعَصْرَ»، (هەر كەسەكێ بگەهیتە ئێک ڕكاعهت ژ نڤێژا ئێڤاری بەری ڕۆژ ئاڤا ببیت، ئەڤە ئەو گەهشتە نڤێژا ئێڤاری). بۆخاری و موسلم ڤهدگوهێزن28، پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) نهگۆت ئهڤه ئهو گههشته نڤێژا نیڤرۆ و ئێڤاری.
و نهگۆت دێ نڤێژا نیڤرۆ ل سهر وی واجب بیت، و بنیات د ههمی تشتاندا ئهڤهیه كو چ ل سهر مرۆڤی نینه، و ئهڤه مهزههبێ ئهبو حهنیفهی و مالكییه و د پهڕتووكا (شرح المهذب)ـێدا ژ وان هاتینه ڤهگوهاستن29.
هندیكه زكر و تهكبیرات و تهسبیحات و سوپاسییێن خودێنه، ههروهسا ئینانا ناڤێ خودێ ل سهر خوارنێ و جهێن دی و خواندنا زانستێ فهرموودهیێ و فقهی و دوعاكرن و ئامینكرنه ل سهر وێ و گوهدانا قورئانێیە؛ ئهڤێن ههنێ خۆ ئێک ژ وان یا حهرام نینه ل سهر وێ، چونكی ئهڤ چهنده یا ثابت بووی د ههردوو صهحیحاندا و یێن دی ژبلی وان ژی، «أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَتَّكِئُ فِي حِجْرِ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا وَهِيَ حَائِضٌ فَيَقْرَأُ الْقُرْآنَ»، (پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) ل دهمێ عائیشا (خودێ ژێ ڕازی بیت) د زڤڕۆكا ههیڤانهدا سهرێ خۆ دكره د كوشا وێدا و قورئان دخواند)30.
ههردیسان فهرموودهیهک د ههردوو صهحیحاندا ژ ئوم عهطیهیێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) بنهجھ بوویه كو وێ گوھ ل پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) بوو دگۆت: «يَخْرُجُ الْعَوَاتِقُ وَذَوَاتُ الْخُدُورِ وَالْحُيَّضُ -يَعْنِي: إِلَى صَلَاةِ الْعِيدَيْنِ- وَلْيَشْهَدْنَ الْخَيْرَ، وَدَعْوَةَ الْمُؤْمِنِينَ، وَيَعْتَزِلُ الْحُيَّضُ الْمُصَلَّى»، ئانكو: (بلا كچێن گهنج و یێن ژ مالێن خۆ دهرناكهڤن و ئهوێن د زڤڕۆكا ههیڤانه ژیدا دهربكهڤن - ئانكو بۆ ئامادهبوونا نڤێژا ههردوو جهژنان - و بلا ئامادهی خێر و باشییێ و دوعایێن باوهرداران بن، ب تنێ بلا ئهوێن د زڤڕۆكا ههیڤانهدا وی جهێ ئهم نڤێژێ لێ دكهین (موصهلایێ) بجھ بهێلن (ئانكو: بلا نڤێژێ د گهل مه نەکەن و ژ دهرڤهى جهێ نڤێژێ ب ڕاوهستن))31.
هندیكه خواندنا قورئانێیه بۆ وێ ئافرهتا كهڤتییه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا، ل ڤێرێ ئهگهر ئهو ب تنێ ب چاڤان بهرێخودانێ بۆ بكهت یان د دلێ خۆدا بخوینیت بێی كو ب ئهزمانێ خۆ بێژیت؛ هنگی چ ئاریشه تێدا نینه، وهكی بۆ نموونه قورئانێ یان دارهكێ كو ئایهتێن قورئانێ ل سهر بن بهێته دانان و پاشی بهرێ خۆ بدهته ئایهتان و د دلێ خۆدا بخوینیت و ئهزمانێ خۆ پێ نهلڤینیت. نهوهوی د شرۆڤهكرنا (المهذب)ـێدا گۆتییە: (ئهڤ چهنده تشتهكێ دروسته و چ جوداهی د ناڤبهرا زانایاندا ل سهر نینه)32.
بهلێ ئهگهر خواندنا وێ یا وهسا بیت ئهو ئهزمانێ خۆ پێ بلڤینیت؛ هنگی جمهوورێ زانایان ل سهر وێ بۆچوونێنه كو چێنابیت و نه تشتهكێ دروسته. بۆخاری33 و ئبن جهریرێ طهبهری34 و ئبن مونزیر35 دبێژن: ئهو ژی تشتهكێ دروسته.
ئهڤ بۆچوونه ژ مالكی هاتییه ڤهگوهاستن و د گۆتنا كهڤن یا شافعیدا36 ئبن حهجهری د (فتح الباري)ـیێدا37 ژ وان ڤهگوهاستییه.
بۆخاری ب شێوهیێ (موعهلهق) ژ ئیبراهیمێ نهخهعی ڤهدگوهێزیت كو ئهو دبێژیت: چ تێدا نینه ئهو ب ئهزمانێ خۆ ژی ئایهتان بخوینیت38.
شێخێ ئیسلامێ ئبن تهیمییه د (الفتاوی مجموعة ابن قاسم)ـدا دبێژیت: (د بنیاتدا چ تشت ل دۆر ڕێگریكرنا ل وێ ژ خواندنا قورئانێ نینن، و هندیكه گۆتنا وییه: «لَا تَقْرَأُ الحَائِضُ وَلَا الجُنُبُ شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ»، (نه ئهو ژنا د زڤڕۆكا ههیڤانهدا و نه ئهوێ ب جهنابهت بلا تشتهكی ژ قورئانێ نهخوینن)39 فهرموودهیهكا لاوازه ب ئێکدهنگییا شارهزایێن فهرموودهیێ40.
ل سهردهمێ پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) ژن دكهڤتنه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا، ڤێجا ئهگهر خواندنا قورئانێ ژی وهكی كرنا نڤێژێ تشتهكێ حهرام بایه ل سهر وان؛ هنگی دا ئهو ژی ئێک ژ وان تشتان بیت یێن كو (پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) بۆ ئوممهتا خۆ دیار كرین و نیشا دایكێن باوهرداران داین، ههروهسا دا ئهڤه ژی ئێک ژ وان تشتان بیت یێن خهلكێ وی سهردهمی ڤهدگوهاست بۆ یێن ب دویڤ خۆدا، ڤێجا دهمێ كهسێ چ پاشڤهلێدان ژ ڤێ چهندێ ژ پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) ڤهنهگوهاستین؛ هنگی چێنابیت كهس بێژیت ئهو تشتهكێ حهرامه و چێنابیت، بۆ زانین پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) پاشڤهلێدان ژ ڤێ چهندێ نهكرییه و دهمێ پاشڤهلێدان ژێ نهكربیت د گهل هندێ كو زڤڕۆكا ههیڤانه تشتهكێ گهلهكێ زێده و بهربهلاڤ بوو ل سهردهمێ وی، هنگی دێ هێته زانین كو ئهو تشتهكێ حهرام نینه)41، گۆتنا وی ب دویماهیک هات.
پشتی مه جوداهییا بۆچوونێن زانایان ل دۆر ڤێ چهندێ زانی، یا پێدڤی ئهڤهیه بهێته گۆتن: یا باشتر بۆ ئافرهتا كهڤتییه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا ئهڤهیه ئهو ب ئهزمانێ خۆ قورئانێ نهخوینیت، ب تنێ ئهگهر پێدڤی كر ئهو وێ چهندێ بكهت، پێدڤیكرن ژی وهكی بۆ نموونه ئهو مامۆستایه و پێدڤییه نیشا قوتابییان بدهت، یان ژی تاقیكرن و ئهزموون ههبیت و هنگی قوتابی پێدڤی دكهت وێ بخوینیت دا تاقیكرنا خۆ ئهنجام بدهت یان تشتهكێ وهكی ڤێ.
حوكمێ دووێ: ڕۆژی: حهرامه ل سهر وێ ئافرهتا كهڤتبیته د زڤڕۆكا ههیڤانهدا ئهو ڕۆژییان بگریت، چ ڕۆژییێن فهڕز بن یان یێن سوننهت بن و ئهگهر بگریت ژی د دروست نینن و ژێ ناهێنه قهبویل كرن، بهلێ پا پشتی هنگی دڤێت ئهو وان ڕۆژییێن فهڕز یێن وێ خوارین بگریتهڤه، ئهڤه ژی ژ بهر فهرموودهیا عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) كو دبێژیت: "كَانَ يُصِيبُنَا ذَلِكَ -تَعْنِي: الْحَيْضَ- فَنُؤْمَرُ بِقَضَاءِ الصَّوْمِ وَلَا نُؤْمَرُ بِقَضَاءِ الصَّلَاةِ"، (ئهم تووشی وێ دبووین، ئانكو زڤڕۆكا ههیڤانه، ڤێجا فهرمان ل مه دهاته كرن ئهم وان ڕۆژییێن مه خوارین بگرینهڤه بهلێ فهرمان ل مه نهدهاته كرن ئهم وان نڤێژێن مه نهكرین بكهینهڤه). بۆخاری و موسلم ڤەدگوهێزن42.
ئهگهر ئافرهت تووشی زڤڕۆكا ههیڤانه بوو و ئهو یا ب ڕۆژی بوو؛ هنگی ڕۆژییا وێ دێ بهتال بیت خۆ ئهگهر چركهیهكێ ژی بهری ئاڤابوونا ڕۆژێ بیت و دڤێت پشتی هنگی ئهو ڤێ ڕۆژییێ بگریتهڤه ئهگهر ڕۆژییهكا فهڕز بیت. بهلێ ئهگهر بهری ئاڤابوونا ڕۆژێ ههستپێكر كو ئهو یا تووشی زڤڕۆكا ههیڤانه دبیت و ههست ب لڤينا خوینێ كر، بهلێ پا خوین پشتی ئاڤابوونا ڕۆژێ ژنوى هاته خوار؛ هنگی ڕۆژییا وێ یا تهمام و دروسته و ل دویڤ گۆتنا دروست بهتال نابیت، چونكی خوین دهمێ د ناڤ لهشێ وێدا بیت و نههێته خوار چ حوكم ل سهر نینن،
و چونكی دهمێ پرسیار ژ پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) هاتییه كرن دهربارهی ژنكێ كو ئهو وی تشتی د خهونێدا دبینیت یێ زهلام دبینیت؛ ئهرێ ل ڤی دهمی سهرشویشتن ل سهر وێ پێدڤی دبیت؟ قال: «نَعَمْ إِذَا هِيَ رَأَتِ الْمَاءَ» وی گۆت: (بهلێ ئهگهر ئاڤ دیت)43. ڤێجا حوكم ب دیتنا ئاڤێڤه گرێدا نه كو ب ڤهگوهاستنا وێ، خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه ژی یا ب ڤی ڕهنگییه، ئهحكامێن وێ بنهجھ نابن ههتا دهرنهكهڤیت و نههێته دیتن، نه كو ب ڤهگوهاستنا وێ.
ههردیسان ئهگهر دهمێ نڤێژا سپێدێ (فهجر) هات و ئهو د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بوو؛ چێنابیت ئهو وێ ڕۆژێ بگریت و ڕۆژییا وێ یا دروست نینه ئهگهر خۆ ب چركهیهكێ پشتی دهركهڤتنا دهمێ نڤێژا سپێدێ (فهجرێ) ئهو پاقژ بیت.
بهلێ ئهگهر بهربهرێن دهركهڤتنا (فهجرێ) و بهرى هاتنا دهمێ نڤێژا سپێدێ پاقژ بوو؛ هنگی ڕۆژییا وێ یا دروسته، ئهگهر خۆ ئهو پشتی بانگێ سپێدێ ژی سهرێ خۆ بشۆت، وهكی كهسێ ب جهنابهت، ئهگهر ئنیهتا خۆ ئینا كو دێ یێ ب ڕۆژی بیت و ئهو یێ ب جهنابهت بوو و سهرێ خۆ نهشویشت ههتا بانگێ سپێدێ دای؛ ئهڤێ ههنێ ڕۆژییا وی یا دروسته، ژ بهر فهرموودهیا عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) كو گۆتییه: "كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصْبِحُ جُنُبًا مِنْ جِمَاعٍ غَيْرِ احْتِلَامٍ ثُمَّ يَصُومُ فِي رَمَضَانَ"، (پێغهمبهر (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) دا ژ بهر جووتبوونێ نهكو خهون دیتنێ ب جهنابهت كهڤیت و پاشی دا دهمێ نڤێژا سپێدێ هێت و هێشتا ئهوی سهرێ خۆ نهشویشتییه، پاشی دا ڕۆژییا خۆ یا ههیڤا ڕهمهزانێ گریت). بۆخاری و موسلم ڤهدگوهێزن44.
حوكمێ سێیێ: طهوافا ل دۆر كهعبێ: حهرامه ل سهر وێ ئهو طهوافێ ل دۆر كهعبێ بكهت، چ ئهڤ طهوافه فهڕز بیت یان سوننهت بیت، ئهگهر طهواف كر ژی ژێ ناهێته قهبویل كرن، بهلێ پا كارێن دی وهكی چوونا د ناڤبەرا صهفا و مهروهیێ و ڕاوهستیانا ل سهر چیایێ عهرهفێ و مانا ل موزدهلیفه و مینایێ و ڕهجماندنا شهیتانی و ڕێوڕهسمێن دی یێن حهج و عومرێ ههمی د دروستن و ل سهر وێ د حهرام نینن، ئهڤه ژی ژ بهر وێ گۆتنا پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) گۆتییه عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهمێ كهڤتییه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا: «افْعَلِي مَا يَفْعَلُ الْحَاجُّ غَيْرَ أَلَّا تَطُوفِي بِالْبَيْتِ حَتَّى تَطْهُرِي»45، ئانكو: (تو وان تشتێن حهجی دكهن ههمییان بكه، ب تنێ طهوافێ ل دۆر كهعبێ نهكه ههتا پاقژ دبی).
ل دویڤ ڤێ چهندێ ژی ئهگهر ئافرهتێ طهواف ل دۆر كهعبێ كر و ئهو یا پاقژ بوو، پشتی هنگی ئێكسهر كهڤته د زڤڕۆكا ههیڤانهدا، یان ژی ل دهمێ چوونا د ناڤبهرا صهفا و مهروهیێدا تووشی زڤڕۆكێ بوو؛ هنگی چ ل سهر وێ نینه و حهج و عومرێن وێ د دروستن.
حوكمێ چارێ: ڕابوونا طهوافا خاتر خواستنێ ل سهر وێ:
ئهگهر ئافرهتێ ڕێوڕهسمێن حهج و عومرێ كرن، پاشی بهری ژ مهكههێ دهركهڤیت و بچیته وهلاتێ خۆ كهڤته د زڤڕۆكا ههیڤانهدا و ههتا چووی ژی ئهو خوین نهڕاوهستیا و پاقژ نهبوو، هنگی ئهو دێ ژ مهكههێ دهركهڤیت و طهوافا خاتر خواستنێ ناكهت، ژ بهر فهرموودهیا ئبن عەباسی (خودێ ژ هەردووكان ڕازی بیت) كو گۆتییه: "أُمِرَ النَّاسُ أَنْ يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِمْ بِالْبَيْتِ، إِلَّا أَنَّهُ خُفِّفَ عَنِ الْمَرْأَةِ الْحَائِضِ"، ئانكو: (فهرمان ل خهلكی هاته كرن كو دویماهیک پهیمانا وان د گهل مالێ بیت (ئانكو دویماهیک تشتێ دكهن؛ طهوافا ل دۆر كهعبێ بیت)، ب تنێ ئهو نهبیت ئهڤ چهنده ل سهر وێ ژنا د زڤڕۆكا ههیڤانهدا هاته سڤككرن). [بۆخاری و موسلم ڤەدگوهێزن]46.
و سوننهت نینه ئهو ئافرهتا كهڤتییه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بهری ژ مهكههێ دهربكهڤیت بهێته دهڤ دهرگههێ مزگهفتا حهرام و دوعايان بكهت وخاترا خۆ ب خوازيت، چونكی ئهڤا ههنێ ژ پێغهمبهرێ خودێ (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) بنهجھ نهبوویه و ههتا مرۆڤ كارهكی د دینیدا و عیبادهتهكی بكهت؛ پێدڤییه بهڵگهیهک ههبیت و تشتهكێ ل دۆر وێ هاتبیته ڤهگوهاستن، بهلكی ئهوا ژ پێغهمبهرێ خودێ (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) بنهجھ بووی دخوازیته ڕامانهكا بهروڤاژی ڤێ چهندێ، د چیرۆكا صهفیایێدا (خودێ ژێ ڕازی بیت) دهمێ كهڤتییه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا پشتی طهوافا ئیفازێ ئهنجامدای، پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) گۆته وێ: «فَلْتَنْفِرْ إِذَنْ»، ئانکو: (ڤێجا پا بلا ب دهركهڤیت). بۆخاری و موسلم ڤەدگوهێزن47.
فهرمان پێ نهكر ئهو بهێته دهڤ دهرگههێ مزگهفتێ و ل وێرێ ئاماده بیت، و ئهگهر ئهڤ كاره یێ دروست بایه؛ دا دیار كهت. بهلێ هندیكه طهوافا حهج و عومرێ ب خۆیه، ئهو ل سهر وێ ڕانابیت، بهلكی ههر گاڤا پاقژ بوو؛ دێ وێ طهوافێ كهت.
حوكمێ پێنجێ: مانهڤهیا ل مزگهفتێ: حهرامه ل سهر وێ ئافرهتا كهڤتییه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا ل مزگهفتێ بمینیت، ههتا جهێ نڤێژا جهژنێ (موصهلایێ) كو یێ ل چوولی و نه د ناڤ مزگهفتێڤهیه ژی، ههر حهرامه ئهو لێ بمینیت، ئهڤه ژی ژ بهر فهرموودهیا ئوم عهطیهیێ (خودێ ژێ ڕازی بیت): كو وێ گوھ ل پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) بوو دگۆت: «يَخْرُجُ الْعَوَاتِقُ وَذَوَاتُ الْخُدُورِ وَالْحُيَّضُ»، ئانکو: (بلا كچێن گهنج و یێن ژ مالێن خۆ دهرناكهڤن و ئهوێن د زڤڕۆكا ههیڤانه ژیدا دهربكهڤن). و تێدا هاتییه: «يَعْتَزِلُ الْحُيَّضُ الْمُصَلَّى»، (بلا ئهوێن د زڤڕۆكا ههیڤانهدا وی جهێ ئهم نڤێژێ لێ دكهین (موصهلایێ) بجھ بهێلن). بۆخاری و موسلم ڤەدگوهێزن48.
حوكمێ شهشێ: جووتبوون (چوونا نڤینێ): حەرامە ههڤژینێ وێ بچیته نڤینا وێ و د گهل جووت بیت و حەرامە ئافرهت ژی ڕێكێ بدهته وی ئهو ڤێ چهندێ بكهت؛ ژ بهر گۆتنا خودایێ مهزن:
﴿وَيَسۡـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡمَحِيضِۖ قُلۡ هُوَ أَذٗى فَٱعۡتَزِلُواْ ٱلنِّسَآءَ فِي ٱلۡمَحِيضِ وَلَا تَقۡرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطۡهُرۡنَ...﴾
(و ئهو پرسيارا بێ نڤێژییا ژنێ ژ ته دكهن، تو بێژه وان: ئهو ئێشانهكا پيسه زيانێ دگههينیته وى يێ خۆ نێزيک بكهت، ڤێجا هوين ل ڤى دهمى خۆ ژ چوونا نڤينێ بدهنه پاش، حهتا ئهو ژڤان ب دويماهیک بهێت (پاقژ بن)...)، [البقرة:222]، مهرهم ب (المحیض)ـێ ژی دهمێ زڤرۆكا ههیڤانهیه و جهێ وێیه كو عهورهته، و ژ بهر گۆتنا پێغهمبهرێ خودێ (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن): «اصْنَعُوا كُلَّ شَيْءٍ إِلَّا النِّكَاحَ»، (ههمی تشتان بكهن ب تنێ نیكاح نهبیت). نیكاح ئانكو: چوونا نڤینێ و جووتبوون. رواه مسلم49؛ ههروهسا ژ بهر كو موسلمان یێن ئێكدهنگ بووین ل سهر حهرامبوونا چوونا نڤینا وێ ئافرهتا د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بیت،
ڤێجا چێنابیت و حهرامه ئهو زهلامێ باوهری ب خودێ و ڕۆژا دویماهیكێ ههبیت ئهو ڤی كارێ كرێت بكهت كو پهڕتووكا خودێ و سوننهتا پێغهمبهرێ خودێ (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) و ئێكدهنگییا موسلمانان ئاماژه ل سهر حهرامبوونا وی كری. ب كرنا ڤی كاری ژی دێ بیته ژ وان كهسان یێ فهرمانا خودێ و پێغهمبهرێ وی بنپێ كری و ل دویڤ نهچووی و دویكهڤتنا ڕێكا موسلمانان نهكری، نهوهوی د پهڕتووكا (المجموع شرح المهذب)ـێ (ص 374 ج2)ـدا دبێژیت: شافعی (خودێ دلۆڤانییێ پێ ببهت) گۆت: (ههر كهسێ ڤی كاری بكهت؛ ئهڤه وی گونهههكا مهزن ئهنجامدا)، ههڤالێن مه د مهزههبیدا و هندهكێن دی ژ زانایان دبێژن: (ههر كهسێ چوونا نڤینا وێ ئافرهتا كهڤتییه د زڤڕۆكا ههیڤانەدا و جووتبوونا د گهل وێ حهلال بكهت؛ دێ حوكم ل سهر كافربوونا وی هێته دان)، ئاخڤتنا نهوهوی ب دویماهیک هات.
د گهل ڤێ چهندێ ژی، سوپاس بۆ خودێ، خودێ ژ بلی جووتبوونێ؛ ئهو تشتێ شههوهتا وی پێ دشكێت بۆ حهلال كرییه، وهكی ماچیكرن و ههمبێزكرن و دهستپێكێن جووتبوونێ ژ بلی جووتبوونێ، بهلێ یا باشتر ئهڤهیه ئهو خۆ نێزیكی وان جهێن د ناڤبهرا ناڤكێ و چووكیدا ههین نهكهت ئهگهر چ جلك ل بهر ژنكێ نهبن، ب گۆتنا عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت): "كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَأْمُرُنِي فَأَتَّزِرُ فَيُبَاشِرُنِي وَأَنَا حَائِضٌ"، (پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) فهرمان ل من دكر ئهز خۆ ب پهچنم، من ژی خۆ د پهچنت؛ پاشی ئهوی پێشهكییێن جووتبوونێ د گهل من دكرن و ئهز د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بووم). بۆخاری و موسلم ڤەدگوهێزن50.
حوكمێ حهفتێ: بهردان (طهلاق): حهرامه زهلام ههڤژینا خۆ ل دهمێ ئهو د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بیت بهردهت، ژ بهر گۆتنا خودایێ مهزن:
﴿يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاء فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ...﴾
(ئهى پێغهمبهر ئهگهر ته و خودان باوهران ڤيا هوين ژنێن خۆ بهردهن هوين ل دهمێ پاقژییێ -و بهرى چوونا نك وان- وان بەردەن...)، [الطلاق:1] ئانكو: د ڕهوشهكێدا كو پێشوازییێ ل (عیدده)ـیهكا دیار دكهن ل دهمێ بهردانێ، ئهڤ چهنده ژی نابیت ب تنێ وی دهمی نهبیت ئهگهر زهلامی ئهو بهردا و ئهو یا ب دووگیان بیت یان ژی یا پاقژ بیت و د گهل جووت نهببیت، ژ بهر كو ئهگهر زهلامی ههڤژینا خۆ ل دهمێ ئهو د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بهردا؛ ئهڤه وێ پێشوازی ل (عیدده)ـیێن خۆ نهكر، ژ بهر كو ئهو زڤڕۆكا ههیڤانه یا زهلامی ههڤژینا خۆ تێدا بهردای؛ ژ (عیدده)ـیان ناهێته هژمارتن، و ئهگهر ل دهمێ ئهو یا پاقژ ژی بهردا بهلێ بهری بهردانێ د گهل وێ جووت بوو و چوو نڤینا وێ؛ ڤی دهمی ژی ئهو (عیدده)ـیێن ئهو پێشوازییێ لێ دكهت ناهێنه هژمارتن ب هندهک (عیدده)ـیێن دیار و ئاشكهرا، چونكی زهلام نزانیت كا ئهرێ ژن د ڤێ جووتبوونێدا ب دووگیان كهڤتییه یان نه، كا (عیدده)ـیێن وێ دێ ب دووگیانبوونێ بن، یان ژی ئهگهر ب دووگیان نهكهڤیت دێ ب زڤڕۆكا ههیڤانه بیت. ڤێجا دهمێ یهقین و پشتڕاستبوون ب جۆرێ (عیدده)ى و ژڤانێ وێ پهیدا نهبوو؛ هنگی حهرامه زهلام ههڤژینا خۆ بهردهت ههتا بابهت بۆ وی دیار دبیت.
ڤێجا ژ بهر وێ ئایهتا بهری نوكه مه گۆتی؛ بهردانا وێ ئافرهتا د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بیت تشتهكێ حهرامه و نهیێ دروسته، ههروهسا ژ بهر وێ فهرموودهیێ ژی یا كو د ههردوو صهحیحێن بۆخاری و موسلم و هندهک پهڕتووكێن دی یێن فهرموودهیێدا بنهجھ بووی كو ژ عهبدولڵاهێ كوڕێ عومهری دهێته ڤهگوهاستن كو: وی ههڤژینا خۆ بهردا و ئهو د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بوو، ئینا عومهری ئهڤ چهنده بۆ پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) بهحسكر؛ ئینا پێغهمبهرێ خودێ (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) بابهت گهلهك مهزنكر و ب خراب دانا و گۆت: «مُرْهُ فَلْيُرَاجِعْهَا ثُمَّ لِيُمْسِكْهَا حَتَّى تَطْهُرَ، ثُمَّ تَحِيضَ، ثُمَّ تَطْهُرَ، ثُمَّ إِنْ شَاءَ أَمْسَكَ بَعْدُ، وَإِنْ شَاءَ طَلَّقَ قَبْلَ أَنْ يَمَسَّ، فَتِلْكَ الْعِدَّةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ أَنْ تُطَلَّقَ لَهَا النِّسَاءُ»، (فهرمانێ ل وی بكه بلا ئهو ههڤژینا خۆ بزڤڕینیتهڤه و ل دهڤ خۆ بهێليت ههتا ئهو پاقژ دبیت، پاشی جارهكا دی دكهڤیته د زڤڕۆكا ههیڤانهدا، پاشی پاقژ دبیت، پاشی ئهگهر ڤیا دێ ل دهڤ خۆ هێلیت و ئهگهر ڤیا ژی دێ بهردهت بهری د گهل وێ جووتبیت؛ ئاها ئهڤه ئهو (عیدده)ـنه یێن خودێ فهرمان كری ژن تێدا بهێنه بهردان)51.
ڤێجا ئهگهر زهلامی ههڤژینا خۆ ل دهمێ ئهو د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بهردا؛ ئهو یێ گونههكاره و پێدڤییه ل سهر وی ئهو تهوبه بكهت و بۆ لایێ خودێ بزڤڕیتهڤه، ههروهسا دڤێت ئهو جارهكا دی ههڤژینا خۆ بزڤڕینیتهڤه و پاشی ب ڕهنگهكێ شهرعی وێ بهردهت كو د گهل فهرمانا خودێ و پێغهمبهرێ وی ب گونجیت و دژی شهریعهتی نهبیت، ئهڤه ژی وهسا كو دێ وێ هێلیت ههتا ژ وێ زڤڕۆكا ههیڤانه یا زهلامی ئهو تێدا بهردای ب دویماهیک دهێت و پاقژ دبیت، پاشی جارهكا دی دكهڤیته د زڤڕۆكا ههیڤانهدا و پاشی پاقژ دبیت، هنگی ئهگهر زهلامی ڤیا دێ هێلیته ل دهڤ خۆ و ئهگهر ڤیا دێ بهردهت بهری د گهل وێ جووتبیت و بچیته نڤینا وێ.
سهبارهت حهرامبوونا بهردان و طهلاقێ ل دهمێ زڤڕۆكا ههیڤانهدا سێ بابهت ژ بن دهردكهڤن:
بابهتێ ئێكێ: ئهگهر بهردان بهری ب تنێ مانا د گهل وێ یان دهستكرن و چوونا نڤینا وێ بیت؛ هنگی چ ئاریشه تێدا نینه ئهو وێ بهردهت و ئهو د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بیت، چونكی ل ڤی دهمی چ (عیدده) ل سهر وێ نینن، لهوا بهردانا وێ بهروڤاژی شەریعەتی نابیت؛ ژ بەر گۆتنا خودایێ مهزن:
﴿...فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ...﴾
(...هوين ل دهمێ پاقژییێ -و بهرى چوونا نك وان- وان بهردهن...)، [الطلاق:1].
بابهتێ دووێ: ئهگهر زڤڕۆكا ههیڤانه ل دهمێ دووگیانبوونێ بیت، و بهری نوكه مه دیار كر كا ئهگهرێ ڤێ چهندێ چییه.
بابهتێ سێیێ: ئهگهر بهردان ب بهرامبهر بیت، هنگی چ ئاریشه تێدا نینه ئهو وێ بهردهت و ئهو د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بیت.
وهكی بۆ نموونه؛ ناكوكی و دووبهرهكییهک د ناڤبهرا ههردوو ههڤژیناندا ههبیت و د گهل ئێک نهقهتینن و ڤێک نهكهن، هنگی زهلام دێ تشتهكێ ل بهرامبهری بهردانا وێ وهرگریت دا وێ بهردهت، ل ڤێرێ دروسته ئهو وێ بهردهت خۆ ئهگهر د زڤڕۆكا ههیڤانه ژیدا بیت، ژ بهر فهرموودهیا عهبدولڵاهێ كوڕێ عهباسی (خودێ ژ ههردووكان ڕازی بیت) كو ههڤژینا سابتێ كوڕێ قهیسێ كوڕێ شهماسی هاته دهڤ پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) و گۆت: ئهی پێغهمبهرێ خودێ؛ ب ڕاستی من چ گازنده ل سهر ڕهوشت و دینێ وی نینن، بهلێ پا من نهڤێت د ئیسلامێدا تووشی هندێ ببم كو قهنجيێن وى بهرچاڤ وهرنهگرم و رهت بكهم. ئینا پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) گۆت: «أَتَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ؟»، «ئهرێ دێ باخچێ وی بۆ وی زڤڕینی؟» گۆت: بهلێ، ئینا پێغهمبهرێ خودێ (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) گۆت: «اقْبَلِ الْحَدِيقَةَ وَطَلِّقْهَا تَطْلِيقَةً»، (ب باخچهی ڕازی به و وی وهربگره و وێ ب ئێک طهلاق بهرده) [رواه البخاري]52.
پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) پرسیار نهكر: ئهرێ ئهو د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بوو یان یا پاقژ بوو؟ چونكی ل ڤێرێ بهردان ل دویڤ داخوازییا ژنێ بوو و وێ تشتهک ژ پێشڤه پێشكێشكر؛ لهوا ل دهمێ پێدڤی ب هندێ بكهت؛ دروسته ژن بهێته بهردان خۆ ئهو د چ ڕهوشدا بیت.
د پهڕتووكا (المغني)ـیێدا (ص52 ج 7 ط م) ل دۆر دیاركرنا ئهگهرێ دروستییا خولعێ كو ژن داخوازا بهردانێ ژ زهلامی بكهت ل دهمێ ئهو د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بیت دبێژیت: (چونكی پاشڤهلێدان ژ بهردانا ژنێ ل دهمێ ئهو دزڤڕۆكا ههیڤانهدا بیت، ئهڤه ژ بهر وێ زیانێیه یا كو ئهو ب درێژاهییا (عیدده)ـی دگههینیت، خولع ژی ژ بۆ هندێیه دا ئهو زیانا ژ بهر ڤێكنهكرن و ژیانا نهخۆش د گهل وی زهلامێ وێ نهڤێت و كهرب ژێڤه دبن ل سهر وێ بهێته ڕاكرن، و لادانا ڤێ زیانێ مهزنتره ژ زیانا درێژبوونا (عیدده)ـی، لهوا یا مهزن هاته دروستكرن و هاته ب سهرئێخستن ل سهر یا د بن وێدا، ژ بهر ڤێ چهندێ ژی پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) پرسیار ژ وێ ژنێ نهكر یا داخوازا خولعێ و بهردانێ ژ وی كری كا ئهرێ ئهو د چ ڕهوشدایه). گۆتنا وی ب دویماهیک هات.
سهبارهت گرێبهستا ههڤژینییێ بۆ ئافرهتێ ل دهمێ ئهو د زڤڕۆكا ههیڤانهدا بیت؛ ئهڤێ چهندێ چ ئاریشه تێدا نینه و تشتهكێ دروسته، چونكی بنیات دروستییه و چ بهڵگه ل سهر حهرامییا وی كاری و پاشڤهبرنێ نینن، بهلێ بابهتێ پێكڤه كۆمكرن و ب تنێ مانا وان پێكڤه، دێ بهرێخودان بۆ هێته كرن، ئهگهر پشتڕاستی ههبیت كو ئهو زهلام د گهل وێ جووت نابیت؛ هنگی دروسته و چ ئاریشه تێدا نینه، بهلێ ئهگهر ترسا جووتبوونێ د گهل وێ ههبیت؛ هنگی هەتا ئەو پاقژ نەبیت، چێنابیت ئهو بتنێ دگهل بمينيت ژ بهر كو ترسا كهڤتنا د ناڤ حهرامییێدا ل سهر وان ههیه.
حوكمێ ههشتێ: حسابكرنا (عیدده)ـیێن بهردانێ ب وێ - ئانكو ب زڤڕۆكا ههیڤانه -: ڤێجا ئهگهر زهلامی ههڤژینا خۆ بهردا پشتی د گهل وێ جووت بووی يان دگهل مايه ب تنێ؛ هنگی پێدڤییه ئهو سێ زڤڕۆكێن ههیڤانه یێن تهمام خۆ بگریت و چاڤهڕێ بكهت، ئهگهر بهێت و ئهو ژ وان ژنان بیت یێن دكهڤنه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا و يا ب دووگیان نهبوو؛ ژ بهر گۆتنا خودایێ مهزن:
﴿وَٱلۡمُطَلَّقَٰتُ يَتَرَبَّصۡنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلَٰثَةَ قُرُوٓءٖ...﴾
(و ئهو ژنێن ئازاد و خودان ژڤان يێن دئێنه بهردان، دڤێت سێ ژڤانێن بێ نڤێژییێ يان يێن پاقژییێ خۆ بگرن و شوى نهكهن وهک عددە...)، [البقرة:228]. ئانكو: سێ زڤڕۆكێن ههیڤانه. بهلێ ئهگهر یا ب دووگیان بیت؛ هنگی (عیدده)ـیێن وێ دێ ب دانانا زارۆكی بیت، چ دهمێ وێ درێژ بوو یان كورت بوو، ژ بهر گۆتنا خودایێ مهزن:
﴿...وَأُوْلَاتُ الأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَن يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ...﴾
(...و ئهو ژنێن ب دووگیان عددەیێن وان ئهوه ئهو زارۆکێ خۆ بدانن...)، [الطلاق:4]، بهلێ ئهگهر ژ وان نهبیت یێن دكهڤنه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا، وهكی كچا بچویک كو هێشتا نهگههشتبیته ژییێ كهڤتنا د زڤڕۆكا ههیڤانهدا یان ژی ژ وان ژنان بیت یێن بێهیڤی بووی بكهڤیته د زڤڕۆكا ههیڤانهدا ژ بهر مهزناهییا ژییێ خۆ یان نهشتهگهرییهكێ كو ڕهحم و (مالبچویكێ) وێ ژ بنی دهرئینابیت، یان ژی ژ بهر ئهگهرهكێ دی بیت كو چ هیڤی نهمابیت جارهكا دی زڤڕۆكا وێ یا ههیڤانه بزڤڕینیت، ل ڤی دهمی (عیدده)ـیێن وێ سێ ههیڤن، ژ بهر گۆتنا خودایێ مهزن:
﴿وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِن نِّسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ...﴾، (و ئهو ژنێن بهرداى يێن ژ بهر ژییێ خۆ يێ مهزن ژ بێ نڤێژییان بێ هيڤى بووين، ئهگهر هوين تێدا كهفتنه گومانێ و ههوه نهزانى حوكمێ وان چيیه؟ عددێن وان سێ ههیڤن، و ئهوێن بچويک يێن هێشتا نهكهفتينه بێ نڤێژییێ، عددێن وان ژى سێ ههیڤن...)، [الطلاق:4]، بهلێ ئهگهر ژ وان بیت یێن دكهڤنه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا، بهلێ ژ بهر ئهگهرهكێ دیار زڤڕۆكا وێ یا ههیڤانه نههات وهكی نهخۆشییێ یان شیردانێ؛ هنگی دێ د ناڤ (عیدده)ـیێن خۆدا مینیت خۆ ئهگهر دهمێ وان دریژ ژی بیت، دڤێت خۆ بگریت ههتا جارهكا دی زڤڕۆكێن وێ یێن ههیڤانه دزڤڕن و پاشی دێ (عیدده)ـیێن خۆ ب وان حساب كهت. و دهمێ ئهگهر نهما و ل سهر ڕابوو و زڤڕۆكا ههیڤانه ههر نههات و نهزڤڕی، وهكی بۆ نموونه ژ وێ نهساخییێ چارهسهر بوو یان ژ شیردانێ ب دویماهیك هات؛ بهلێ ههر زڤڕۆكا وێ نههات و دهستپێنهكر، هنگی ژ وی دهمێ ئهگهر نهمای دێ بۆ سالهكێ خۆ گریت و (عیدده)ـیێن خۆ كێشیت، ئهڤه ژی گۆتنا دروسته و ئهوه یا كو یاسا و بنیاتێن شهرعی ل سهر بنهجھ دبن، چونكی دهمێ ئهگهر نهما و زڤڕۆكا ههیڤانه ههر نهزڤڕی، ئهڤه دێ وهكی وێ لێ هێت یا زڤڕۆكا وێ یا ههیڤانه ژ بهر ئهگهرهكێ نهیێ دیار نههاتی، و ئهگهر زڤڕۆكا وێ یا ههیڤانه ژ بهر ئهگهرهكێ نهیێ دیار نههات؛ هنگی ئهو دێ سالهكا تهمام خۆ گرت و (عیدده)ـيان كێشیت، نهھ ههیڤ وهك یهدهگ (و ئیحتیاط) وهرگرتن ژ بهر دووگیانبوونێ، چونكی ب گشتی دهمێ دووگیانبوونێ نهھ ههیڤن و سێ ههیڤ ژی وهك (عیدده).
بهلێ ئهگهر بهردان و طهلاق پشتی گرێبهستا ههڤژینییێ بوو و بهری دهستكرن و ب تنێ مانێ بوو، هنگی چ (عیدده) نینن، نه دێ ب زڤڕۆكا ههیڤانه بیت و نه ب چ تشتێن دی؛ ژ بهر گۆتنا خودایێ مهزن:
﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا...﴾
(ئهى گهلی ئهوێن باوهرى ب خودێ وپێغهمبهرێ وى ئيناى و كار ب شەريعهتێ وى كرى، ئهگهر ههوه ژن مارهكرن و بهرى هوين بچنه نك ههوه ئهو بهردان، ههوه چ عیدده (دهمێن خۆگرتنێ) ل سهر وان نينن...)، [الأحزاب:49].
حوكمێ نههێ: بڕیاردان ل سهر سلامهتییا مالبچویكی (براءة الرحم)، ئانكو: یێ ڤالایه ژ زارۆكی و دووگیانبوونێ، ئهڤه تشتهكه پێدڤی پێ دبیت ههر دهمێ پێدڤی ب بڕیاردانێ ههبوو ب سلامهتییا مالبچویكی، ڤێ چهندێ ژی چهند بابهتهك ل دۆر ههنه:
ژ وان ژی: ئهگهر كهسهكێ ژنێ مر كو ئهو زارۆكێ د زكێ وێدا میراتێ وی كهسێ مری وهربگریت و ئهو ژن یا خودان ههڤژین بیت، هنگی ههڤژینێ وێ د گهل وێ جووت نابیت ههتا ئهو دكهڤیته د زڤڕۆكا ههیڤانهدا یان ژی دیار دبیت كو یا ب دووگیانه، ههر گاڤا دیار بوو كو ئهو یا ب دووگیانه؛ دێ بڕیارێ ل سهر میراتێ وی دهین ژ بهر كو مه بڕیار ل سهر ههبوونا وی دا ل دهمێ ئهو كهسێ ئهو میراتی ژێ وهردگریت مری، بهلێ ئهگهر كهڤته د زڤڕۆكا ههیڤانهدا؛ دێ بڕیارێ دهین ب نهبوونا میراتی بۆ وی؛ ژ بهر كو ب هاتنا زڤڕۆكا ههیڤانه مه بڕیار ل سهر دووگیان نهبوونا وێ ژنێ دا.
حوكمێ دههێ: فهربوونا سهرشویشتنێ: ڤێجا ههر گاڤا ئهو ئافرهتا كهڤتییه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا ژ زڤڕۆكا ههیڤانه پاقژ بوو؛ پێدڤییه ل سهر وێ ئهو سهرێ خۆ بشووت و لهشێ خۆ ههمییێ پاقژ بكهت، ئهڤه ژی ژ بهر گۆتنا پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) بۆ فاتیمایا كچا ئهبو حوبهیشی: «فَإِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ فَدَعِي الصَّلَاةَ، وَإِذَا أَدْبَرَتْ فَاغْتَسِلِي وَصَلِّي»، (ههر گاڤا زڤڕۆكا ههیڤانه هات؛ تو نڤێژان بهێله و نهكه، و ههر گاڤا ب دویماهیک هات و نهما؛ هنگی تو سهرێ خۆ بشۆ و نڤێژان بكه). [رواه البخاري]53.
كێمترین فهربوون د سهرشویشتنێدا ئهڤهیه ئاڤ بگههیته لهشێ وێ ههمییێ و ههمی بهێته تهڕكرن ههتا بنێ مویان ژی، یا باشتر ژی ئهڤهیه ئهو ل سهر وی شێوازی بیت یێ د فهرموودهیێدا هاتی. كو ژ پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) دهێته ڤهگوهاستن كو ئهسمائا كچا شهكلی دهربارهی سهرشویشتنا زڤڕۆكا ههیڤانه پرسیار ژ وی كر، ئینا پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) گۆت: «تَأْخُذُ إِحْدَاكُنَّ مَاءَهَا وَسِدْرَتَهَا فَتَطَهَّرُ فَتُحْسِنُ الطُّهُورَ، ثُمَّ تَصُبُّ عَلَى رَأْسِهَا فَتَدْلُكُهُ دَلْكًا شَدِيدًا، حَتَّى تَبْلُغَ شُؤُونَ رَأْسِهَا، ثُمَّ تَصُبُّ عَلَيْهَا الْمَاءَ، ثُمَّ تَأْخُذُ فِرْصَةً مُمَسَّكَةً -أَيْ: قِطْعَةَ قُمَاشٍ فِيهَا مِسْكٌ- فَتَطَهَّرُ بِهَا»، (ئێک ژ ههوه دێ ئاڤ و سیدرا خۆ ههلگریت و دێ خۆ باش پێ پاقژ كهت، پاشی دێ ئاڤێ ب سهرێ خۆدا كهت و دێ پرچا خۆ باش پهرخینیت ههتا ئاڤ دگههیته بنێ مویێن سهرێ وێ، پاشی دێ ئاڤێ ب سهردا كهت، پاشی دێ پارچهیهكا قوماشی كو مسک پێڤه بیت ههلگریت و دێ خۆ پێ پاقژ كهت). ئینا ئهسمائێ گۆت: دێ چاوا خۆ پێ پاقژ كهت؟ گۆت: «سُبْحَانَ اللَّهِ!»، خودێ یێ پاقژ و بلندبیت ژ ههمی كێماسییان (سُبْحَانَ اللَّهِ). عائیشایێ ژی گۆتێ: "دێ ل دویڤ شوینا خوینێ چی و گری." [رواه مسلمٌ]54.
و پێدڤی ناكهت ئهو پرچا خۆ ڤهكهت، ئهو نهبیت ئهگهر ب توندی هاتبیته گرێدان و ترسا هندێ ههبیت ئاڤ نهگههیته بنێ مویان، ژ بهر وێ فهرموودهیا د صهحیحا موسلمیدا هاتی ژ فهرموودهیا ئوم سهلهمهیێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) كو وێ پرسیار ژ پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) كر و گۆت: ئهز ژنهكم پرچا سهرێ خۆ ب توندی گرێددهم، ئهرێ دهمێ ئهز سهرێ خۆ ژ بهر جهنابهتێ دشۆم؛ پرچا خۆ ڤهكهم؟ د ڤهگوهاستنهكا دیدا هاتییه: ژ بهر زڤڕۆكا ههیڤانه و جهنابهتێ؟ گۆت: «لَا، إِنَّمَا يَكْفِيكِ أَنْ تَحْثِيَ عَلَى رَأْسِكِ ثَلَاثَ حَثَيَاتٍ ثُمَّ تُفِيضِينَ عَلَيْكِ الْمَاءَ فَتَطْهُرِينَ»، (نهخێر، ههما تێرا ته ههیه تو سێ مستێن ئاڤێ ب سهرێ خۆدا كهی و پاشى ئاڤێ ل لهشێ خۆ ههميیێ بكهى دێ پاقژ بى)55.
و ئهگهر ئهو ئافرهتا د زڤڕۆكا ههیڤانهدا ل دهمێ هاتنا نڤێژێ پاقژ بوو؛ هنگی پێدڤییه ئهو لهزێ د سهرشویشتنێدا بكهت دا بگههیت نڤێژا خۆ د دهمێ وێدا بكهت، پا ئهگهر ل گهشتهكێ بوو و ئاڤ ل دهڤ وێ نهبوو یان ژی ئاڤ ل دهڤ ههبوو بهلێ ترسیا ئهگهر بكاربینیت دێ زيانهك گههيتێ ، یان ژی یا نهساخ بوو و بكارئینانا ئاڤێ دێ زیانێ گههینیته وێ، هنگی ل جهێ سهرشویشتنێ ئهو دێ تهیهممومێ گریت ههتا ئهو ڕێگرێ ل بهرا سهرشویشتنێ دچیت و نامینیت پاشی دێ سەرێ خۆ شووت.
و هندهك ژن یێن ههین ل دهمێ هاتنا نڤێژێ پاقژ دبن، بهلێ سهرشویشتنێ گیرۆ دكهن ههتا دویماهیكا دهمێ وێ نڤێژێ و پاشی دێ بێژن: ئهم نهشێین د ڤی دهمێ كورتدا ب تهمامی خۆ پاقژ بكهین، بهلێ ب ڕاستی ئهڤ گۆتنا وان نه هێجهتهكا دروسته ئهو بۆ خۆ دگرن و ژێ ناهێته قهبویلكرن، چونكی ئهو دشێن ههما ب تنێ واجبێ سهرشویشتنێ ل سهر خۆ ڕاكهن و نڤێژا خۆ د دهمێ وێدا بكهن، پاشی ئهگهر دهم ب دهست وێ كهڤت؛ دشێت خۆ ب تهمامی پاقژ بكهت.
پشکا پێنجێ: ل دۆر وێ خوینا پشتی زڤڕۆکا هەیڤانە دهێت (الاستحاضة) و حوکمێن وێ.
(الاستحاضة): بهردهوام بوونا خوینێیه د گهل ژنێ، وهسا كو چ جاران ڕانهوهستیت یان ژی بۆ دهمهكێ كێم وهكی ڕۆژهكێ یان دوو ڕۆژان ژ ههیڤێ ههمییێ ڕاوهستیت.
بهڵگهیێ ڕهوشا ئێكێ كو ڕانهوهستیانا خوینێیه چ جاران، ئهو فهرموودهیه یا د صهحیحا بۆخاریدا ژ عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) بنهجھ بووی كو وێ گۆتییه: فاتیمایا كچا ئهبو حوبهیشی گۆته پێغهمبهرێ خودێ (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن): "يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَا أَطْهُرُ"، (ئهی پێغهمبهرێ خودێ؛ ئهز چ جاران پاقژ نابم). د ڤهگوهاستنهكا دیدا هاتییه: "أَسْتَحَاضُ فَلَا أَطْهُرُ"، (ئهز تووشی خوینا (الاستحاضة)ـیێ دبم و پاشی پاقژ نابم)56.
بهڵگهیێ ڕهوشا دووێ ژی كو خوین تێدا ڕاناوهستیت ب تنێ بۆ دهمهكێ كێم نهبیت، فهرموودهیا حهمنهیا كچا جهحشییه كو هاته دهڤ پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) و گۆت: "يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَسْتَحَاضُ حَيْضَةً كَثِيرَةً شَدِيدَةً"، (ئهی پێغهمبهرێ خودێ؛ ئهز گهلهک تووشی خوینا (الاستحاضة)ـیێ دبم و ئهز گهلهک خوینهكا زێده و دژوار دبینم). [ههتا دویماهیكا فهرموودێ.. رواهُ أحمدُ وأبو داودَ والترمذيُّ57 وصحَّحه ونقَلَ عنِ الإمامِ أحمدَ تصحيحَه وعنِ البخاريِّ تحسينَه]58.
ڕهوشێن خوینا (الاستحاضة)ـیێ:
ئهو ژنا خوینا (الاستحاضة)ـیێ دبینیت، سێ ڕهوش یێن ههین:
ڕهوشا ئێكێ: ئهڤهیه بهری ئهو خوینا (الاستحاضة)ـیێ ببینیت؛ وێ زڤڕۆكا ههیڤانه ههبیت كو دهم و ڕۆژێن وێ دديار بن، ئهڤا ههنێ دێ زڤڕیته دهمێ زڤرۆكا خۆ یا ههیڤانه كو بهری هنگی دهمێ وێ یێ دیاره چهند ڕۆژن، ڤێجا دێ ل سهر ڕوینیته خوار و دێ حوكمێن زڤڕۆكا ههیڤانه ل سهر وێ ژی بنهجھ كهت، ڤێجا هندی ڕۆژهكێ پشتی وی دهمی خوین ژ وێ بهێت؛ ئهو خوینا (الاستحاضة)ـیێیه و دێ حوكمێن خوینا (الاستحاضة)ـێ ل سهر بنهجھ بن.
نموونه ل سهر ڤێ ڕهوشێ، ژنهكێ ههمی گاڤا دهستپێكا ههر ههیڤهكێ بۆ دهمێ شهش ڕۆژان زڤڕۆكا ههیڤانه ددیت، پاشی ژ نیشكهكێڤه خوینا (الاستحاضة)ـیێ ب سهر وێدا هات، ڤێجا كار گههشته هندێ بهردهوام خوین ژێ دهات و ڕانهوهستییا، ل ڤێرێ دێ ب ڤی ڕهنگی بۆ خۆ هژمێریت، دهستپێكا ههر ههیڤهكێ دێ شهش ڕۆژێن ئهولی ب زڤڕۆكا ههیڤانه هژمێریت و هندی ڕۆژهكا دی خوین ژێ بهێت، ئهو خوینا (الاستحاضة)ـیێیه. ئهڤه ژی ژ بهر فهرموودهیا عائیشایێ (خودێ ژێ ڕازی بیت) كو فاتیمایا كچا حوبهیشی گۆت: ئهی پێغهمبهرێ خودێ؛ ئهز تووشی خوینا (الاستحاضة)ـیێ دبم و پاشی ئهز ژێ پاقژ نابم، ئهرێ ئهز كرنا نڤێژان بهێلم ژ بهر وێ؟ گۆت: «لَا، إِنَّ ذَلِكَ عِرْقٌ، وَلَكِنْ دَعِي الصَّلَاةَ قَدْرَ الْأَيَّامِ الَّتِي كُنْتِ تَحِيضِينَ فِيهَا ثُمَّ اغْتَسِلِي وَصَلِّي»، (نهخێر، ئهڤه ب تنێ ڕهههكه، بهلكی تو ب تهمهت وان ڕۆژێن تو تێدا دكهڤتییه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا نڤێژان بهێله و پاشی سهرێ خۆ بشۆ و نڤێژێن خۆ بكه). رواه البخاري59.
د صهحیحا موسلمیدا هاتییه: كو پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) گۆته ئوم حهبیبایا كچا جهحشی: «امْكُثِي قَدْرَ مَا كَانَتْ تَحْبِسُكِ حَيْضَتُكِ ثُمَّ اغْتَسِلِي وَصَلِّي»، (هندی وان ڕۆژێن زڤڕۆكا ههیڤانه ڕێگری ل ته دكر تو خۆ بگره، پاشی سهرێ خۆ بشۆ و نڤێژێن خۆ بكه)60.
ڤێجا ل دویڤ ڤێ چهندێ ئهو ژنا خوینا (الاستحاضة)ـیێ دبینیت و وێ بهری هنگی ژڤانهكێ دیار یێ د گهل زڤڕۆكا ههیڤانه ههی و دزانیت ههمی ههیڤان چهند ڕۆژان و ل كیرا ههیڤێ ب سهر وێدا دهێت، دێ ب تهمهت وان ڕۆژێن تێدا دكهڤیته زڤڕۆكا ههیڤانهدا ڕوینیت و پاشی دێ سهرێ خۆ شووت و نڤێژێن خۆ كهت و ڤی دهمی ئهو چ پویته و گرنگییێ ب خوینێ نادهت.
ڕهوشا دووێ: ئهڤهیه دهمێ وێ یێ زڤڕۆكا ههیڤانه بهری خوینا (الاستحاضة)ـیێ یێ دیار نهبیت، وهكی بۆ نموونه دهمێ ئێكهم جار خوین دیتی؛ خوینا (الاستحاضة)ـیێ ژی ههر یا دیتی و ئهو خوین د گهل وێ یا بهردەوام بوو، ئهڤا ههنێ دێ كار ب جۆداكرنا خوینان كهت، ڤێجا دێ ئهو خوینا ب سهر ڕهشیڤه دچیت یان ڕهنگهكێ تاڕی بیت یان بێهنهك ژێ بهێت، دێ حوكمێن زڤڕۆكا ههیڤانه ل سهر بنهجھ بن، بهلێ هندی خوینهكا دی ژێ بهێت؛ دێ حوكمێن خوینا (الاستحاضة)ـیێ ل سهر هێنه بنهجھكرن.
نموونه ل سهر ڤێ چهندێ، ئافرهتهكێ ههر ل دهستپێكا دیتنا خوینان؛ خوینا (الاستحاضة)ـیێ دیت و ئهڤ خوینه د گهل وێ یا بهردوام بوو، بهلێ پا ئهو دهھ ڕۆژان ڤێ خوینێ ب ڕهنگهكێ ڕهش دبینیت و ڕۆژێن دی یێن ههیڤێ ههمییان ب ڕهنگێ سوڕ دبینیت، یان ژی دهھ ڕۆژان ڕهنگێ خوینێ یێ تاڕییه و ڕۆژێن دی ژ ههیڤێ ڕهنگێ وێ یێ ڤهكرییه، یان ژی دهھ ڕۆژان بێهنا خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه ژێ دهێت و ڕۆژێن دی یێن ههیڤێ چ بێهن ژێ ناهێن، ڤێجا د نموونهیا ئێكێدا ئهو خوینا ڕهش زڤڕۆكا وێ یا ههیڤانهیه و د نموونهیا دووێدا خوینا تاڕییه و د نموونهیا سێیێدا خوینا بێهن ژێ دهات زڤڕۆكا ههیڤانهیه و ڕۆژێن دی ههمیییان خوینا (الاستحاضة)ـیێیه، ئهڤه ژی ژ بهر گۆتنا پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) بۆ فاتیمایا كچا ئهبو حوبهیشی: «إِذَا كَانَ دَمُ الْحَيْضَةِ فَإِنَّهُ أَسْوَدُ يُعْرَفُ، فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَأَمْسِكِي عَنِ الصَّلَاةِ فَإِذَا كَانَ الْآخَرُ فَتَوَضَّئِي وَصَلِّي؛ فَإِنَّمَا هُوَ عِرْقٌ»، (ئهگهر ئهو خوین؛ خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه بیت، هنگی ئهو خوینهكا ڕهشه يا بهرنياسه ل دهڤ ژنان، ڤێجا ئهگهر ئهو خوین بوو؛ تو نڤێژان بهێله و نهكه، بهلێ ئهگهر خوینا دی بوو؛ هنگی تو دهستنڤێژا خۆ بگره و نڤێژێن خۆ بكه، چونكی ئهو ب تنێ ڕهههكه). [رواهُ أبو داودَ والنسائيُّ، وصحَّحَه ابنُ حِبانَ والحاكمُ]61.
و ئهڤ فهرموودهیا ههنێ، دگهل هندێ كو بهرێخودان و ئاخڤتن ژى ل سهر سهنهد و مهتنێ وێ يێن ههى، بهلێ زانایان (خودێ دلۆڤانییێ ب وان ببهت) كار پێ كرییه، و ئهو ل پێشتره ژ زڤڕاندنا وێ بۆ عادهتێ پترییا ئافرهتان.
ڕهوشا سێیێ: ئهڤهیه دهمێ وێ چ زڤڕۆكێن ههیڤانه یێن دیار نهبن و چ جۆداكرنێن دروست نهبن، وهكی بۆ نموونه خوینا (الاستحاضة)ـیێ ههر ژ دهستپێكا دیتنا خوینێ د گهل وێ بیت و خوینا وێ ههمی ل سهر ئێك شێوهیه یان ژی شێوه و ڕهنگێن وێ د تێكچوویینه و د شیاندا نینه خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه بیت، ئهڤا ههنێ دێ كار ب نهریتێ پترییا ئافرهتان كهت و دێ زڤڕۆكا وێ یا ههیڤانه شهش یان حهفت ڕۆژ بن ژ ههمی ههیڤان و دێ هنگی دهستپێكهت دهمێ ئهو ئێكهم جار خوینێ دبینیت، پاشی ههر خوینهكا دی ژ وێ بهێت، ئهو خوینا (الاستحاضة)ـیێیه.
نموونه ل سهر ڤێ چهندێ ژی، وهكی بۆ نموونه ئهو ئێكهم جار پێنجی ههیڤێ خوینێ ببینیت، و پاشی ئهڤ خوینه د گهل وێ یا بهردهوام بیت و ڕانهوهستیت بێی كو ئهو بشێت وێ خوینێ ب ڕهنگهكێ دروست ژێك جۆدا بكهت كا كیژك خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه و كیژك خوینا دییه، ل ڤێرێ دێ زڤڕۆكا وێ یا ههیڤانه ههر ههیڤ شهش ڕۆژ یان حهفت ڕۆژ بن و دێ ژ ڕۆژا پێنجێ یا ههمی ههیڤان دهستپێكهت، ئهڤه ژی ژ بهر فهرموودهیا حهمنهیا كچا جهحشی (خودێ ژێ ڕازی بیت) كو وێ گۆت: ئهی پێغهمبهرێ خودێ؛ ئهز گهلهک تووشی خوینا (الاستحاضة)ـیێ دبم و ئهز خوینهكا گەلەک زێده و دژوار دبینم، ئهرێ تو دهربارهی وێ چ دبێژی؟ چونكی ب ڕاستی ئهوێ خوینێ ڕێک ل بهر من گرتییه ئهز نڤێژان بكهم و ڕۆژییان بگرم، ئینا پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) گۆت: «أَنْعَتُ لَكِ (أَصِفُ لَكِ اسْتِعْـمَال) الْكُرْسُفَ (وهُـوَ القُطْنُ) تَضَعِينَهُ عَلَى الْفَرْجِ، فَإِنَّهُ يُذْهِبُ الدَّمَ»، (ئهز دێ بۆ ته سالۆخهتا (چەوانییا بکارئینانا) كورسوفی كهم (كو ئهو ژی پهمبییه)، دێ دانییه سهر عهورهتێ خۆ، ئهو دێ خوینێ بهت و ناهێلیت ژ ته بهێت)، گۆت: ئهو ژ وێ پتره. و ل سهر ڤێ چهندێ گۆت: «إِنَّمَا هَذَا رَكْضَةٌ مِنْ رَكَضَاتِ الشَّيْطَانِ، فَتَحَيَّضِي سِتَّةَ أَيَّامٍ أَوْ سَبْعَةً فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ اغْتَسِلِي حَتَّى إِذَا رَأَيْتِ أَنَّكِ قَدْ طَهُرْتِ وَاسْتَنْقَيْتِ فَصَلِّي أَرْبَعًا وَعِشْرِينَ أَوْ ثَلَاثًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً وَأَيَّامَهَا وَصُومِي»، (ئهڤه ب تنێ لێدانهكه ژ لێدانێن شهیتانی، ڤێجا تو د زانینا خودایێ مهزندا، شەش یان حەفت ڕۆژان بكه ڕۆژێن زڤڕۆكا خۆ یا ههیڤانه، پاشی سهرێ خۆ بشۆ، ههتا ئهگهر ته دیت تو پاقژ بوویی و ته خۆ پاقژ كر، هنگی تو بیست و چار یان بیست و سێ شەڤان و ڕۆژێن وان نڤێژێن خۆ بكه و ڕۆژیان بگره). ههتا دویماهیكا فهرموودێ. [رواه أحمدُ وأبو داودَ والترمذيُّ وصحَّحَه62، ونقلَ عن أحمدَ أنَّه صحَّحَه، وعنِ البخاريِّ أنَّه حسَّنَه]63.
و گۆتنا پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن): (شهش ڕۆژان یان حهفت ڕۆژان)، نه بۆ سهرپشككرنێیه، بهلكی بۆ هزر تێداكرن و ئیجتیهادێیه، ڤێجا ئافرهت دێ هزرێن خۆ تێدا كهت و بهرێ خۆ دهته وان ئافرهتێن نێزیكتر بۆ ڕهوشا وێ ژ وان ئافرهتێن وهكی وێ ژ لایێ ئافراندنێڤه و ژ لایێ ژی و تهمهن و مرۆڤاینییێ ژی نێزیكی وێ بن، ههروهسا كا كیژ ژ وان خوینان پتر نێزیكی زڤڕۆكا ههیڤانهیه، و بهرێخودان و ئیجتیهادێن ب ڤی ڕهنگی. ڤێجا ئهگهر پشتی ڤان بهرێخودانان دیت یا نێزیكتر شهش ڕۆژن؛ هنگی دێ كهته شهش ڕۆژ و ئهگهر دیت یا نێزیكتر حهفت ڕۆژن؛ دێ كهته حهفت ڕۆژ و دێ حهفت ڕۆژان ب زڤڕۆكا ههیڤانه هژمار كهت.
ڕهوشا وێ ئافرهتا وهكی وێ یا كهڤتییه د خوینا (الاستحاضة)ـیێدا:
دبیت تشتهك ب سهرێ ئافرهتێ بهێت كو بخوازیته هندێ خوينبهربوون (نەزيف) بۆ وێ د عهورهتیدا چێببیت، وهكی نهشتهگهرییا مالبچویكی یان نهشتهگهرییێن بچویكتر، ئهڤه ژی دبیته دوو جۆر:
جۆرێ ئێكێ: ئهگهر بزانیت ئێدی پشتی ئهو ڤێ نهشتهگهرییێ دكهت؛ ئهو چ جارێن دی ناكهڤیته د زڤڕۆكا ههیڤانهدا، وهكی بۆ نموونه نهشتهگهرییا ڕاكرن و نههێلانا مالبچویكی بیت ب تهمامی یان ژی گرتنا وی بیت وهسا كو ئێدی خوین ژێ نههێت، ئهڤ ئافرهتا ب ڤی ڕهنگی بیت؛ حوكم و بڕیارێن وێ ئافرهتا خوینا (الاستحاضة)ـیێ دبینیت ل سهر بنهجھ نابن؛ بهلكی حوكمێ وێ حوكمێ وێیه یا خوینهكا زهر یان شێلی یان تهڕاتی و (ڕطوبهتهكێ) پشتی پاقژبوونێ دبینیت، ڤێجا ئهو نڤێژ و ڕۆژییان ناهێلیت و دێ ههر ئهنجام دهت و چ ئاریشه تێدا نینه جووتبوون د گهل بهێته كرن و بۆ ئهڤى جۆرێ خوینێ سهرشویشتن ژی پێدڤی ناكهت، بهلێ پا دهمێ بڤێت نڤێژێ بكهت؛ پێدڤییه ئهو خوینێ ژ خۆ ڤهكهت و پاقژ بكهت، و دڤێت ئهو پاتهیهكی یان تشتهكێ وهسا بدانیته سهر عهورهتێ خۆ، دا نههێلیت خوین ژ بهر بهێت، پاشی دێ دهستنڤێژا خۆ بۆ نڤێژێ گریت، و ئهو دهستنڤێژا خۆ ناگریت ههتا دهمێ نڤێژێ نههێت، ئهڤه ژی ئهگهر بۆ دهمێ ههر پێنج نڤێژێن فهڕز بیت، ئهگهر نه دهمێ وێ بڤێت نڤێژێن سوننهت بكهت؛ هنگی دێ وی دهمێ ئهوێ دڤێت بكهت ژ نوی دێ دهستنڤێژا خۆ گریت.
جۆرێ دووێ: ئهگهر نهزانیت كو پشتی نهشتهگهرییێ دێ زڤڕۆكا ههیڤانه ل دهڤ وێ ب دویماهیك هێت، بهلكی دبیت بكهڤیته تێدا، ئهڤا ههنێ حوكمێ وێ وهكی حوكمێ وێیه یا خوینا (الاستحاضة)ـیێ دبینیت، تشتێ دبیته بهڵگه و ئاماژه ل سهر ڤێ چهندێ ژی، گۆتنا پێغهمبهرییه (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) بۆ فاتیمایا كچا ئهبو حوبهیشی: «إِنَّمَا ذَلِكَ عِرْقٌ وَلَيْسَ بِالْحَيْضَةِ، فَإِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ فَاتْرُكِي الصَّلَاةَ»، (ئهڤه ب تنێ ڕهههكه و زڤڕۆكا ههیڤانه نینه، ڤێجا ئهگهر خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه هات؛ هنگی تۆ نڤێژا بهێله و نهكه).64
چونکی گۆتنا وی: «فَإِذَا أَقْبَلَتِ الْحَيْضَةُ»، (ڤێجا ئهگهر خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه هات)، وی مفایی ددهت كو حوكمێ وێ ئافرهتا خوینا (الاستحاضة)ـیێ دبینیت و زڤڕۆکەكا ههیڤانه یا بنهجھ ههبیت؛ هنگی دبیت ئهو خوین بهێته پێش و بچیته پاش، بهلێ ئهوا چ زڤڕۆكێن ههیڤانه یێن بنهجھ و دیار نهبن؛ هنگی ب ههمی ڕهنگان و د ههمی ڕهوشاندا خوینا وێ ڕهههكه و نه زڤڕۆكا ههیڤانهیه.
حوكمێن وێ ئافرهتا خوینا (الاستحاضة)ـیێ دبینیت:
ژ ئهڤا بهری نوكه د گهل مه بوری مه زانی كا كهنگی خوین دێ خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه بیت و كهنگی دێ خوینا (الاستحاضة)ـیێ بیت، ڤێجا ههر گاڤا خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه بیت؛ هنگی دێ حوكمێن زڤڕۆكا ههیڤانه ل سهر بنهجھ بن، و ههر گاڤا خوینا (الاستحاضة)ـیێ بیت؛ دێ حوكمێن خوینا (الاستحاضة)ـیێ ل سهر بنهجھ بن.
و بهری نوكه مه ئهو حوكمێن گرنگ یێن گرێدایی ب زڤڕۆكا ههیڤانهڤه بهحسكرن.
بهلێ هندیكه حوكمێن خوینا (الاستحاضة)ـیێ نه؛ ئهو وهكی حوكمێن پاقژبوونێنه، ڤێجا چ جۆداهی د ناڤبهرا وێ ژنا خوینا (الاستحاضة)ـیێ دبینیت و وێ ژنا پاقژ و نهكهڤتییه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا نینن، ب تنێ ئهڤ تشتێن ل خوارێ نهبن:
ئێك: ئهوا خوینا (الاستحاضة)ـیێ دبینیت؛ دڤێت بۆ ههمی نڤێژان دهستنڤێژا خۆ بگریت. ئهڤه ژی ژ بهر گۆتنا پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) بۆ فاتیمایا كچا ئهبو حوبهیشی: «ثُمَّ تَوَضَّئِي لِكُلِّ صَلَاةٍ»، (پاشی بۆ ههر نڤێژهكێ دهستنڤێژا خۆ بگره). (رواه البخاريّ في باب غسل الدم)، ڕامانا وێ ئهڤهیه بۆ وان نڤێژێن دهمێن وان د دهستنیشانكری بن؛ نابیت ئهو دهستنڤێژا خۆ بگریت ههتا دهمێ وێ نههێت. بهلێ ئهگهر نه ژ وان نڤێژێن دهمێن وان د دهستنیشانكری بن؛ هنگی ئهو دێ وی دهمێ وێ دڤێت ڕابیته نڤێژێ دهستنڤێژا خۆ گریت.
دوو: ئهگهر وێ ڤیا دهستنڤێژا خۆ بگریت؛ بهری هنگی دێ جهێ خوینێ شۆت و پاقژ كهت، و دێ پاتهیهكی كو پهمبی پێڤه بیت دانیته سهر عهورهتێ خۆ دا نههێلیت خوین ژ وێ بهێت؛ ژ بهر گۆتنا پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) بۆ حهمنایێ: «أَنْعَتُ لَكِ الْكُرْسُفَ فَإِنَّهُ يُذْهِبُ الدَّمَ». قَالَتْ: فَإِنَّهُ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ. قَالَ: «فَاتَّخِذِي ثَوْبًا». قَالَتْ: هُوَ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ. قَالَ: «فَتَلَجَّمِي»، (ئهز دێ بۆ ته سالۆخهتا كورسوفی كهم، كو ئهو خوینێ دبهت)، وێ گۆت: بهلێ ئهو ژ وێ پتره، گۆت: (پا جلكهكی بدانه سهر)، وێ گۆت: ئهو ژ وێ ژی پتره، گۆت: (پا گرێده دا خوین ژێ نههێت). ههتا دویماهیكا فهرموودهیێ، پشتی هنگی ههر خوینهكا ژ وێ بهێت چ زیانێ ل وێ ناكهت، ئهڤه ژی ژ بهر گۆتنا پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) بۆ فاتیمایا كچا ئهبو حوبهیشی: «اجْتَنِبِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ حَيْضِكِ، ثُمَّ اغْتَسِلِي وَتَوَضَّئِي لِكُلِّ صَلَاةٍ، ثُمَّ صَلِّي، وَإِنْ قَطَرَ الدَّمُ عَلَى الْحَصِيرِ»، (ل ڕۆژێن زڤڕۆكا ههیڤانه تو خۆ ژ كرنا نڤێژان دویر بێخه، پاشی تو سهرێ خۆ بشۆ و بۆ ههر نڤێژهكێ تو دهستنڤێژا خۆ بگره و پاشی نڤێژێ بكه، خۆ ئهگهر پشتی هنگی چپكێن خوینێ بكهڤنه سهر ئهردی). [رواهُ أحمدُ وابنُ ماجَهْ]65.
سێ: جووتبوون و چوونا نڤێنێ، بۆچوونێن زانایان ل دۆر دروستییا ڤی كاری د ژێك جۆدانه، ئهگهر بهێت ئهو نهچیته نڤینێ ترسا كرنا زینایێ ل سهر نهبیت، بهلێ پا یا دروست ئهڤهیه كو ب ههمی ڕهنگان دروسته ئهو بچیته نڤینا وێ و جووتبوونێ د گهل بكهت، چونكی ل سهردهمێ پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) گهلهك ئافرهت ههبوون دهمێ دگههشتنه ژییێ دهھ سالییێ یان پتر؛ خوینا (الاستحاضة)ـیێ ددیت، بهلێ نه خودێ و نه پێغهمبهرێ وی زهلام ژ جووتبوونا د گهل وان پاشڤه نهبرن. بهلكو د گۆتنا خودایێ مەزندا:
﴿...فَاعْتَزِلُواْ النِّسَاء فِي الْمَحِيضِ...﴾
(...ڤێجا هوين ل دهمێ بێ نڤێژییێ (زڤڕۆکا هەیڤانە) خۆ ژ چوونا نڤينێ بدهنه پاش...)، [البقرة:222] بهڵگهیهكه ل سهر هندێ كو ل دهمێن دیدا پێدڤی ناكهت خۆ ژ وان بدهیه پاش؛ و چونكی نڤێژ بۆ وێ یا دروسته، ڤێجا جووتبوون ژ كرنا نڤێژێ كێمتره، و قیاسكرنا جووتبوونا وێ ل سهر جووتبوونا ژنا د زڤڕۆكا ههیڤانهدا نهیا دروسته؛ چونكی ئهو ههردوو وهكی ئێک نینن، ههتا ل دهڤ وان زانایان ژی یێن كو دبێژن حهرامه، و پیڤان و قیاسكرن ل دهمێ ههبوونا جوداهییێ نهیا دروسته.
پشکا شەشێ: ل دۆر خوینا چلکێن زارۆکبوونێ و حوکمێن وێ.
خوینا چلکێن زارۆکبوونێ (نیفاس): خوینهكه مالبچویك (ڕهحمێ ژنێ) ژ ئهگهرێ زارۆكبوونێ دهردئێخیت، ڤێجا یان ئهڤ خوینه د گهل زارۆكبوونێ یان پشتی وێ یان بهری وێ ب دوو یان سێ ڕۆژان د گهل ژانێن زارۆكبوونێ دهردكهڤیت.
و شێخێ ئیسلامێ ئبن تهیمییه دبێژیت: (ئهو خوینا ژن دبینیت ل دهمێ دهست ب ژانێن زارۆكبوونێ دكهت؛ نیفاسه). ب دوو ڕۆژان یان سێ ڕۆژانڤه گرێنهدایه، مهرهما وی ژی: هندهك ژانن زارۆكبوون ب دویڤدا دهێت، ئهگهر هۆسا نهبیت ئهو نه نیفاسه. بۆچوونێن زانایان د ژێك جۆدانه: ئهرێ سنوورهك بۆ كێمترین و درێژترین دهمێ وێ ههیه؟ شێخ تهقیهددین د نامهیا خۆ ل دۆر وان ناڤێن شهریعهتی حوكم پێڤه گرێداین (ص: 37)ـدا دبێژیت: (نیفاسێ چ سنوور بۆ كێمترین و درێژترین دهمێ وێ نینن، ڤێجا ئهگهر وهسا چێبوو ژنهكێ پتر ژ چل یان شێست یان حهفتێ ڕۆژان خوین دیت و پشتی هنگی ئهو خوین ڕاوهستییا؛ هنگی ئهو خوینا چلكێن زارۆكبوونێیه، بهلێ ئهگهر پێكڤه هاته گرێدان؛ هنگی ئهو خوینهكا پویچه و ڤی دهمی درێژترین دهم چل ڕۆژن بۆ خوینا چلكان، چونكی ب گشتی ئهو درێژترین دهمێ وێیه گۆتن ل سهر هاتبنه ڤهگوهاستن). گۆتنا وی ب دویماهیك هات.
من گۆت: ئاڤاکرن ل سهر ڤێ گۆتنێ؛ ئهگهر خوینا وێ ژ چل ڕۆژان بوری و بهری هنگی ئهو خوین ل وی دهمی ڕادوهستییا، یان ژی هندهك نیشان ل سهر نێزیكبوونا ڕاوهستیانا خوینێ ل سهر وێ دیاربوون؛ هنگی دێ خۆ گریت ههتا ئهو خوین ڕادوهستیت، ئهگهر ڕانهوهستییا؛ دهمێ چل ڕۆژ ب دویماهیك دهێن دێ سهرێ خۆ شووت، چونكی ب گشتی هۆسایه، ئهو نهبیت ئهگهر بكهڤیته د گهل دهمێ زڤڕۆكا ههیڤانه وخوين ههر يا بهردهوام بيت، هنگی دێ خۆ گریت ههتا دهمێ زڤرۆكا ههیڤانه ب دویماهیك دهێت، ههر گاڤا دهمێ وێ ژی ب دویماهیك هات؛ هنگی دڤێت ئهو وهكی جارێن بهری هنگی بیت د گهل وێ، ڤێجا دێ ل دویڤ وێ جارێ بۆ جارێن دی ژی ل پاشهڕۆژێ ئهنجامدهت، ئهگهر خوین ههر یا بهردهوام ژی بوو؛ هنگی ئهو خوینا (الاستحاضة)ـیێیه، دێ لێزڤڕینێ ل حوكمێن خوینا (الاستحاضة)ـیێ كهت كو بهری نوكه هاتنه ڕوهنكرن، و ئهگهر پاقژبوو ب ڕاوهستیانا خوینێ، هنگی ئهو دێ پاقژ بیت خۆ ئهگهر بهری ب دویماهیك هاتنا چل ڕۆژان ژی بیت، ڤێجا ل ڤی دهمی دێ سهرێ خۆ شووت و دێ نڤێژێن خۆ كهت و ڕۆژییێن خۆ گریت و ههڤژینێ وێ ژی دشێت د گهل وێ جووت بیت، ئهو تێنهبیت ئهگهر ڕاوهستیانا وێ ژ ڕۆژهكێ كێمتر بیت، هنگی ئهوێ چ حوكم بۆ نینن و دێ بهردهوامییێ دهته خوینا چلكان، ئهڤ ئاخڤتنه د موغنییێدا66 گۆتییه.
حوكمێن نیفاسێ بنهجھ نابن، ب تنێ هنگی نهبیت ئهگهر ئهو تشتێ ددانیت و ژ وێ دهردكهڤیت وهكی شێوهیێ مرۆڤی بیت، بهلێ ئهگهر تشتهكێ بچویك ژ بهر وێ چوو و ئافراندنا مرۆڤی ل سهر وی دیار نهبوو؛ هنگی ئهو خوینا ژ وێ دهێت نیفاس نینه، بهلكی ئهو خوینا ڕهههكێیه، حوكمێ وێ ژی دێ بیته حوكمێ وێ ئافرهتا خوینا (الاستحاضة)ـیێ دبینیت، كێمترین دهم ژی كو شێوه و ئافراندنا مرۆڤی ل سهر وی تشتی دیار بن؛ ههشتێ ڕۆژن ژ ئێكهم ڕۆژا دووگیانبوونێ، بهلێ ب گشتی نوت ڕۆژن.
مهجد ئبن تهیمییهی گۆت: ڤێجا ههر گاڤا ڕۆژهكێ بەری ژانێن زارۆكبوونێ خوینهك دیت، ئهو لێ نازڤڕیت و پشتی وێ دێ دهست ژ كرنا نڤێژان و گرتنا ڕۆژییان بهردهت، پاشی ئهگهر پشتی دانانێ دیاربوو بابهت بهروڤاژی ب سهرڤههییێ بوو؛ دێ زڤڕیت و ئهوا ژێ چووی قهرهبوو كهت، بهلێ ئهگهر بابهت دیار نهبوو؛ دێ ل سهر ئهڤا ب سهرڤه بهردهوام بیت و دێ حوكمی ب وێ كهت و دووبارهكرنا ئهوان تشتێن ژێ چووین ل سهر نینه. د شرۆڤهكرنا پهڕتووكا (الإقناع)ـێدا ژ وی ڤهگوهاستییه67.
حوكمێن چلكێن زارۆكبوونێ:
حوكمێن چلكێن زارۆكبوونێ ب تهمامی وهكی حوكمێن زڤڕۆكا ههیڤانهنه، ب تنێ د ڤان تشتاندا نهبیت:
ئێک: ژڤان (عیدده)، ڤێجا (عیدده) ب بهردانێ دهێته حسابكرن نه ب چلكێن زارۆكبوونێ، چونكی ئهگهر بهردان بهری دانانا زارۆكی بیت، هنگی ب دانانا وی زارۆكی (عیدده) دێ ب دویماهیک هێن نه كو ب دیتنا خوینا چلكێن زارۆكبوونێ، بهلێ ئهگهر بهردان پشتی دانانا زارۆكی بیت؛ هنگی دێ خۆ گریت ههتا دكهڤیته د زڤڕۆكا ههیڤانهدا ههروهكی بهری نوكه مه دیار كری.
دوو: دهمێ (ئیلائێ) دێ دهمێ زڤڕۆكا ههیڤانه ژێ هێته حسابكرن، بهلێ دهمێ چلكێن زارۆكبوونێ ژێ ناهێته حسابكرن.
ئیلاء: ئهڤهیه زهلام سویند بخۆت كو ئێدی ئهو د گهل ههڤژینا خۆ جووت نابیت و دێ بۆ ههتا ههتایێ یان ژی بۆ دهمهكی كو ژ چار ههیڤان زێدهتر بیت چوونا نڤینا وێ هێلیت، ڤێجا ئهگهر زهلامی سویند ل سهر ڤێ چهندێ خوار و ههڤژینا وی داخوازا جووتبوونێ ژ وی كر، دێ دهمێ (ئیلائێ) ژ وی دهمێ وی سویند ژێ خواری هێته حسابكرن و دێ چار ههیڤ بۆ هێنه دهستنیشانكرن، ههر گاڤا چار ههیڤ ل سهر ڤی دهمی دهربازبوون، زهلام دێ هێته نهچاركرن بچیته نڤینا ههڤژینا خۆ و د گهل وێ جووتبیت یان ژی ل دویڤ داخوازا ژنێ ژێ جودا بیت و بهردهت، ڤێجا ئهگهر د ڤی دهمیدا ژنێ خوینا چلكێن زارۆكبوونێ دیت؛ ئهو ڕۆژ ل سهر زهلامی ناهێنه حسابكرن و كا چهند ڕۆژان ئهو ژن د چلكاندا بوو؛ دێ ل سهر وان چار ههیڤان هێنه زێدهكرن، بهروڤاژی زڤڕۆكا ههیڤانه، دهمێ وێ دێ ل سهر زهلامی هێته حسابكرن و دێ ژ وی چیت.
سێ: بالغبوون ب دیتنا خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه پهیدا دبیت و دهێته زانین، بهلێ ب دیتنا خوینا چلكێن زارۆكبوونێ (نیفاسێ) پهیدا نابیت، ژ بهر كو ئافرهت نهشێت ب دووگیان بكهڤیت ههتا خوین ژێ نههێت، لهوا بالغبوون دێ ب هاتنه خوارا خوینهكێ بیت كو بهری دووگیانبوونێ هاتبیته خوارێ.
چار: ئهگهر خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه ڕاوهستیا و پاشی د دهمێ خۆ یێ دیاركریدا هاتهڤه؛ هنگی بێگومان ئهو خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه، وهكی بۆ نموونه: زڤڕۆكا وێ یا ههیڤانه ههشت ڕۆژ بن، ئهو ژی چار ڕۆژان خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه ببینیت و پاشی دوو ڕۆژان ئهو خوین ڕاوهستیت و پاشی ل ڕۆژا حهفتێ و ههشتێ جارهكا دی بزڤڕیت، ئهڤ خوینا زڤڕیهڤه بێگومان خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه و دێ حوكمێن زڤڕۆكا ههیڤانه ل سهر بنهجھ بن، بهلێ ئهگهر خوینا چلكێن زارۆكبوونێ بهری چل ڕۆژ ب سهردا بچن ڕاوهستیا و پاشی ل ڕۆژا چلێ زڤڕیڤه، هنگی گومان یا تێدا ههی كا ئهو چ خوینه، لهوا پێدڤییه ئهو ڕۆژی و نڤێژێن خۆ یێن فهڕز كو دهمێ وان یێ دیاركرییه ل دهمێن واندا بكهت، و ئهو تشتێن ل سهر ئافرهتا كهڤتییه د زڤڕۆكا ههیڤانهدا د حەرام دێ ل سهر وێ ژی حهرام بن، ب تنێ یێن واجب نهبن، و كا ئهو ئافرهتا دكهڤیته د زڤڕۆكا ههیڤانهدا، دهمێ پاقژ دبیت چ ل سهر پێدڤییه دووباره بكهت، ئاها ههمان تشت ل سهر وێ ئافرهتا دكهڤیته د چلكێن زارۆكبوونێ ژیدا پێدڤی دبن، ئهڤه ژی بۆچوونا ناڤداره ل دهڤ زانایێن مهزههبێ حهنبهلی68.
یا دروست ئهڤهیه ئهگهر خوین د دهمهكیدا ل وێ زڤڕی و ژێ هات كو دشیاندا ههبیت خوینا چلكێن زارۆكبوونێ بیت؛ هنگی ئهو خوینا چلكایه، ئهگهر نه هۆسا بیت؛ هنگی ئهو خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه، ئهو نهبیت ئهگهر ئهڤ خوینه ههر یا بهردهوام بیت و ڕانهوەستیت؛ ڤی دهمی دێ بیته خوینا (الاستحاضة)ـیێ.
ئهڤه ژی یا نێزیكه ژ وێ گۆتنا د (موغنی)ـیێدا ژ ئیمامێ مالكی (خودێ دلۆڤانییێ پێ ببهت) ڤهگوهاستی كو گۆتییه: و مالكی گۆت:69 (ئهگهر ئافرهتێ پشتی دوو ڕۆژان یان سێ ڕۆژان خوین دیت - ئانكو: ژ ڕاوهستیانا خوینێ - هنگی ئهو خوینا چلكێن زارۆكبوونێیه، ئهگهر نه هۆسا بیت؛ ئهو خوینا زڤڕۆكا ههیڤانهیه). گۆتنا وی ب دویماهیك هات. ئهڤه ژی ههر ئهو ڕامانه یا ژ وێ گۆتنێ دچیت یا شێخێ ئیسلامێ ئبن تهیمییهی (خودێ دلۆڤانییێ پێ ببهت) ههلبژارتی.
و ل دویڤ ژیواری تشتهک د خویناندا نینه كو گومان تێدا بیت، چونكی گومان تشتهكێ ڕێژهیییه و خهلک ل دویڤ زانست و تێگههشتنێن خۆ تێدا جودا دبن، و د قورئان و سوننهتێدا ڕوهنكرن و دیاركرن بۆ ههر تشتهكی تێدا ههنه، و خودێ ل سهر چ كهسان فهڕز نهكرییه ئهو دوو جاران ڕۆژییێ بگریتهڤه، یان دوو جاران طهوافێ بكهت، ئهو نهبیت ئهگهر یا ئێكێ كێماسییهک تێدا ههبیت كو ئهگهر ئهو دووباره نهكهتهڤه خێر ناگههیتێ و ئهو كێماسى تژى نابيت، بهلێ دهمێ مرۆڤ وی تشتێ ل سهر وی ههی ل دویڤ وان شیانێن وی ههین ئهنجام ددهت كو ڕاسپاردن ل سهر ڕابیت؛ هنگی دێ ئهو ئهرک ل سهر ڕابیت، ههروهكی خودایێ مەزن گۆتی:
﴿لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَا...﴾
(دينێ خودێ يێ ب ساناهییه، و خودێ وى تشتى ژ بهنییێن خۆ ناخوازیت يێ ئهو نهشێن بكهن...)، [البقرة:286]، و گۆت:
﴿فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ مَا ٱسۡتَطَعۡتُمۡ...﴾
ئانکو: (ڤێجا هوين -گهلی خودان باوهران- ل دويڤ شيانا خۆ تهقوا خودێ بکەن...)، [التغابن:16].
جوداهییا پێنجێ د ناڤبهرا خوینا زڤڕۆكا ههیڤانه و خوینا چلكێن زارۆكبوونێدا ئهڤهیه كو: د زڤڕۆكا ههیڤانهدا ئهگهر ئافرهت بهری دهمێ خۆ یێ دیار پاقژبوو؛ دروسته زهلامێ وێ بچیته نڤینا وێ و د گهل وێ جووت بیت و چ خرابی و نهباشی د ڤێ چهندێدا نینه، بهلێ د خوینا چلكێن زارۆكبوونێدا ئهگهر ئافرهت بهری چل ڕۆژێن خۆ تهمام بكهت پاقژ بوو؛ باش نینه زهلامێ وێ د گهل وێ جووت بیت ل دویڤ بۆچوونا ناڤدار د مهزههبیدا، بهلێ بۆچوونا دروست ئهڤهیه كو چ تێدا نینه د گهل جووت بیت و بچیته نڤینا وێ. ئهڤه ژی بۆچوونا جمهوورێ زانایانه، چونكی نهباشی (مهكروھ بوون) حوكمهكێ شهرعییه و پێدڤی ب ههبوونا بهڵگهیهكێ شهرعی ههیه، و بۆ ڤی بابهتی خۆ تشتهك نههاتییه ب تنێ ئهو نهبیت یا ئیمام ئهحمهدى ڤهگوهاستى ژ عوسمانێ كوڕێ ئهبول عاصی كو بهری چل ڕۆژ ب سهر چلكێن ههڤژینا ویڤه بچن؛ ههڤژینا وی هاته دهڤ دا جووتبوونێ د گهل وی بكهت؛ بهلێ وی گۆته وێ: خۆ نێزیكی من نهكه.70
ئهڤ گۆتنه ژی ناخوازیته مهكروهبوونێ، چونكی دبیت وی بۆ یهدهگ وهرگرتن (ئێحتیاط) ئهڤ چهنده كربیت و ترسا هندێ ههبیت كو ئهو یا پشتڕاست نهبیت ژ پاقژبوونا خۆ، یان ژی ترس ههبیت ژ ئهگهرێ جووتبوونێ خوین بلڤیت، یان ژی ژ بهر ئهگهرهكێ دی ئهو ڕازی نهببیت د گهل وێ جووتبیت و خودێ زاناتره.
پشکا حەفتێ: ل دۆر بکارئینانا وان تشتان یێن ڕێگرییێ ل هاتنا زڤڕۆکا هەیڤانە دکەن یان زویتر ژ دەمێ وێ دئینن، هەروەسا ل دۆر وی تشتییە یێ ڕێگرییێ ژ دووگیانبوونێ دکەت یان زارۆکی ژ بەر دبەت
دروسته ژن وان تشتێن ڕێكێ ل بهر هاتنا زڤڕۆكا ههیڤانه دگرن بكار بینیت، بهلێ ب دوو مهرجان:
مهرجێ ئێكێ: دڤێت ترس نهبیت كو زیان بگههیته وێ، ڤێجا ههر گاڤا ترس ههبوو كو ژبهر وی تشتی زیانهک بگههیته وێ، هنگی چێنابیت؛ ژبهر گۆتنا خودایێ مەزن:
﴿...وَلَا تُلۡقُواْ بِأَيۡدِيكُمۡ إِلَى ٱلتَّهۡلُكَةِ...﴾
ئانکو: (...و خۆ ب دەستێن خۆ نەهاڤێژنە د مالوێرانییێدا [خۆ د هیلاک نەبەن]...)، [البقرة:195].
﴿...وَلَا تَقۡتُلُوٓاْ أَنفُسَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُمۡ رَحِيمٗا﴾
ئانکو: (...و خۆ [ژ بێ هیڤیبوونێ] نەكوژن یان هندهک ژ ههوه هندهكان نهكوژن ڤێجا هوين ب كرنا وى تشتێ خودێ حهرامكرى تێ بچن. هندى خودێیه د وان ههمى تشتاندا يێن وى فهرمان پێ ل ههوه كرى و هوين ژێ داينه پاش ب ههوه يێ دلۆڤانكار بوويه)، [النساء:29].
مهرجێ دووێ: پێدڤییه ئهڤ چهنده ب دهستویرییا ههڤژینی بیت، ئهگهر بهێت و ئهو یێ ب وێڤه گرێدایی بیت، بۆ نموونه: ل دهڤ وی (عیدده)ـیێن خۆ بكێشیت وهسا كو ل سهر زهلامی پێدڤی بكهت مهزاختنێ ل وێ بكهت، ئهو ژی وان تشتان بكار بینیت كو ڕێكێ ل بهر هاتنا زڤڕۆكا ههیڤانه بگریت دا دهمێ وێ زێده بیت و مهزاختنا ل سهر وێ مهزنتر لێ بهێت، لهوا ل ڤی دهمی چێنابیت ئهو وان تشتێن ڕێكێ ل بهر هاتنا زڤڕۆكا ههیڤانه دگرن بكار بینیت، هنگی نهبیت ئهگهر ئهو دهستویرییێ بدهته وێ، ههروهسا ئهگهر دیار بوو و هاته سهلماندن كو ڕێگریكرن ل هاتنا زڤڕۆكا ههیڤانه دێ ڕێكێ ل بهر دووگیانبوونێ گریت؛ هنگی دڤێت ههڤژین دهستویرییێ بدهته وێ، و ههر چهنده یا بنهجھ بووی كو دروسته ئهو وان تشتان بكار بینیت؛ بهلێ یا باشتر ئهوه ئهگهر چ پێدڤیاتی پێ نهبن ئهو ڤان تشتان بكار نهئینیت، چونكی هێلانا تشتی ل سهر وی شێوهیێ ئهو ب سروشتی ل سهر ههی؛ نێزیكتر و باشتره ژ ڕاستهڕێبوونا ساخلهمییێ و پاشی سلامهتبوونێ و دویربوونا ژ نهخۆشییان.
هندیكه بكارئینانا وان تشتایه یێن زڤڕۆكا ههیڤانه دئینن و پێش دئێخن، ئهڤه تشتهكێ دروسته بهلێ ب دوو مهرجان:
مهرجێ ئێكێ: نابیت ئهو وهک حیله و خاپاندن ڤێ چهندێ بكهت بۆ ژ كارئێخستنا واجبهكی، وهكی بۆ نموونه: دهمێ ههیڤا ڕهمهزانێ نێزیک بوو؛ ئهو ڕابیت ڤان تشتان بكار بینیت، دا كو ئهو ڕۆژییێن خۆ بخۆت یان دا نڤێژ ل سهر ڕابن و نهكهت، و تشتێن ب ڤی ڕهنگی.
مهرجێ دووێ: دڤێت ئهڤ چهنده ب دهستویرییا ههڤژینێ وێ بیت، چونكی هاتنا زڤڕۆكا ههیڤانه دێ ڕێكێ ل بهر زهلامی گریت ئهو ههمی جۆرێن خۆشییێ ژ ههڤژینا خۆ ببهت، لهوا نابیت ژن بێی دهستویرییا زهلامی تشتهكی بكار بینیت كو ڕێكێ ل بهر مافێن زهلامی بگریت، و ئهگهر ژن یا بهردایی بیت، هنگی بكار ئینانا ڤان تشتان لهزكرنه د نههێلان و ژ كارئێخستنا مافێ زهلامی د زڤڕاندنا وێدا ئهگهر زهلامی مافێ زڤڕاندنا وێ مابیت.
هندیكه بكارئینانا وان تشتایه یێن ڕێكێ ل بهر دووگیانبوونێ دگرن، ئهڤه ژی دبیته دوو جۆر:
جۆرێ ئێكێ: ئهگهر ئهو بهردهوام ڕێكێ ل بهر دووگیانبوونێ بگریت چێنابیت، چونكی ئهو ناهێلیت زارۆك بن و ب ڤێ چهندێ دویندهھ دێ كێم بیت و ئهڤه بهروڤاژی مهرهما شهریعهتییه كو حهز دكهت ئوممهتا ئیسلامی زێده بن و ڕێژا وان ببیته گهلهک، ههردیسان چونكی ئهو نهیا پشتڕاسته ژ هندێ كو ئهو زارۆكێن وێ ههین بمرن و ببیته ژنهكا بیژن و بێ زارۆك.
جۆرێ دووێ: ئهگهر ڕێگرییهكا دهمكی لێ بكهت، وهكی بۆ نموونه: ژن گهلهک ب دووگیان دكهڤیت و دووگیانبوون وێ د وهستینیت و بۆ نهخۆش دكهت، ئهو ژی حهز دكهت دووگیانبوونا خۆ ڕێک بێخیت و ههر دوو سالان جارهكێ زارۆك ههبن، یان ژی تشتهكێ ب ڤی ڕهنگی، هنگی ئهڤا ههنێ یا دروسته ب وی مهرجی كو ههڤژینێ وێ ڕێكێ بدهته وێ و ب ڤێ چهندێ چ زیان ل سهر وێ نهبن. بهڵگه ل سهر ڤی جۆری ژی ئهوه كو صهحابییان ل سهردهمێ پێغهمبهری (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) بۆ هندێ دا ههڤژینێن وان ب دووگیان نهكهڤن؛ (عهزل) دكر، پێغهمبهری ژی (صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر بن) ئهو ژ ڤی كاری پاشڤه نهبرن، (عهزل) ژی ئهڤهیه زهلام بچیته نڤینا ههڤژینا خۆ و د گهل جووت بیت و ل دهمێ هاتنا ئاڤێ، ئهو ئاڤا خۆ بهاڤێژیته ژ دهرڤهی عهورهتی.71
سهبارهت بكارئینانا وان تشتێن زارۆكى ژ بهر ژنێ دبهن و دووگيان بوونێ د ههلوهشينن؛ ئهڤه ژی دوو جۆره:
جۆرێ ئێكێ: ئهگهر مهرهما وێ ب ژبهربرنا زارۆكی ژ ناڤبرنا وی بیت، ئهڤا ههنێ ئهگهر پشتی پفكرنا ڕوحێ بیت بۆ ناڤ لهشێ وی زارۆكی؛ بێگومان یا حهرامه و چێنابیت، چونكی دبیته كوشتنا وێ نهفسا چێنابیت بێی حهق بهێته كوشتن، و كوشتنا وێ نهفسا ل سهر مرۆڤی یا حهرام بیت بكوژیت، ب بهڵگهیێن قورئان و سوننهتێ و ئێكدهنگییا زانایان تشتهكێ حهرامه، بهلێ ئهگهر بهری پفكرنا ڕوحێ بیت، هنگی بۆچوونێن زانایان ل دور دروستی و نهدروستییا ژ بهربرنا وی جودا بووینه، هندهكان دروست كرییه و هندهكێن دی ڕێگری ژ وێ چهندێ كرییه، هندهک ژی دبێژن: ئهگهر نهببیته (عهلهقه) دروسته بهێته ژناڤبرن، ئانكو: ئهگهر چل ڕۆژ ب سهر هاتنا ویڤه نهچووبن، هندهكێن دی گۆتییه: هندی شێوهیێ مرۆڤان ل سهر پهیدا نهببیت؛ دروسته بهێته ژناڤبرن.
یا باشتر و وهرگرتنا یهدهگێ ئهڤهیه ئهگهر چ پێدڤی ب ڤی كاری نهبن؛ ئهو ڤێ چهندێ نهكهت و ڕێگرییێ ل ڤی كاری بكهت، پێدڤیبوون ژی ئهڤهیه بۆ نموونه: دایک یا نهساخ بیت و خۆ ل بهر دووگیانبوونێ یان تشتێ وهسا نهگریت، ڤی دهمی دروسته ئهو زارۆكی ژ بهر خۆ ببهت، ب تنێ هنگی نهبیت ئهگهر هند دهم ب سهرڤه چووبیت كو دبیت شێوهیێ ئافراندنا مرۆڤی ل سهر دیار ببن؛ ئاها ڤی دهمی چێنابیت ئهو ژ بهر خۆ ببهت، خودێ ژی زاناتره.
جۆرێ دووێ: ئهگهر مهرهما وێ ئهڤه بیت ئهو زویتر ژ دهمێ ژ دایكبوونا زارۆكی؛ زارۆكی دهربێخیت و بینیته سهر دونیایێ و ژ ناڤبرنا وی نهبیت، وهكی بۆ نموونه: دهمێ دهرئینانا زارۆكی دهمێ ب دویماهیک هاتنا دووگیانبوونێ و نێزیكبوونا دانانا زارۆكی بیت، ئهڤا ههنێ یا دروسته ب وی مهرجی كو ڤێ چهندێ چ زیان ل سهر دایكێ و زارۆكی نهبن، و دڤێت بۆ ڤێ چهندێ پێدڤی ب نهشتهگهرییێ ژی نهبیت، پا ئهگهر پێدڤی ب نهشتهگهرییێ بوو؛ هنگی ئهڤێ چار ڕهوش یێن ههین:
ڕهوشا ئێكێ: ئهگهر دایک و زارۆكێ د زكێ وێ ژیدا د ساخ بن، ڤی دهمی چێنابیت ئهو نهشتهگهرییێ بكهت ب تنێ ئهگهر پێدڤی ب ڤێ چهندێ ههبیت، وهكی بۆ نموونه: ئهگهر نهشتهگهری بۆ نههێته كرن زارۆكبوونا وێ یا ب زهحمهت بیت، ژ بهر كو لهش ئهمانهتهكه ل دهڤ مرۆڤی و نابیت ئهو ل دویڤ حهزا خۆ ڕهفتارێ تێدا بكهت و تشتهكی د گهل بكهت كو ترس ل سهر ههبیت، ب تنێ ئهگهر بهرژهوهندییهكا مهزن تێدا ههبیت، ههروهسا ژ بهر كو دبیت ئهو هزر بكهت چ زیان د نهشتهگهرییێدا نینن و پاشی زیان ژێ پهیدا ببیت.
ڕهوشا دووێ: ئهگهر دایک و زارۆكێ د زكێ وێ ژیدا د مری بن، ڤی دهمی چێنابیت نهشتهگهری بهێته كرن بۆ دهرئێخستنا زارۆكی، ژ بهر كو چ مفا د دهرئێخستنا ویدا نینن.
ڕهوشا سێیێ: ئهگهر دایک یا ساخ بیت و زارۆك د زكێ وێدا یێ مری بیت، هنگی دروسته نهشتهگهری بهێتهكرن بۆ دهرئێخستنا زارۆكی، ب تنێ ئهو نهبیت ئهگهر ترس ل سهر دایكێ ههبیت، چونكی سهرڤههییا بابهتی - خودێ زاناتره ژی - ئهڤهیه كو زارۆكێ د زكێ دایكێدا ئهگهر مر، زی ب زی بێی نهشتهگهری ناهێته دهرئێخستن، ڤێجا مانهڤهیا وی د زكێ وێدا دێ ڕیكێ ل بهر دووگیانبوونا وێ یا داهاتی گریت و دێ بارێ وێ ژی گران كهت و نهخۆشییێ بۆ دروست كهت، و دبیت ههر بیژن بمینیت ئهگهر ژ ههڤژینهكێ بهرێ كهڤتبیته د (عیدده)ـیاندا.
ڕهوشا چارێ: ئهگهر دایک یا مری بیت و زارۆكێ د زكێ وێدا یێ ساخ بیت، ڤی دهمی ئهگهر چ هیڤی نهبن كو ئهو زارۆك یێ ساخه؛ چێنابیت نهشتهگهری بۆ بهێته كرن.
پا ئهگهر هیڤی ههبن زارۆک هێشتا یێ ساخ بیت، هنگی ئهگهر هندهک ژێ دهركهڤتبیت، دێ زكێ دایكێ هێته شهقكرن دا ئهڤێ مایی ژی بهێته دهرئێخستن، بهلێ ئهگهر چ ژ زارۆكی نههاتبیته دهرئێخستن؛ هنگی ههڤالێن مه (خودێ دلۆڤانییێ ب وان ببهت) گۆتییه: زكێ دایكێ ناهێته شهقكرن بۆ دهرئێخستنا زارۆكێ د زكێ وێدا، چونكی ئهڤه دبیته (مثلة)ـیه كو شێواندنا لهشێ مرییه، بهلێ یا دروست ئهڤهیه كو دێ زكێ وێ هێته شهقكرن ئهگهر ژ بلی شهقكرنا زكێ وێ چ ڕێكێن دی نهبن بۆ دهرئێخستنا وی، و ئهڤه ههلبژارتنا ئبن هوبهیرهی یه كو د پهڕتووكا (الإنصاف)ـێدا گۆتییه: و ئهو بۆچوون ل پێشتره بۆ ڕاستییێ.72
من گۆت: ب تایبهتی ل ڤی دهمێ ئهم تێدا دژین، ئهنجامدانا نهشتهگهرییێ نابیته (مثلة) و شێواندنا لهشێ مرۆڤی، چونكی دێ زكی شهقكهت و پاشی دێ درویتهڤه، و چونكی قهدر و بهایێ ساخی ژ قهدر و بهایێ مری مهزنتره، و چونكی ڕزگاركرنا مرۆڤهكێ بێگونهھ ژ ناڤچوونێ واجبه و ئهو تشتێ د زكێ دایكێدا مرۆڤهكێ بێگونههه، لهوا واجبه بهێته ڕزگاركرن. و خودێ زاناتره.
هشیاركرنهک: د وان ڕهوشێن دروسته زارۆكێ د زكێ دایكێدا بهێته ژبهربرن كو بهری نوكه د گهل مه دهرباز بوو كیژ ڕهوشن؛ ل ڤێڕێ كا ئهڤ زارۆكه یێ كێیه؛ پێدڤییه دهستویری ژ وی كهسی بهێته وهرگرتن، وهكی ههڤژینی.
ل ڤێرێ ئهم گههشتینه دویماهیكا وی تشتێ مه ڤیایی ل دۆر ڤی بابهتێ گرنگ بنڤیسین، و مه بۆ نڤیسینا ڤێ چهندێ كورتكرن ل سهر بابهت و بناخهیێن گرنگ و مهزن كر و مە ب تنی بەحسێ وان کر، ئهگهر نه بابهتێن لاوهكی و ئهو تشتێن د گهل ئافرهتێ ڕویددهن دهریایهكا بێ کنارە و چ جاران ب دویماهیك ناهێن، بهلێ پا كهسێ تێگههشتی دشێت بابهتێن لاوهكی بۆ بناخهیان و بابهتێن فهرعی بۆ بابهتێن گشتی و بنیاتێن وان بزڤڕینیت، و دشێت تشتان ب یێن وهكی وان بپیڤیت.
و بلا موفتی باش بزانیت كو ئهو ناڤبهند و (واسطهیهكه) د ناڤبهرا خودێ وچێكرییێن ویدا د گههاندنا وی تشتێ پێغهمبهرێن وی پێ هاتین و دیاركرن و ڕوهنكرنا وی تشتی بۆ خهلكی، ههروهسا دڤێت بزانیت كو ئهو بهرپرسیاره ژ وی تشتێ د قورئان و سوننهتێدا هاتی، چونكی ئهو ههردوو ئهو ژێدهرن یێن مرۆڤ ب تێگههشتن و كاركرنا ب وان هاتییه ڕاسپاردن، و ههر تشتهكێ بهروڤاژی قورئان و سوننهتێ بیت و د گهل نهگونجیت؛ ئهو تشتهكێ خهلهته و دڤێت ل خودانی بهێته زڤڕاندن و نابیت كار پێ بهێتهكرن، ههر چهنده دبیت خودانێ وێ هێجهت بۆ بهێته ئینان و دبیت ئیجتیهاد كربیت و ژ بهر ئیجتیهادا خۆ خودان خێر ژی بیت، بهلێ پا كهسهكێ دی كو دزانیت ئهو د وێ بۆچوونا خۆدا یێ خهلهته، نابیت وێ بۆچوونێ قهبویل بكهت و ل دویڤ بچیت.
و پێدڤییه موفتی ئنیهتا خۆ بۆ خودێ پاقژ بكهت و بۆ ههر ڕویدان و ڕهوشهكا ئهو دكهڤیته تێدا داخوازا هاریكارییێ ژ خودێ بكهت و دوعا ژ وی بكهت ئهو بنهجهی و سهركهڤتنێ بۆ ڕاستهڕێبوونێ ب ڕزقێ وی بكهت.
و دڤێت ئهو تشتێ ل دهڤ وی جهێ گرنگی پێدانێیە، ئهو بیت یێ د قورئان و سوننهتێدا هاتی، ڤێجا بۆ ههر بابهتهكی ئهو بهرێخودان و لێگهڕیانێ د واندا بكهت یان لێزڤڕینێ بۆ گۆتنا زانایان بكهت كو گۆتنێن وان دبنه هاریكار بۆ تێگههشتنا قورئان و سوننهتێ.
و گهلهك جاران بابهتهك دێ پهیدا بیت، مرۆڤ ژی دێ ل دویڤ شیانێن خۆ لێگهڕیانێ ل دۆر كهت كا زانایان دهربارهی وی بابهتی چ گۆتییه، پاشی تشتهكێ وهسا پهیدا ناكهت كو بۆ حوكمێ وی بابهتی ئهو پێ ئارام بیت، و دبیت خۆ ب ڕهنگهكی تشتهكی ل دۆر بهحسكرنا وی بابهتی پهیدا نهكهت. بهلێ ئهگهر زڤڕی قورئان و سوننهتێ، دێ ب ڕهنگهكێ بلهز و ئاشكهرا حوكمێ وی تشتی بۆ وی دیار بیت، ئهڤه ژی ل دویڤ ئاستێ دلسۆزی و زانین و تێگههشتنا مرۆڤی د مینیت.
و دهمێ بابهتهك دبيته جهێ ئالوزييێ، دڤێت موفتی لهزێ د حوكمدانێدا نهكهت و دڤێت خۆ بگریت، چونكی ما چهند حوكم ههبووینه لهز تێدا هاتییه كرن، پاشی پشتی لێگهڕیانهكا كێم دیار بوویه كو ئهو د وی حوكمیدا یێ خهلهته، ڤێجا دێ سهرا ڤێ چهندێ پهشیمان بیت و بهلكی شیانێن ڤێڕاگههشتن و چارهسهركرنا وی تشتێ وی فهتوا پێ دای نهمینن!
و دهمێ خهلكی ل سهرخۆبوون و پشتڕاستكرنا بابهتان ل دهڤ موفتی دیت؛ دێ باوهری ب گۆتنا وی هێت و دێ گرنگییێ ب بۆچوونا وی دهن، بهلێ ئهگهر دیت ئهو لهزێ د حوكم و بڕیارێن خۆدا دكهت و بارا پتر ئهو كهسێ لهزێ دكهت خهلهت دبیت، هنگی خهلكی باوهری ب فهتوايێن وى نامینیت، ڤێجا ب لهزكرن و خهلهتییا خۆ دێ خۆ و كهسێن دی ژ وێ زانین و دروستییا ل دهڤ وی ههی بێبار كهت
دوعا ژ خودایێ مهزن دكهین ئهو بهرێ مه و برایێن مه یێن موسلمان بدهته ڕێكا ڕاست و ئهو هاریكاری و چاڤدێرییا مه بكهت و مه ژ گۆنهھ و خهلهتی و سهرداچوونێ بپارێزیت، چونكی ئهو یێ مهرده، صهلات و سهلامێن خودێ ل سهر پێغهمبهرێ مه موحهممهدی بن و ل سهر مالبات و صهحابییێن وی ههمییان بن، و ل دویماهیكێ سوپاس بۆ وی خودایێ ب قهنجی و نیعمهتێن وی باشی ب دویماهیك دهێن و تهمام دبن.
ئهڤ پهڕتووكه ب دویماهیك هات ب پێنوسێ ههژارێ بهر دهرگههێ خودایێ خۆ:
محمّد الصالح العثيمين
سپێدههییا ڕۆژا ئهینییێ
14 شهعبانا سالا 1392 مشهختی
***
پێـڕست
پشکا ئێکێ: ل دۆر ڕامانا خوینا زڤڕۆکا هەیڤانە و حیکمەتا ژ هەبوونا وێ. 4
پشکا دووێ: ل دۆر دەمێ هاتنا زڤڕۆکا هەیڤانە و کا ئهو چەند دمینیت. 5
پشکا سێیێ: ل دۆر وان تشتێن ژ نیشکەکێڤە ب سەر زڤڕۆکا هەیڤانەدا دهێن. 16
پشکا چارێ: ل دۆر ئەحکامێن گرێدایی زڤڕۆکا هەیڤانە. 22
پشکا پێنجێ: ل دۆر وێ خوینا پشتی زڤڕۆکا هەیڤانە دهێت (الاستحاضة) و حوکمێن وێ. 43
ڕهوشێن خوینا (الاستحاضة)ـیێ: 44
ڕهوشا وێ ئافرهتا وهكی وێ یا كهڤتییه د خوینا (الاستحاضة)ـیێدا: 49
حوكمێن وێ ئافرهتا خوینا (الاستحاضة)ـیێ دبینیت: 51
پشکا شەشێ: ل دۆر خوینا چلکێن زارۆکبوونێ و حوکمێن وێ. 53
حوكمێن چلكێن زارۆكبوونێ: 56
پشکا حەفتێ: ل دۆر بکارئینانا وان تشتان یێن ڕێگرییێ ل هاتنا زڤڕۆکا هەیڤانە دکەن یان زویتر ژ دەمێ وێ دئینن، هەروەسا ل دۆر وی تشتییە یێ ڕێگرییێ ژ دووگیانبوونێ دکەت یان زارۆکی ژ بەر دبەت 60
kmr130v3.1 - 10/07/2026
أخرجه البخاري: كتاب الحيض، باب تقضي الحائض المناسك كلها إلا الطواف بالبيت، رقم (305)، ومسلم: كتاب الحج، باب بيان وجوه الإحرام، رقم (1211).
أخرجه البخاري: كتاب العمرة، باب أجر العمرة على قدر النصب، رقم (1662)، ومسلم: كتاب الحج، باب بيان وجوه الإحرام، رقم (1211).
رسالة الأسماء التي علق الشارع الأحكام بها (ص:35).
المصدر السابق (ص:36).
المصدر السابق (ص:38).
أخرجه البخاري: كتاب الإيمان، باب الدين يسر، رقم (39)، من حديث أبي هريرة رضي الله عنه.
أخرجه البخاري: كتاب المناقب، باب صفة النبي صلَّى الله عليه وسلَّم، رقم (3560)، ومسلم: كتاب الفضائل، باب مباعدته صلَّى الله عليه وسلَّم للآثام، رقم (77/2327).
مجموع الفتاوى (238/19-239).
الأوسط (356/2).
بزڤڕه: المغني (405/1).
المدونة (1/ 155)، النوادر والزيادات (1/ 136).
اختلاف الفقهاء للمروزي (ص: 193)، الأوسط (2/ 239).
الأم (82/1).
مجموع الفتاوى (238/19-239).
المغني (396/1).
أخرجه أبو داود: كتاب الطهارة، باب في المرأة ترى الكدرة والصفرة بعد الطهر، رقم (307).
أخرجه البخاري: كتاب الحيض، باب الصفرة والكدرة في غير أيام الحيض، رقم (326).
فتح الباري (1/ 426).
صحيح البخاري (1/ 71).
علقه البخاري: كتاب الحيض، باب إقبال المحيض وإدباره، قبل حديث رقم (320).
الأم (1/ 83-84).
نقل عنهن في الإنصاف.
الأصل (19/2-20).
المغني (226/1).
المغني (257/1).
أخرجه البخاري: كتاب مواقيت الصلاة، باب من أدرك من الصلاة ركعة، رقم (580). ومسلم: كتاب المساجد ومواضع الصلاة، باب من أدرك ركعة من الصلاة فقد أدرك تلك الصلاة، رقم (607)، من حديث أبي هريرة رضي الله عنه.
أخرجه البخاري: كتاب مواقيت الصلاة، باب من أدرك من الفجر ركعة، رقم (579). ومسلم: كتاب المساجد ومواضع الصلاة، باب من أدرك ركعة فقد أدرك تلك الصلاة، رقم (608)، من حديث أبي هريرة رضي الله عنه.
المجموع شرح المهذب (3/ 70).
أخرجه البخاري: كتاب الحيض، باب قراءة الرجل في حجر امرأته وهي حائض، رقم (297). ومسلم: كتاب الحيض، باب اتكاء الرجل في حجر زوجته وهي حائض وقراءة القرآن، رقم (301)، من حديث عائشة رضي الله عنها.
أخرجه البخاري: كتاب الحيض، باب شهود الحائض العيدين ودعوة المسلمين، ويعتزلن المصلى، رقم (324). ومسلم: كتاب صلاة العيدين، باب ذكر إباحة خروج النساء في العيدين إلى المصلى وشهود الخطبة، مفارقات للرجال، رقم (890).
المجموع (2/ 357).
بزڤڕه صحيح البخاري: كتاب الحيض، باب تقضي الحائض المناسك كلها إلا الطواف بالبيت، وفتح الباري (1/ 407-408).
فتح الباري (1/ 408).
الأوسط (2/ 223).
المجموع (2/ 356).
فتح الباري (1/ 408).
علقه البخاري: كتاب الحيض، باب تقضي الحائض المناسك كلها إلا الطواف بالبيت، قبل حديث رقم (305).
أخرجه الترمذي: أبواب الطهارة، باب ما جاء في الجنب والحائض أنهما لا يقرآن القرآن، رقم (131).
بزڤڕه: العلل للترمذي (ص: 69/ ترتيبه)، والسنن الكبرى للبيهقي (1/ 309)، والأحكام الشرعية لابن عبد الحق (1/ 504)، ونصب الراية للزيلعي (1/ 195).
مجموع الفتاوى (26/ 191).
أخرجه البخاري: كتاب الحيض، باب لا تقضي الحائض الصلاة، رقم (321). ومسلم: كتاب الحيض، باب وجوب قضاء الصوم على الحائض دون الصلاة، رقم (335). واللفظ لمسلم.
أخرجه البخاري: كتاب العلم، باب الحياء في العلم، رقم (130). ومسلم: كتاب الحيض، باب وجوب الغسل على المرأة...، رقم (313).
أخرجه البخاري: كتاب الصوم، باب اغتسال الصائم، رقم (1931). ومسلم: كتاب الصيام، باب صحة صوم من طلع عليه الفجر وهو جنب، رقم (1109).
أخرجه البخاري في كتاب الحيض، باب تقضي الحائض المناسك كلها إلا الطواف بالبيت، رقم (305). ومسلم في كتاب الحج، باب بيان وجوه الإحرام، رقم (1211).
أخرجه البخاري: كتاب الحج، باب طواف الوداع، رقم (1755). ومسلم: كتاب الحج، باب وجوب طواف الوداع وسقوطه عن الحائض، رقم (1328).
أخرجه البخاري: كتاب الحج، باب إذا حاضت المرأة بعد ما أفاضت، رقم (1757). ومسلم: كتاب الحج، باب وجوب طواف الوداع، رقم (1211).
أخرجه البخاري: كتاب الحيض، باب شهود الحائض العيدين ودعوة المسلمين، ويعتزلن المصلى، رقم (324). ومسلم: كتاب صلاة العيدين، باب ذكر إباحة خروج النساء في العيدين إلى المصلى وشهود الخطبة، مفارقات للرجال، رقم (890).
أخرجه مسلم: كتاب الحيض، باب جواز غسل الحائض رأس زوجها، رقم (302).
أخرجه البخاري: كتاب الحيض، باب مباشرة الحائض، رقم (301). ومسلم: كتاب الحيض، باب مباشرة الحائض فوق الإزار، رقم (293).
أخرجه البخاري: كتاب الطلاق، رقم (5251). ومسلم: كتاب الطلاق، باب تحريم طلاق الحائض بغير رضاها، وأنه لو خالف وقع الطلاق، ويؤمر برجعتها، رقم (1471)، من حديث ابن عمر رضي الله عنهما.
أخرجه البخاري: كتاب الطلاق، باب الخلع وكيف الطلاق فيه، رقم (5273)، من حديث ابن عباس رضي الله عنهما.
أخرجه البخاري: كتاب الحيض، باب إقبال المحيض وإدباره، رقم (320)، ومسلم: كتاب الحيض، باب المستحاضة وغسلها وصلاتها، رقم (333)، من حديث عائشة رضي الله عنها.
أخرجه البخاري: كتاب الحيض، باب غسل المحيض، رقم (315)، ومسلم: كتاب الحيض، باب استحباب استعمال المغتسلة من الحيض فرصة من مسك في موضع الدم، رقم (332)، من حديث عائشة رضي الله عنها.
أخرجه مسلم: كتاب الحيض، باب حكم ضفائر المغتسلة، رقم (330)، من حديث أم سلمة رضي الله عنها.
أخرجه البخاري: كتاب الوضوء، باب غسل الدم، رقم (228)، ومسلم: كتاب الحيض، باب المستحاضة وغسلها وصلاتها، رقم (333)، من حديث عائشة رضي الله عنها.
أخرجه أحمد (6/ 349)، وأبو داود: كتاب الطهارة، باب من قال إذا أقبلت الحيضة تدع الصلاة، رقم (287)، والترمذي: أبواب الطهارة، باب في المستحاضة أنها تجمع بين الصلاتين بغسل واحد، رقم (128)، من حديث حمنة بنت جحش رضي الله عنها.
سنن الترمذي: أبواب الطهارة، باب في المستحاضة أنها تجمع بين الصلاتين بغسل واحد، عقب حديث رقم (128).
أخرجه البخاري: كتاب الحيض، باب الحيض، وما يصَدَّقُ النساءُ في الحيض والحمل، فيما يمكن من الحيض، رقم (325)، من حديث عائشة رضي الله عنها.
أخرجه مسلم: كتاب الحيض، باب المستحاضة وغسلها وصلاتها، رقم (334)، من حديث عائشة رضي الله عنها.
أخرجه أبو داود: كتاب الطهارة، باب من قال إذا أقبلت الحيضة تدع الصلاة، رقم (286)، والنسائي: كتاب الطهارة، باب ما جاء في المستحاضة التي قد علمت أيام أقرائها، قبل أن يستمر بها الدم، رقم (211)، وابن ماجه: كتاب الطهارة وسننها، باب ما جاء في المستحاضة التي قد علمت أيام أقرائها، قبل أن يستمر بها الدم، رقم (620)، وابن حبان في صحيحه (1348)، والحاكم في المستدرك (618)، من حديث عائشة رضي الله عنها.
أخرجه أحمد (6/ 439)، وأبو داود: كتاب الطهارة، باب من قال إذا أقبلت الحيضة تدع الصلاة، رقم (287)، والترمذي: أبواب الطهارة، باب في المستحاضة أنها تجمع بين الصلاتين بغسل واحد، رقم (128)، من حديث حمنة بنت جحش رضي الله عنها.
سنن الترمذي: أبواب الطهارة، باب في المستحاضة أنها تجمع بين الصلاتين بغسل واحد، عقب حديث رقم (128).
أخرجه البخاري: كتاب الوضوء، باب غسل الدم، رقم (228)، ومسلم: كتاب الحيض، باب المستحاضة وغسلها وصلاتها، رقم (333)، من حديث عائشة رضي الله عنها.
أخرجه أحمد (6/ 204)، وابن ماجه، كتاب الطهارة وسننها، باب ما جاء في المستحاضة التي قد عدت أيام أقرائها، قبل أن يستمر بها الدم، رقم (624)، من حديث عائشة رضي الله عنها.
المغني (252/1-253).
كشاف القناع (219/1)
المغني (253/1).
المغني (253/1).
المغني (2/ 252)، وأثر عثمان بن أبي العاص أخرجه عبد الرزاق في المصنف (1202)، وابن أبي شيبة في المصنف (17450)، والدارمي في السنن (990)، وابن الجارود في المنتقى (118).
أخرجه البخاري: كتاب النكاح، باب العزل، رقم (5209)، ومسلم: كتاب النكاح، باب حكم العزل، رقم (1440)، من حديث جابر رضي الله عنه.
الإنصاف (556/2).
أحكام المتحيرة في الحيض، للدارمي (ص:17).
