مَا لَا يَسَعُ المُسْلِمَ جَهْلُهُ
silama te ɲan fɛn min lɔniyakɔ
اللَّجْنَةُ العِلْمِيَّةُ
بِرِئَاسَةِ الشُّؤُونِ الدِّينِيَّةِ بِالمَسْجِدِ الحَرَامِ وَالمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ
Lɔniyako jɛnkulu min be dinakow ɲɛmɔgɔya la, hɔrɔma misiri ni kira ka misiri la
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
silama te ɲan fɛn min lɔniyakɔ
kouman ɲa bla
tano bɛ be Alla ye dunya bɛ tigi, Alla ka nɛman ni aka kisi be a ka ciden ye, min cila hinɛ ye dunya bɛ ye, ani a ka denbaya, ni a ka sohabaw, ani mɔgɔ o mɔgɔ ka a ka sira tagaman, ka kanda sira tagaman ni a ka kandali ye, fɔɔ ka se sara lon man. O kɔfɛ :
Ni ye cikan surun ye, a be kuman fɛn nafaman caman kan silaman mako be minw na a ka dusukuna siri la, ani a ka batoliw la, ani a ka kɛwalew la ni mɔgɔw ye. An y’a lajɛn hɔrɔma so fila folikɛla cɛɛw ni musow ye, walasa o ka lɔni ni siragwɛni sɔrɔ o ka dina koɲɛw la. An b'a dali bonya mansa fɛ fonisereba mansa fɛ a ka nafa don a la, ani k’a kɛ kɛwale ɲuman ye, min kɛrɛkɛrɛni le a dɔrɔn kosɔn. A le le ye daliliyɔrɔ bɛɛ ka fisaman ye, ani jigiyɔrɔ bɛɛ ka fonisere ye.
***
N’be n’ka kalan daminɛ ni Alla tɔgɔ barikaman ye, dunya nɛman tigi ani lahara nɛman kɛrɛkɛrɛni tigi.
Faslu fɔlɔ:
Ko min nugu dɛni le Dusukunasiri la
Kumankun fɔlɔ: Silamaya kɔrɔ ani a ka lɔsɛnw:
Silamaya: o ye: ka i yɛrɛ kolo Alla ye ni a kelenbagatiya ye, ka i yɛrɛ kolo a ye ni a kanabatoli ye, ani ka ban filankafoya ni filankafow man.
A lɔsɛnw ye loru:
A fɔlɔ: Ka sereya kɛ ko tigi si tɛy ni Alla tɛ, ani ko Muhamandu ye Alla ka ciden ye.
A filana: ka seli lɔ.
A sabana: ka jaga bɔ.
A Naaninan: ka sunkalo sun.
A loruna: Ka Alla ka bon senumann heji ni a se kɛla mɔgɔ min ye.
Allah kelenbagatiya nafa:
I k'a lɔn ko Alla kɔrɔtani ye danfɛnw dan, mun na o ka a bato, ani o kana foyi fara a kan. Alla kɔrɔtani ko :
﴿وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ 56﴾
Ne man jinaw ni adamadenw dan foyi kosɔn fɔɔ o ka ne bato. [zariyat: 56]. Wa batoli ni te se ka lɔn fɔɔ ni lɔni ye. I nafɔ Allah kɔrɔtani ya fɔ:
﴿فَٱعۡلَمۡ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لِذَنۢبِكَ وَلِلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِۗ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مُتَقَلَّبَكُمۡ وَمَثۡوَىٰكُمۡ 19﴾
﴾O la, i k'a lɔn ko tigi gɛrɛ tey Alla kɔ, ani i ye yafa ɲini i ka jurumuw la, ani mumini cɛɛw ni musow fana ye. Alla b'a k'a yɛrɛmanyɛrɛman yɔrɔ lɔn ani a ka laban yɔrɔ lɔn﴿ [Soura Mouhamand: 19]، a y’a daminɛ ni lɔni ye ka kɔn kuman ni bara ɲɛ. fɛn bɛɛ la nafaman min gɔyagɔya la silaman kan
ko a ka kalan o ye Alla kelenbagatiya ye; sabula o le ye dina aslu ni a sinsi fɛn ye. dina te tilen fɔɔ ni Alla kelenbagatiya ye, o le ye wajibi fɔlɔ ye Silaman kan, ani wajibi laban. Alla kelenbagatiya ye Silamaya lɔsen fɔlɔ ye, min ka kan silama bɛɛ ye ko o k’o lɔn ani ka bara kɛ n’o ye, o ye lɔsen loru ye, Ka bɛn Abdulayi bin Omar ka hadisa man, Alla man diɲɛ na o fila man, a ko: N’ka mɛn Alla ka ciden la, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, a b’a fola ko:
«بُنِيَ الإسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةِ أنْ لَا إلَهَ إلَّا اللَّهُ وأنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَإقَامِ الصَّلَاةِ، وَإيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَحَجِّ البَيْتِ، وصَوْمِ رَمَضَانَ».
«Silamaya lɔla fɛn loru kan: ka sereya ko tigi si tey fɔɔ Alla ani ko Muhamandu ye Alla ka ciden ye, ka seli lɔ, ka jaga bɔ, ka bon senuman heji, ani ka sunkalo sun»1.
O le kosɔn a be wajibiya Silama kan ko a ka Alla kelenbagatiya kɔrɔ kalan; o min ye: ka Alla kelenbagatiya ni bato ye, A kana dɔ fara a kan a bato la; al n’a kɛla mɛlɛkɛ ye min ka surun a la, walima nabiɲuman min cila.
«Ka sereya kɛ ko tigi gɛrɛ tɛy fɔɔ Alla» kɔrɔ:
o ye ko jon ka a sabati ni dɛngɛnɛya yɛrɛyɛrɛ ye ko bato fɛn tey can na min ka kan ni bato ye fɔɔ Allah mansa kɔrɔtani, O la a bɛ Alla kelenpe bato, ka a kɛrɛkɛrɛ ni batoli sugu bɛɛ ye saniya be a ye: ka bɔ duwa ni siranya ni jigiya ni jigi sɛmɛli ani o ɲɔgɔn na gɛrɛw.
Sereya fila te dafa fɔɔ ni lɔsɛn fila ye:
A fɔlɔ: ka tigi ya ni bato bali fɛn man min be Alla dugu man; ka bɔ sinanw, ani bɔliw, ani tɔgutuw (min be a yɛrɛ kɛ inafɔ tigi) bɛɛ la.
A filana: Ka tigiya ni bato sabati Alla kelenpe ye, o kana o sabati fɛn ye min be Alla duguman. Alla kɔrɔtani ko :
﴿وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّٰغُوتَ...﴾
(can na an ye ciden dɔ ci mannton bɛɛ man, k'a fɔ o ye ko: «A ye Alla bato, a k'a yɛrɛ mabɔ tɔgutu (bɔliw) la). [Nahli: 36].
O la “tigi gɛrɛ teyi fɔɔ Alla” sartuw, o ye:
A fɔlɔ: lɔniya min bɛ kunfinya bɔyi.
A filana: Dɛngɛnɛya min be sigasigali bɔyi.
Sabana- Kɔnɔgwɛya min be Shirkuya gɛn.
Naanina: Can min be galon bɔyi.
Loruna: Kanu min be juguya bɔyi.
Wɔɔrɔnan: Yɛrɛ kolo min be sɔsɔli bali.
Wolonfilanan: Sɔnni min bɛ banni bali.
Shegina: Ka kafiriya batofɛnw bɛɛ man minw be bato Alla kɔrɔtani duguman.
O la; ni sarati nunugu o bɛɛ jagoyani le ka bara kɛ n’o ye, o la jɛn na kumankan laben ni fila kɔnɔ, min fila ye:
Lɔniya, ani dɛngɛnɛya, ani konogwɛya,
ani i ka cantigiya ni kanu ye, ani yɛrɛ kolo ni sɔnli ye a la.
I ka kafiriya fɛn bɛɛ man, min kɛla tigi ye Alla duguman, o le be a shegina ye min farala a kan.
Wa sereya sabatili be kɛ ka Alla kɔrɔtani kelenpe bato jɛnɲɔgon te a la, ani ka batoli kɛrɛkɛrɛ ya Alla kelenpe ye, A tɛ fɛn si wele ni Alla tɛ, a tɛ a jigi sɛmɛ fɛn si kan ni Alla tɛ, a tɛ fɛn si jigiya ni Alla tɛ, a tɛ seli fɛn si ye ni Alla tɛ, ani a tɛ kanatigɛli kɛ fɛn si ye ni Alla kɔrɔtani tɛ.
O la, fɛn min mɔgɔ dɔw b’o kɛ, i nafɔ ka kaburu lamini , ani ka dɛmɛ ɲini kaburukɔnɔ mɔgɔw fɛ, ani ka duawu ɲini o fɛ Alla kɔ; o ye filankafoya ye bato la. A be jagoya ko ka korisi kɛ ka bɔ o la, ani ka bagabagali kɛ ka bɔ o la; sabula nunugu ye fɛn kelen ye ni filankafow be min kɛ, ka bɔ boli bato la, ani kabakuru bato
ani yiri bato, Alla kɔrɔtani duguman. O ye filankafoya ye, min kaman kitabuw jigila, ani cidenw cila, ka bagabagali kɛ kabɔ a man, ani ka gwɛni kɛ kabɔ a man.
Ka Sereya ko Muhamadu ye Alla ka ciden ye, o kɔrɔ ye:
ka a kan labato a ka yamaruya kow la, ani ka a ka kibaruyaw cantigiya, k’i yɔrɔ man janja a ka gwɛni kɛ ka bɔ min man, ani ko Alla kana bato ni fɛn ye fɔɔ a ye min fɔ. Silama b'a sabati ko Muhamadu Abdullahi dencɛ, min bɔra Kuraysi la Hashim bɔnsɔn la, ye Alla kɔrɔtani ka ciden ye adamandenw ni jinɛw bɛɛ man. I nafɔ Alla kɔrɔtani ko :
﴿قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنِّي رَسُولُ ٱللَّهِ إِلَيۡكُمۡ جَمِيعًا...﴾
A fɔ ko: «Ya alugu adamadenw, can na, ne ye Alla ka ciden ye aw bɛɛ man». [Aaraf: 158].
Ani ko Alla k'a ci ko a ka dina lase, ani ka danfɛnw kanda, I nafɔ Alla kɔrɔtani k'a fɔ cogo min:
﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا كَآفَّةٗ لِّلنَّاسِ بَشِيرٗا وَنَذِيرٗا وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ28﴾
(An m'i ci, fɔɔ ka kɛ kibaro duman fɔbaga ye adamadenw bɛɛ man, ani bagabagali kɛbaga, n’ga adamadenw fanba t'o lɔn). [Soura Saba: 28]. Alla kɔrɔtani ko o cogola:
﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا رَحۡمَةٗ لِّلۡعَٰلَمِينَ 107﴾
An m'i ci fɔɔ ka kɛ hinɛ ye dunya bɛɛ man. [al'anbia: 107].
Sereya ni laɲinj ye ni ye: ko i kana limanniya ko hakɛ be Alla ka ciden (Alla ka kisi ni nɛman b'a
man) ye tigiya la, ani ko se be a ye danfɛnw ya kow la, waliman hakɛ be a ye bato la, O kuma toyi; a ye (nɛman ni kisi b’a man) jon ye, a te bato, ani ciden le, a te galontigɛya. A te se ka nafa wala tɔrɔ si lase a yɛrɛ ye, wala mɔgɔ gɛrɛ ye, fɔɔ n’a kɛla ni Alla sago ye, I nafɔ Alla kɔrɔtani ya fɔ ɲami man :
﴿قُل لَّآ أَقُولُ لَكُمۡ عِندِي خَزَآئِنُ ٱللَّهِ وَلَآ أَعۡلَمُ ٱلۡغَيۡبَ وَلَآ أَقُولُ لَكُمۡ إِنِّي مَلَكٌۖ إِنۡ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰٓ إِلَيَّ...﴾
A fɔ ko: ne te a fɔ a ye ko Alla ka marabolow be ne fɛ, ani ne te ko dogoni lɔn, ani ne te a fɔ a ye ko ne ye mɛlɛkɛ ye, ne te tugu foyi kɔ fo fɛn min jigila ne man... [Soura Al-An’am: 50]
Kibaro filana: Limanniya kɔrɔ ani a lɔsenw:
limanniya ye: dusukun lasiri, ani ka kuman fɔ ni nɛɛn ye, ani ka bara kɛ ni dusukun ani sɔgɔlanw ye, dɔ be fara mɔgɔ ka limanniya kan ni Alla bato ye ani dɔ be bɔ ala ni Alla sɔsɔli ye.
limanniya ye sarati ye batow ɲali la a ni a minɛli, O cogo kelen na, filangafoya ani kafiriya be bato bɛɛ tiɲɛ, Cogo min Alla te seli minɛ ni seliji tɛ, a te bato fana minɛ o cogo kelen na ni limanniya tɛ, Alla kɔrɔtani ko:
﴿وَمَن يَعۡمَلۡ مِنَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ مِن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ وَلَا يُظۡلَمُونَ نَقِيرٗا 124﴾
Ani mɔgɔ o mɔgɔ be bara ɲuman kɛ, cɛ la walima muso la, ka sɔrɔ a le ye limɛniya baga ye, o tigiw le bena don Aljinɛ kɔnɔ, ani o te na tɔɲɔn hali mɛnɛmɛnɛni fitini ɲɔngɔna la. [Nisa: 124].
A y’a bange ko ka dɔ fara Alla kan be bara bɛɛ ben, I nafɔ Alla kɔrɔtani ko:
﴿وَلَقَدۡ أُوحِيَ إِلَيۡكَ وَإِلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكَ لَئِنۡ أَشۡرَكۡتَ لَيَحۡبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ 65﴾
Cana, an ye gundo siri ka taga i man, ani minw kɔna i ɲɛ, ko: “ni i ye dɔ fara ne kan, ika bara bɛɛ be tiɲɛ, ani i bena kɛ bɔnɔbagaw cɛman.” [Surat Al-Zumanr 65].
Limanniya lɔsenw ye wɔɔrɔ: ka la Alla la, a ka mɛlɛkɛw la, a ka gafew la, a ka cidenw la, lon Laban la, ani latigɛ la, a ɲuman ni a juguman.
1) limanniya Alla kɔrɔtani man, o be fɛn saba le ta:
1- ka limanniya a ka tigiya man:
o ye ka Alla kɔrɔtani kelenbagatiya a ka kɛwaliw la; i nafɔ danni, garijɛgɛli, ɲɛnemanya, ani saya, Danbaga gɛrɛ tey ni Alla tɛ, garijɛgɛ baga gɛrɛ tey ni Alla tɛ, nii ɲɛnemanya baga gɛrɛ tey ni Alla tɛ, sayakɛla gɛrɛ tey ni Alla tɛ, dunya kow latigɛ baga gɛrɛ tey ni Ale tɛ, saniya b’a ye ani a kɔrɔtani le.
A ma lɔn danfɛnw yɔrɔ la, ko mɔgɔ dɔ ka Alla saniya masa ka tigiya bali, fɔɔ o tigi ka kɛ yɛrɛ lɔnba ye min lani tɛ a yɛrɛ ka kuman la. i nafɔ a ye firauna sɔrɔ cogo min na , wagati min na a y'a fɔ a ka jaman ye ko:
﴿...أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى﴾
...Ne le ye aw matigi kɔrɔtani ye. [Naziat: 24], Nga o ma bɔ dusukuna siri la, i nafɔ Alla kɔrɔtani ka kuma Musa la, Alla ka kisi be a ma:
﴿قَالَ لَقَدۡ عَلِمۡتَ مَآ أَنزَلَ هَٰٓؤُلَآءِ إِلَّا رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ بَصَآئِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَٰفِرۡعَوۡنُ مَثۡبُورٗا 102﴾
A ko : « I ka a lɔn can na ko sankolow ni dugukolo matigi dɔrɔn le ka a lajigi dalilu ye, ani ne b'i jateminɛ, e Firawuna, ko i halakila». [ Soufɛ tagama sura : 102]. Ani Alla kɔrɔtani ko:
﴿وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا... ﴾
{o ya nganlontigɛ ya a lɔnli kɔfɛ yɛrɛlobaya man, k’a sɔrɔ o dusukun lani ne a la...} [Mɛnɛ-mɛnɛni ka surat: 14].
Can na, ni danfɛnw, Danbaga ka kan ka kɛ o la, Bari o te se k'o yɛrɛ dan ; bari fɛn t'a yɛrɛ dan, wa a te se ka na a yɛrɛ man; Sabu jagoya le kɛbaga be kɛ fɛn kɛnin bɛɛ la. Wa sabula a labɛn cogo dafani ɲumann b’a bari ko a ka kɛ a yɛrɛ man, A kɛla jagoya ye ko danbaga dɔ b’a la, wa o le ye Alla ye, dunya bɛɛ Tigi. Alla kɔrɔtani ko:
﴿أَمۡ خُلِقُواْ مِنۡ غَيۡرِ شَيۡءٍ أَمۡ هُمُ ٱلۡخَٰلِقُونَ 35 أَمۡ خَلَقُواْ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَۚ بَل لَّا يُوقِنُونَ 36﴾
{yala o dan na ka bɔ fɛn fɔyi la, waliman o ye o yɛrɛ danbagaw ye? 35}
yala o ye sankolo ni dugukolo dan? O kuma toy, o ma dɛngɛnɛya le. 36} [At-Tur: 35-36].
Filangafow tun sɔna Alla ya dannibagaya ma, k'a sɔrɔ o tun be filangafɔya kɛ a la kelenbagatiya la, o sɔnli tun man o don Silamaya la, Alla kira, Alla k’a nɛma ni kisi be a ma, k’o kɛlɛ, ani ka o jɛli bɔnli daga ani o ka nafolow minɛ; sabula o ka filangafoya kɛ bato la, O ye fɛn gɛrɛ bato ka fara a kan; i nafɔ boliw, ani farakolow, ani mɛlɛkɛw, ani o ɲɔgɔnaw.
2- limanniya Alla ka batofɛn ya ma:
Limanniya Alla ka batofɛn ya ma kɔrɔ ye ko: Ka la a la ko a kelenpe le ka kan ni bato ye can na, jɛnɲɔgɔn tɛ a la. wa (ilahu) kɔrɔ ye (batotigi) ye, o kɔrɔ, (min be batola) kanu kosɔn, ani bonya kosɔn, ani yɛrɛ majigila.
Alla kɔrɔtani ko :
﴿وَإِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۖ لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلرَّحۡمَٰنُ ٱلرَّحِيمُ 163﴾
(A tigi ye tigi kelen le ye, Tigi gɛrɛ tey ni ale tɛ, dunya Hinɛ masa, lahara Hinɛ masa) [Suratu Al Bakara: 163].
Mɔgɔ o mɔgɔ ka fɛn gɛrɛ kɛ tigi ye ni Alla ye, k'o bato Alla duguman, o mɔgɔ ka tigi ye gwansan ne ye, Alla kɔrɔtani ko:
﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ هُوَ ٱلۡبَٰطِلُ وَأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡكَبِيرُ 62﴾
O le be a yira ko Alla ye can masa ye, o be fɛn min wele la Alla duguma o le ye nkalon ye, ani Alla le kɔrɔtani le A le le kabon. [Soura Al-Hajj 62]
O le kaman, cidenw (Alla ka nɛma b’o kan) k’a ta Nuhu man ka taga a bila Muhamadu (Alla ka kisi ni nɛma b'a kan) la, tun b'o ka mɔgɔw wele ka taga Alla kelenbagatiya ma ani k’a kelenpe bato. Alla kɔrɔtani ye a bali ko filankafow ye fɛn gɛrɛ bato ka fara ale Alla saniya masa kan min kɔrɔtani le, ani ka dɛmɛ ɲini o fɛ, o dalilu ye hakili dalilu fila ye:
A fɔlɔ: o ye batofɛnw minw ta, tigiya mangutu si te o la, olugu ye fɛn daniw le ye, olugu te fɛn dan, wala olugu te se ka nafa si lase o batolaw ma, wala ka tɔrɔ mabɔ o la, ɲɛnɛmaya si te o bolo, saya fana te o bolo, lakunuli se te o ye saya kɔfɛ, I ko Alla kɔrɔtani ko:
﴿وَٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةٗ لَّا يَخۡلُقُونَ شَيۡـٔٗا وَهُمۡ يُخۡلَقُونَ وَلَا يَمۡلِكُونَ لِأَنفُسِهِمۡ ضَرّٗا وَلَا نَفۡعٗا وَلَا يَمۡلِكُونَ مَوۡتٗا وَلَا حَيَوٰةٗ وَلَا نُشُورٗا 3﴾
{O ye batofɛn gɛrɛw kɛ o yɛrɛ la Alla duguman, minw te foy dan, k'a sɔrɔ olugu le dan na, o te tɔrɔ walima nafa mara o yɛrɛ ye, o te saya walima ɲɛnamaya walima sukununi fana mara.} [ Suratul Furkon:3].
filanan: O filankafow tun sɔnna a ma ko Alla kɔrɔtani kelenpe le ye Danbaga ani ko u latigɛ baga ye, Danbaga gɛrɛ tey a kɔ. O tun ka kan k'a to o ka sɔn a ma ko a ye kelen ye Alaya la, i nafɔ o sɔnna a ma cogo min na ko a ye kelen ye danni la. I nafɔ Allah kɔrɔtani ko:
﴿قُل لِّمَنِ ٱلۡأَرۡضُ وَمَن فِيهَآ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ 84 سَيَقُولُونَ لِلَّهِۚ قُلۡ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ85 قُلۡ مَن رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ ٱلسَّبۡعِ وَرَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡعَظِيمِ 86 سَيَقُولُونَ لِلَّهِۚ قُلۡ أَفَلَا تَتَّقُونَ 87 قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ 88 سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ 89﴾
A fo ko: jɔn ta le ye dugukolo ye ani mɔgɔ minw be a kan, ni a b'o lɔn 84
O bena a fo ko: Alla ta le. A fɔ ko: o tuman na a te wajibikan ta wa? 85
I k’a fɔ ko: jɔn le ye sankolo wolonfila tigui ye, ani larshu (Alla ka masasiginaba) tigui ye 86
{O bena a fɔ ko: «Alla». A fɔ ko: «Aw te siran a ka jangata ɲɛ wa?» 87}
A fɔ ko: jɔn le fɛnw bɛɛ mara be a bolo, ani a le be latangali kɛ, nga mɔgɔ si te se ka mɔgɔ latanga ka bɔ a ka halaki ma, ni a b'a lɔn (88)
O bena fɔ ko Alla ta le; a fɔ, fɛn juman le ye o bɔ Alla sira kan? 89﴾ [Suratu Al Muminun : 84-89] N’o y’o kelenbagatiya sabati danni la, a be wajibiya o kan o k'a kelenpe le bato saniya be a ye, ani o kana fɛn si jɛn n’a ye batoli la.
3- ka limanniya Alla tɔgow man ani a mangoutouw:
O kɔrɔ ye: fɛn mi Alla ye a sabati a yɛrɛ ye a ka gafe kono, k’o sabati, Walima Alla ka ciden, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, k’a sabati a ka (suna) Hadisa la; kabɔ tɔgow la ani mangutuw, cogoya la min ka kan ni Alla Kɔrɔtani ye, N’a ma kɛ ni yɛlɛmanli ye, ani ban ye. N’a ma kɛ ni cogoyali ye, ani misaliyali ye, Alla kɔrɔtani ko:
﴿وَلِلَّهِ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰ فَٱدۡعُوهُ بِهَاۖ وَذَرُواْ ٱلَّذِينَ يُلۡحِدُونَ فِيٓ أَسۡمَٰٓئِهِۦۚ سَيُجۡزَوۡنَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ 180﴾
“Tɔgɔ ɲumanw be Alla la, o la, a k’a wele n’o ye; ola a ka a mabɔ mɔgɔw la minw be ko layɛrɛman kɛ a tɔgɔw la. O bena sara o ka kɛwalew la”. [A’raf: 180], Ani Alla kɔrɔtani ko:
﴿...لَيۡسَ كَمِثۡلِهِۦ شَيۡءٞۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ﴾
{Fɛn si t’a bɔɲɔgɔn ye, ani Ale le ye Mɛnibagaba ye ani Yelibagaba}. [Al-Shura: 11].
Filankafoya be suguya saba:
1- Filankafoya bele-bele ba.
2- Filankafoya fitini.
3- filankafoya dogoni.
1- Filankafoya bele- bele ba:
A be lɔn ni fɛn min ye: ka fɛn gɛrɛ kɛɲɛ ni Alla ye, fɛnw la minw kɛrɛkɛrɛ ya la Alla ye, I nafɔ Alla kɔrɔtani ko:
﴿إِذۡ نُسَوِّيكُم بِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ 98﴾
{An tun b’aw kɛ kelen ye (kɛɲɛ) ni danfɛnw bɛɛ Tigi ye.} [Suratu shuara].
A dɔ ye: ka bato kɛ fɛn gɛrɛ ye ni a ma kɛ Alla kɔrɔtani ye, Walima k'a dɔw kɛ a ɲɔgɔn gɛrɛ ye saniya be a ye; i nafɔ duawu, ani dɛmɛ ɲini gɛlɛya kow la, ani dakan ta, ani kanatigɛli, ani bato cogoya gɛrɛw.
Walima a be tali kɛ fana: ka Fɛn daga Alla ka min haramouya. Walima ka Fɛn haramuya a ka min daga, Walima ka Fɛn bin Alla ka min wajibiya, Sebagayaba tigui. I nafɔ ka Fɛn jate halala ye, min lɔni be jagoya la dina kɔnɔ ko haramu le; i nafɔ jɛnɛya, walima dɔlɔ min, walima wolobaga sɔsɔ, walima riba domu, walima fɛn minw bɔ la o fɛ.
walima ka Fɛn haramunya Alla kɔrɔtani ka min halalaya ka bɔ Fɛn ɲumanw la, Walima ka Fɛn ben Alla ka min wajibiya; I nafɔ ka jigiya ko seli ma wajibiya, walima ko sun ma wajibiya, walima ko jaga ma wajibiya.
Filankafoya bele-bele ba be kɛwalew ben, ani mɔgɔ min be sa a kan o be dumɛ baga ye tasuma kɔno, I nafɔ Alla kɔrɔtani ko:
﴿...وَلَوۡ أَشۡرَكُواْ لَحَبِطَ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ﴾
...ni o tun ye Fɛn fara a kan, o ka bara ɲumanw bɛɛ tun be ben. [Soura Al-An’am: 88].
Mɔgɔ min sala o kan, Alla tena yafa o man, ani alijɛnɛ ye haramu ye o tigi man. I nafɔ Alla kɔrɔtani ko:
﴿إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَغۡفِرُ أَن يُشۡرَكَ بِهِۦ وَيَغۡفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَآءُ...﴾
{i ka lɔn ko Alla te yafa ko jon ni ka Fɛn fara a kan ,nga a be yafa Fɛn ma min be filankafoya duguma, mɔgɔ ye min ye a dia...} suratu Nisa :48, Ani Alla kɔrɔtani ko:
﴿...إِنَّهُۥ مَن يُشۡرِكۡ بِٱللَّهِ فَقَدۡ حَرَّمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِ ٱلۡجَنَّةَ وَمَأۡوَىٰهُ ٱلنَّارُ...﴾
{can na , mɔgɔ min ka fila fara Alla kan, Alla ye Alijinɛ haramuya o tigi kan, ani o sigiyɔrɔ ye tasuman ye...} [almaa-ida: 72].
2- Filankafoya fitini:
O ye fɛn ye min sabatila nasuw kɔnɔ ko filankafoya le, nga a ma se filankafoya ba daraja ma, o le la o b’a wele ko filankafoya fitini. I nafɔ k’i kali fɛn gɛrɛ la min te Alla kɔrɔtani ye; I nafɔ k'i kali Kaba la, ani nabiɲumanw la, ani lananya la, ani fakɛrisa ka ɲɛnɛmanya la, Ani o ɲɔgɔna, i nafɔ Kira ya fɔ, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma:
«مَنْ حَلَفَ بِغَيرِ اللهِ فَقَدْ كَفَرَ أَو أَشرَكَ».
«Mɔgɔ o mɔgɔ k’i kali Fɛn gɛrɛ la ni Alla tɛ, o tigi kafiriya la, walima a ka filankafoya kɛ»2.
Wa a be se ka kɛ filankafoya ba ye, ka kɛɲɛ ni fɛn ye min be a tigi dusukun na. Ni kalibaga dusukun la min b'i kali nabiɲuman la walima Sheku fakɛrsa la, ko o be i nafɔ Alla,
ko fɛn gɛrɛ be wele Alla duguman, walima a be bato ka fara Alla kan, walima ko ale le be dunya kow latigɛ; o be kɛ Filankafoya belɛ-belɛ ye. Nga ni a kɛla ko mɔgɔ min b’i kali fɛn gɛrɛ la ni Alla tɛ, a ma o Ganiya kɛ, a bɔla a da la dɔrɔn k’a sɔrɔ a t'a dusu la; o be kɛ filakanfɔya fitini dɔ ye, ni be kɛ kosɛbɛ fan dɔw la, o la min ye wajibi ye o ye ka hakili la jigi o la, ani ka bagabagali kɛ kabɔ a man, Alla kelenbagatiya kɔrɔsili kaman ani a la tangali kaman.
3- filankafoya dogoni:
O ye yɛrɛyira ye min be kɛ dusukun na. i nafɔ mɔgɔ min be seli kɛ walima ka kalan kɛ walasa k'a yɛrɛ yira mɔgɔw la, walima ka subhana lahi fɔ walasa o k'a tano, walima ka saraka di walasa o k'a tano, O le be o kɛwale tiɲɛ a ye yɛrɛ yira kɛ min na, k’a bɔ kɛwale tɔw la minw kɛla Alla kɔrɔtani ye ni kɔnɔgɛya ye.
Kira ko: «Alla ka nɛma ni kisi b’a ma;
«الشِّرْكُ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ أَخْفَى مِنْ دَبِيبِ النَّمْلَةِ السَّودَاءِ عَلَى الصَّفَاةِ السَّودَاءِ فِي ظُلْمَةِ اللَّيْلِ، وَكَفَّارَتُهُ أَنْ يَقُولَ: "اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أُشْرِكَ بِكَ شَيْئًا وَأَنَا أَعْلَمُ، وَأَسْتَغْفِرُكَ مِنَ الذَّنْبِ الَّذِي لَا أَعْلَمُ».
«Filankafoya be ni manto la, a dogola kosɛbɛ ka tɛmɛ mɛnɛmɛnɛ fiman tagamanɔn kan farakoro fiman kan sudibi kɔnɔ, a jurumu yafa ye ka fɔ ko: "Nʼtigi Alla, ne be tanga ɲini ifɛ n’kana fɛn dɔ fara i kan k’a sɔrɔ n’b’a lɔn, ani n’be yafa ɲini i fɛ jurumu la n’te min lɔn»3.
Kafiriya suguw:
Sugu fɔlɔ: kafiriya bele- bele ba :
O le be dumɛli wajibiya tasuma kɔnɔ, o ye cogoya loru ye:
1- galɔntigɛya kafiriya:
O le ye ka jigiya ko cidenw ye galontigɛlaw ye, O ka dɔgɔ kafirw la; sabu Alla ye a ka cidenw dɛmɛ ni dalilu bangɛniw ye, galontigɛlaw lihala be i nafɔ Alla ye o mankutu cogo min na:
﴿وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا...﴾
{o ban na a la a lɔni kɔfɛ, o b'a lɔn dɛngɛnɛya la ko a bɔla Alla fɛ, dan tɛmɛ ni yɛrɛlabaya kosɔn...} [A-Nahl: 14].
2- ban ani yɛrɛlabaya kafiriya:
O be i nafɔ Ibilisa ka kafiriya, sabu a ma Alla ka yamaruya kɔniya, a ma ban a ma fana, nga a y’a kunbɛn ni ban ani yɛrɛlabaya ye, Alla kɔrɔtani ko:
﴿وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ أَبَىٰ وَٱسۡتَكۡبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ 34﴾
tuma min na an y'a fɔ mɛlɛkɛw ye ko a ye sujudu ben Adama ye, o bɛɛ ye sujudu ben fɔɔ Ibilisa. A ban na ani a k'a yɛrɛ bonya, a kɛla kafiriw dɔ ye. [Suratu Al Bakara: 34].
3-Ka i kɔdon dina la, o kafiriya:
O ye k’i kɔdon can man ni a lamɛn toro ye ani a dusukun, o la a te a ɲa sun can man, ani a te a janto a la. Alla kɔrɔtani ko:
﴿وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّن ذُكِّرَ بِـَٔايَٰتِ رَبِّهِۦ ثُمَّ أَعۡرَضَ عَنۡهَآۚ إِنَّا مِنَ ٱلۡمُجۡرِمِينَ مُنتَقِمُونَ22﴾
( jɔn le ye tɔɲɔnli kɛla ba ye ka tɛmɛ mɔgɔ kan, min matigi ye a ladi ni a ka Ayaw ye, o kɔfɛ a ya kɔdon o la? Can na, an bena tajuru sara kɛ jurumu tɔw la). [Sajda: 22].
Min ye k'i kɔ don dina fan dɔw ma, o ye fasiku ya ye, o te kafiriya ye. I nafɔ min ye i kɔdon kabɔ dina wajibiya ko dɔw kalan ma, i nafɔ sun walima heji ka sariyaw ani o ɲɔŋɔn na fɛnw.
4- Sikasika ka kafiriya:
O ye ka sikasika, a te can latigɛ, nga a be ka sika o la, i nafɔ a be Alla kɔrɔtani ka kuma la cogo min na:
﴿وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا 35 وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا 36﴾
A dona a ka nakɔforo kɔnɔ k’a sɔrɔ yɛrɛ kun tɔɲɔnna le, a ko: «Ne t’a miri ko ni be halaki abadan»35
Ani ne t’a miri ko kiyama lon bena kɛ, wa ni n'kɔ segila ka taga n’matigi ma, n'bena kɔsegi yɔrɔ sɔrɔ min ka fisa ni n’ka nakɔforo ye siga t'a la. 36 [alkahf: 35-36].
5- munafikuya kafiriya:
O le ye ka silamaya yira kɛnɛ kan ni a nɛɛn ye, ani ka kafiriya dogo a dusukuna, Alla kɔrɔtani ko:
﴿وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَقُولُ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَبِٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَمَا هُم بِمُؤۡمِنِينَ 8﴾
Mɔgɔw la, dɔw b’a fɔ ko: an limaniya la Alla ma ani kiyama lon, nga o tɛ limaniyabagaw ye. 8 [Suratu Al Bakara: 8].
Ni nugu ye kafiriya bele- bele ba suguw ye, minw be mɔgɔ bɔ silamaya la.
2-Sugu filanan: Kafiriya fitini:
Ni sugu te dumɛli wajibiya tasuma kɔnɔ, O ye min tɔgɔ nana kurana ni hadisa kɔnɔ ko kafiriya le, ni a ma kɛ ni alif wa lam ye. O misaliya kashiya, o dɔw ye: Abu Hurayra ka hadisa -Alla ka diɲɛ be a ma- ko: Alla kira ko Alla ka nɛma ni kisi b'a ma:
«اثْنَتَانِ فِي النَّاسِ هُمَا بِهِمْ كُفْرٌ: الطَّعْنُ فِي النَّسَبِ، وَالنِّيَاحَةُ عَلَى المَيِّتِ».
«Jogo fila be mɔgɔw la, olugu ye kafiriya ye: ka siya dɔ jasi, ani ka kulekanba kɛ su kan»4.
2) ka limaniya mɛlɛkɛw ma:
Olugu ye danfɛnw ye minw dogoni ne, Alla kɔrɔtani ye olugu dan ka bɔ nɔrɔ la, Olugu ye Alla kɔrɔtani bato bagaw ye, matigiya ni Bato tigiya mankutu foy t’o la, Ani o te Alla sɔsɔ a ka yamaruya la, Ani o be fɛn kɛ a ye o yamaruya min na. Olugu ka shiya, mɔgɔ si te se k’o jate fɔɔ Alla kɔrɔtani.
Ka limaniya mɛlɛkɛw ma o be fɛn naani ta:
1- ka limaniya olugu ka kɛli (ko o beyi) ma.
2- Ka limaniya an ka minw tɔgɔ lɔn o la, i nafɔ : jibrila, Mika’ila, Israfila, ani o ɲɔgɔna gɛrɛw. Ani minw an te o tɔgɔ lɔn, an be limaniya o bɛɛ la jɛni ma.
3- ka limaniya o mankutuw ma min an be a lɔn, min nana kitabu (kurana)kɔnɔ ani Hadisa kɔnɔ. I nafɔ Jibrila mankutu, ciden (Alla ka kisi ni nɛma be a ma) k’a fɔ ko a y’a ye a cogoya la, Alla y’a dan min na, gaman kɛmɛ wɔrɔ le be a la, min ye san datugu.
4- Ka limaniya An be min lɔn ka bɔ o ka baraw la, i nafɔ o ka subhanallahi fɔ ani o ka Alla bato su ni tele n'a ma kɛ sɛgɛ ani farifaga ye.
I nafɔ: Djibrila: min ye wahayu kɔrɔsi baga ye.
Israfil: buru fiyɛ kalifala min la.
Saya mɛlɛkɛ: nii bɔ kalifala min la saya wagati la.
Ani malik: min ye Tasuma kɔrɔsibaga ye. Ani Ridwan: min ye Alijinɛ kɔrɔsibaga ye, ani o ɲɔgon gɛrɛw.
3) Ka limaniya gafew (kitabouw) ma:
kitabuw o kɔrɔ ye kitabu minw bɔ la sanfɛ, Alla kɔrɔtani ye minw jigi a ka cidenw kan, Ka o kɛ kanda ye ani hinɛ ye adamadenw ye, walasa o ka se ka dunya ni lahara kunadiya sɔrɔ.
Ani ka limaniya gafew (kitabuw) man, o be tali kɛ kow naani la:
1- ka limaniya ko a jigila kabɔ Alla fɛ can na.
2- ka limaniya an ye minw tɔgɔ lɔn o la; i nafɔ Al-kurana min jigila Muhamadu kan, Alla ka nɛma ni kisi be a ma, Ani Tawrata min Alla ye a jigi Musa kan, Alla ka kisi be a ma, ani injilu min jigila Isa kan, Alla ka kisi be a ma, Ani Zaburu min jigila Dawuda kan, Alla ka kisi be a ma.
Ani an te min tɔgɔ lɔn o la, an be limaniya o bɛɛ lajɛni ma.
3- Ka a ka kibaruyaw can tigiya; i nafɔ kurana kibaruyaw, ani kibaruyaw minw ma yɛlɛma ka bɔ gafe tɛmɛniw la.
4- Ka bara kɛ ni sariyaw ye minw ma wili, ani ka sɔn o ma ani ka kolo o ye, hali ni a ya sɔrɔ ko an ka a hikma famuya walima an ma famu. kitabu kɔrɔw bɛɛ wili la ni Kurana belebele ba ye, O la, a ma daga ko ka bara kɛ ni Kitabu kɔrɔw ka sariyaw ye, fɔɔ min sabatila olugu la, ani Kurana ba walima kira ka hadisa ye o sabati.
4) ka limaniya cidenw (Alla ka kisi b’o ma) ma:
cidenw: o kelen ye ciden ye; o ye adamadenw ye minw sariya cikan di la o ma, ani o yamurula ko o k'a lase. Cidenw fɔlɔ ye Nuhu ye Alla ka kisi b'a ma, o laban ye Muhamadu ye, nɛma ni kisi b'a ma, O ye farikolo tigiw ye minugu danna, matigiya ani Batotigiya fɛn foy si te o la.
Ka limaniya cidenw ma, o be tali kɛ:
1- ka limaniya ko o ka cila bɔla Alla fɛ can na, Ni mɔgɔ o mɔgɔ kafiriya la o dɔ la kelen ka cila ma, o tigi kafiriya la o bɛɛ lajɛni le ma.
2- Ka limaniya o cidenw ma an ye minw tɔgɔ lɔn, i nafɔ: Muhamadu, ni Ibrahima, ni Musa, ni Isa, ani Nuhu, Alla ka nɛma ni kisi be o bɛɛ ma. olugu ye tigɛnkan tigiw ye cidenw cɛma.
An te minw tɔgɔ lɔn o la, an be limaniya o bɛɛ lajɛni ma. Alla kɔrɔtani ko:
﴿وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا رُسُلٗا مِّن قَبۡلِكَ مِنۡهُم مَّن قَصَصۡنَا عَلَيۡكَ وَمِنۡهُم مَّن لَّمۡ نَقۡصُصۡ عَلَيۡكَ...﴾
(Can na, an ye cidenw ci ka kɔn i ɲɛ, dɔw be o la an ye o ka kisa fɔ i ye, ani dɔw bey an m'o ka kisa fɔ i ye...) [Gafir: 78].
3- Ka o cantigiya o ka fɔtaw la minw sabati la ka bɔ o yɔrɔ.
4- Ka bara kɛ ni min cila an man o ka sariya ye ka bɔ o cɛman, o ye o laban ye min ye Muhamadu ye Alla ka nɛma ni kisi be a ma.
5) ka limaniya lon laban ma:
O ye kiyama lon ye, lon min na mɔgɔw bena kunun jatebɔli ni sara kosɔn. A tɔgɔ la la o la, sabu lon gɛrɛ tey a kɔfɛ, Alijina denw bena sabati o ka sow kɔnɔ, ani jahanama denw bena sabati o ka sow kɔnɔ.
Ka limaniya lon laban ma, o be tali kɛ ko saba la:
A- Limaniya lakununi ma:
O ye suw lakununi ye, tuma min na ni o ye buru filana fiyɛ. Mɔgɔw bena wiri dunya tigi ye, o senakɔrɔn, samanra te o senw na, o kanakɔrɔn, fani te o la, o don kɛnɛ la, Alla kɔrɔtani ko:
﴿كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ 104﴾
"I nafɔ an ye danli fɔlɔ kɛ cogo min na, o cogo kelen na an bena a la kɔsegi. O ye lahiru ye an kan, can na, an ye o kɛlaw le ye." [al'anbia: 104].
B: ka limɛniya kɔntebɔ ani sara man:
A yɔrɔ la, jɔn be kɔntebɔ ani ka sara ka bɛn a ka kɛwale man, Alla kɔrɔtani ko:
﴿إِنَّ إِلَيۡنَآ إِيَابَهُمۡ 25 ثُمَّ إِنَّ عَلَيۡنَا حِسَابَهُم 26﴾
“can na, an nugu le fɛ o bena kɔsegi 25”
{O kɔfɛ, o ka kɔntebɔli be an nugu le kan 26.} [Ghashiyah: 25-26].
jabili: ka limaniya Aljina ani tasuma ma:
Ani ko olugu fila le ye danfɛnw ka ko laban yɔrɔ dumɛ ta ye. Alijina ye nɛman so le ye, Alla kɔrɔtani ye min labɛn limaniya jonw ye, Alla ɲa siran bagaw ani jon minw ye Alla ani a ka ciden kan labato Alla ka nɛma ni kisi be a man , A kɔnɔ, fɛn bey min ɲɛ si m'a ye, ani tolo si m'a mɛn, a yɛrɛ ma tɛmɛ adamaden si dusukun kan.
Min ye Tasuma ye; O ye jangata so ye. min Alla ye a labɛn kafiruw ye minw kafiriyala Alla ma ani ka a ka kiraw sɔsɔ. A kɔnɔ, jangata ni tɔrɔ suguw beyi, min hakili te se o ma.
6) ka limaniya latigɛ ma a ɲuman ani juguman:
Latigɛ laɲini: Alla azza wa jalla ka latigɛ; fɛwn na ka kɛɲɛ n’a ya lɔnni ye ka kɔn ani a ka kolon.
Ani limaniya latigɛ ma, o be tali kɛ ko naani la:
1- Lɔniya: o ye ka limaniya Alla ka lɔniya ma, ani ko a b’a lɔn min kɛla, min bena kɛ, ani a bena kɛ cogo min na, a farani ɲɔgɔn kan ani a faranfarannin na, joona la ani bada bada. Ale le ye fɛn bɛɛ lɔnbaga ye- saniya be a ye- min ma kɛ ni a tun kɛla a tun bena kɛ cogo min na. I nafɔ Alla ya fɔ cogo min na saniya b'a ye:
﴿وَلَوۡ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنۡهُ ...﴾
﴾Ni o tun kɔsegila, cɛna o tun bena segi fɛn man o gwɛnna kabɔ min ma ...﴿ [Sura Al-An’am: 28]
2- Sɛbɛli: O ye ko Alla kɔrɔtani ye fɛn bɛɛ latigɛ sɛbɛ fɔɔ ka taga se kiyama lon ma. I nafɔ Alla kɔrɔtani ya fɔ:
﴿أَلَمۡ تَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّ ذَٰلِكَ فِي كِتَٰبٍۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ﴾
I te a lɔn ko Alla ye sankolo kɔnɔ fɛnw bɛɛ lɔn ani dugukolo kɔnɔ fɛnw, o kow be gafɛ kɔnɔ, o ko ka nɔgɔ Alla ma. [Sura Al-Haj 70]
3- Sago: O ye limaniya ye ko foy te kɛ dounya nin kɔnɔ fɔɔ ni Alla kɔrɔtani diɲɛ ye. Alla kɔrɔtani ko:
﴿وَرَبُّكَ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُ وَيَخۡتَارُ ...﴾
{Wa i matigi be danni kɛ fɛnna min k'a diya a ni abe fɛɛn sugandi min k'a diya [Al-Qasas: 68] wa sago be Adamaden na, nga o te bɔ Alla ka sago kɔ, i ko Alla kɔrɔtani k'a fɔ cogo mi:
﴿وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾
a te fɛn si laɲini fɔɔ Alla diɲɛ na min ma; dunya bɛɛ tigi. [Surat takwiir : 29].
4- Danni: O ye limaniya ye ko Alla ye danfɛnw dan, ani o ka kɛwalew ani o ka kɛtaw, o ɲumanw ni o jugumanw, Alla kɔrɔtani ko:
﴿ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ﴾
{Alla le ye fɛn bɛɛ Danbaga ye, wa Ale le ye fɛn bɛɛ kɔrɔsibaga ye. [Surat Al-Zumar 62].
O sigiyɔrɔw lajɛnna kuma ni kɔnɔ ko:
Lɔni, an matigi ka sɛbɛli, aka sago, ani a ka danli, min ye kɛli ni labɛnli ye.
Baro sabana: Ɲumanya:
ɲumanya: o ye lɔsen kelen ye; o ye ka Alla bato i nafɔ i b’a yela, n'i kɛla ko i t’a ye la, alɔn ko a le b’i yela.
O kɔrɔ ye ko: danfɛn ka Alla bato i nafɔ a lɔni be Alla ɲa kɔrɔ, Alla ka bon wa a kɔrɔtani le. O le be siranya dafani jagoya ani kɔsegili ka taga Alla ma saniya be a ye. A b’a jagoya ka batoli kɛ ka kɛɲɛ ni cira ka sunna ye nɛma ni kisi b'a ma.
Ɲumanya ye daraja fila, ani minw be ɲumanya kɛ, olugu ye daraja fila:
daraja fɔlɔ: O ye min ka bon ni a bɛɛ ye, o ye kɔlɔsili daraja ye; O ye jɔn ye kɛ i nafɔ a be Sebagayabɛɛtigi Alla yela n’a dusukun ye, n'o kɛla dusukun be nɔrɔya ni limaniya ye, fɔɔ yebali bena kɛ i nafɔ fɛɛn yetaw.
lɔyɔrɔ filanan: kɔnɔgɛya ani kɔrɔsili lɔyɔrɔ, O ye jɔn ka a to a hakili la ko Alla b'a yela ani a ka a ya ko lɔn, ni a ye o kɛ, a kɛla kɔnɔgɛbaga ye Alla kɔrɔtani ye.
Tilanyɔrɔ naaninan: ɲɛfɔli surun ka bɔ Ahlus Sunnah wal Jama’ah mɔgɔw ka sariyakolow la:
A fɔlɔ: ka tugu fɛn kɔ min fɔla alikurana ani Hadisa kɔnɔ kɔnɔna ni kɛnɛma fila bɛɛ la. ani mɔgɔ si ka kuma man kan ka bila Alla ka kuma ni a ka ciden ka kuma ɲɛ.
Filanan: o dusukunw ni o nɛnkunw saniya ka ɲɛsin Allah ka Ciden ka sahabaw ma, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma. O b’a ye ko kalifa Alla ka ciden kɔ -nɛma ni kisi b’a ma- o tun ye: Abu Bakri, o kɔ, Umar, o kɔ, Usman, o kɔ, Ali, Alla ka diɲe o bɛɛ lajɛni ma.
A Sabana: Alla ka Ciden ka soo kɔnɔ mɔgɔw kanu, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, ani k'o dɛmɛ, a ka soo kɔnɔ mɔgɔw, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, olugu ye: o cɛman mɔgɔɲumanw ye kɛrɛnkɛrɛnneya la.
4- kana bɔ Alimamuw ni kuntigiw kan, hali ni o ka tɔɲɔ kɛ, ka ɲuman ya deli Alla fɛ o ye ani lanfiya. wa o te duwau kɛ o kan. Wa o labato ye Alla bato dɔ le ye jagoya boroma ni o ma yamaruya kɛ ni Alla sɔsɔ ye, Ni o ka yamaruya kɛ ni Alla sɔsɔ ye, o te labato o la, o labato be dumɛ fɛn tow la minw te Alla sɔsɔ ye.
A lorunan: Ka la walijuw ka kabakow la; o ye koo kabakomanw ye, Alla be minw kɛ o boro kan.
A wɔɔrɔnan: o te kibla mɔgɔw kafiriya ni Alla sɔsɔw dɔrɔn ye ani jurumubaw. I nafɔ Khawariju be min kɛ, Nga limaniya balimanya sabatini ne hali ni Alla sɔsɔ bey, o b'a fɔ Alla sɔsɔbaga ya ko la: a ye mumini ye ka bɛn a ka limaniya ma, a ye fasiqi ye ka bɛn a ka kɛbira jurumu ma.
Faslu filanan: min be bɛn batow man
Barokun fɔlɔ: saniya:
Tɔhara kɔrɔ arabukan na: Saniya ni yɔrɔ janya ka bɔ farikolo ni jogo nɔgɔw ma.
Ala ɲini silamaya sariya la: nɔgɔ korota ani ka nɔgɔ wuli. wa saniya le ye seli dayɛlɛnan ye, O kaman, a kalan ye dina kow la nafamanba dɔ ye minw be jagoya silama bɛɛ kan ko o y'o kalan ani k'o kɔrɔsi.
Fɔlɔ: Jiw Tilanyɔrɔw:
1- tɔhuru; saniya be se ka kɛ ni a ye. a tola a cogoya la; i nafɔ sanji walima ba ji walima kɔji, Walima fɛn saniman dɔ ɲagamina a la, a ma giriya a kan, wa a ma a tɔgɔ bɔ a la.
2- ji nɔgɔ; a la baara te daga. a te nɔgɔ kititaw wuli, (o kɔrɔ ye a te selijita ni jɛnɛbako ɲɛ) a te nɔgɔ yɛrɛ fana wuli, o ye min kulɛri walima a kasa walima a diya yɛlɛmanna ni nɔgɔ ye.
2: kɔsɔ:
kɔsɔ: o ye nɔgɔ kɛrɛkɛrɛni dɔ ye. a sugu be seli bali; I ko ɲɛgɛnɛ ani sokomataga ani jeli ani o ɲɔgɔna fɛn ɲɔgɔn, o be sɔrɔ farisɔgɔ la, ani yɔrɔ la ani fani la.
fɛnw bɛɛ laslu ye daganinya ani saniya, Mɔgɔ min ka fɛn o fɛn nɔgɔya fɔ a dala, dalilu be ɲini o tigi fɛ. daji, ani adamaden ya wɔsiji, ani fali ya wɔsiji; ni nugu te nɔgɔ ye, nga o ka sani hali ni mɔgɔw ɲigila o la. Kɔsɔ fɛn bɛɛ ye ɲigi tɔ fɛn ye, nga ɲigi tɔ fɛn bɛɛ te kɔsɔ ye.
Kɔsɔ ye daraja saba:
A Fɔlɔ: nɔgɔba;
I nafɔ: Wulu ka a da don fɛn min na, o nɔgɔya, a saniyali sira ye ka a ko sian wolonfila, a fɔlɔ be kɛ ni cɛncɛn ye.
2- nɔgɔ min ka fɛgɛn:
I nafɔ, deen cɛmanin ka ɲɛgɛnɛ n’a ka fani sɔrɔ wala a ɲɔgɔnna fɛɛn gɛrɛ. A saniyali cogo: i be ji Fɛnsen a kan fɔ a b'a bɛɛ mu, a mannkan tereke la waliman ɲisi la.
A sabanan: Nɔgɔ cɛmancɛ ta:
I nafɔ mɔgɔ ɲɛgɛnɛ ni a ka sokɔfɛtaga, ani nɔgɔw fanba, n’o bena dugukolo kan walima fani ni o ɲɔgɔnaw. A saniyacogo: o ye ka nɔgɔ farikolo bɔ a la ni farikolo cogoya b’a la, ani k’a yɔrɔ saniya ni jii ye walima ni saniyafɛn gɛrɛw ye.
Dalilu ye fɛn min ka nɔgɔya yira:
1- Adamaden ɲɛgɛnɛ ani a ka dakɔmataga.
2- mazyu ani Wadiyu5.
3- fɛn dakɔmataga min sogo dɔmu te daga.
4- Muso ka lada jeli ani jigili jeli.
5- Wulu daji.
6- jufa, wa fɛn be bɔ o kiti la:
- Adamaden ni a sala.
b- jɛgɛ suu ani tɔn suu.
C- fɛn minw jeli te boli o la olugu suu, i nafɔ nimɔgɔ, ani mɛnɛmɛnɛ, ani liden, ani o ɲɔgɔnaw.
D- jufa kolo ani a geren ani a sɔni ani a si ani a kɔnɔni si.
kɔsɔ saniya cogo:
1- ni Jii ye, a le le ye aslu ye nɔgɔ saniyali la, mɔgɔ te bɔ o la ka taga o ɲɔgɔna gɛrɛ la.
2- Sariya nana ni mankutu min ye fɛn nɔgɔniw walima fɛn min nɔgɔ la saniyali cogo ya.
a- bigɛn jufani golo be saniya ni a koroli ye (o kɔrɔ ye ko: ka saniya ni safinɛ ye o ni a ɲɔgɔnnaw).
minan saniyali ni wulu k'a da don a kɔnɔ; o be a ko sian wolonfila; a fɔlɔ be kɛ ni cɛncɛn ye.
O jabi: Fani saniyali ni lada jeli k'a sɔrɔ: a be a shyɛn kabɔ a ka fani la, o kɔ a be a ko ni jii ye, o kɔ a be jii funfun a kan, ni a tagamasiɲɛ dɔ tola o kɔ, o te foy kɛ.
Muso ka fani duguman yɔrɔ saniyali; o be kɛ ni dugukolo saniyanin ye min be sɔrɔ a kɔfɛ.
h- Ka fani saniya ka bɔ dencɛman ɲɛgɛnɛ la, o ye k’a jii funfun a kan, ani a be ko ni a kɛla denmusoman ɲɛgɛnɛ ye,
Ka fani saniya ka bɔ mazyu ma be kɛ ni jii funfun ye a yɔrɔ kan.
z- Samara kɔrɔyɔrɔ saniyali; o ye k'a jɔsi dugukolo saniman kan.
Ka dugukolo saniya ka bɔ kɔsɔ ma; o be kɛ ni son fani jii bon ye o yɔrɔ kan, walima k’a toy fɔɔ tele be a ja walima fɔɲɔ, ni nɔgɔ nɔn foy si tey o be a yira ko a saniya la.
A sabana: Bara minw kɛ be haramuya seliji tiɲɛ na man:
Fɛn minw be haramuya selijidan man ani janaba nɔgɔ tigi:
1- Seli, a kɛla seli wajibiniw ye walima nafilaw; K'a sababu kɛ Ibn Omar ka hadisa ye, Alla ka diɲe be o fila man, ko kira, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, ko:
«لَا يَقْبَلُ اللَّهُ صَلَاةً بِغَيْرِ طُهُورٍ».
(Alla te seli minɛ ni a ma kɛ ni saniya ye)6.
2- Ka maga kurana la; Kaben min nana kitabu kɔnɔ Alla kira, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, ye min sɛbɛ Amru bun Hazmi ye, a ka kuma kɔnɔ ko:
«لَا يَمَسُّ الْقُرْآنَ إِلَّا طَاهِرٌ».
«Mɔgɔ si man kan ka maga kurana la fɔɔ mɔgɔ min ka sani»7.
3- Ka Alla ka so (Kaaba) lamini. Kaben Alla kira ka kuma ma:
«الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ صَلَاةٌ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ أَبَاحَ فِيهِ الْكَلَامَ».
«Ka Alla ka So lamini o ye seli dɔ le ye, fɔɔ dɔrɔn Alla ka kuma daga a la»8. Alla kira, nɛma ni kisi be a kan, ye seli jii ta tawafu kosɔn. wa a sabatila kabɔ a fɛ, Alla ka nɛma ni kisi be a ma, ko a ye muso hayda tɔ bali Alla ka So lamini fɔɔ a ka saniya.
Nga fɛn minw be haramuya mɔgɔ ma Jɛnɛba nɔgɔ be min na kɛrɛnkɛrɛnnenya la o ye:
1- kurana kalan; Kaben ni Ali ka hadisa ye , Alla ka diɲe a ma: «Fɛn si tun t'a kumaniya - o kɔrɔ ye ko kira Alla ka nɛma ni kisi be a ma - kuran kalan ma, ni jɛnɛba tɛ»9.
2- Ka to misiri kɔnɔ k’a sɔrɔ i ma seliji ta; Alla kɔrɔtani ka kuma kosɔn:
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَقۡرَبُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَنتُمۡ سُكَٰرَىٰ حَتَّىٰ تَعۡلَمُواْ مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّىٰ تَغۡتَسِلُواْ...﴾
﴾Ya! aw minw limaniya la, a kana gɛrɛ seli la k'a sɔrɔ a suleni le fɔɔ a k'a lɔn a be min fɔ la, walima ni jɛnɛba nɔgɔ be aw la, fɔɔ tagama a la dɔrɔn, fɔɔ a ka ko...﴿ [An-Nisa’ 43].
Ni mɔgɔ ka seliji ta jɛnɛba nɔgɔ be mɔgɔ min na, a be daga a ye ko a ka sigi misiri kɔnɔ. O cɔgɔ kelen na, a be daga mɔgɔ ye jɛnɛba nɔgɔ be mɔgɔ min na ka tɛmɛ misiri la, ni a ma sigi a kɔnɔ.
Naaninan: Mɔgɔ b’a yɛrɛ lafiya cogo min na, o jogow:
A Kanuni ne sokɔman taga tuma:
1- Ka yɛrɛ mabɔ mɔgɔw la, ani ka yɛrɛ sutara ɲɛgɛnɛ kɛ yɔrɔ la ka bɔ mɔgɔw ma.
2- duawu min be kɛ ka don, ka o fɔ, o ye:
«اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبْثِ وَالْخَبَائِثِ».
«Ya Alla, n'be tanga ɲini I fɛ kabɔ sitana cɛmanw ani a musomanw ma»10.
A yɛrɛ lafiya wagati la, a be jagoya:
1- ka i Saniya ka bɔ ɲɛgɛnɛ ma.
2- ka lebu sutara.
A be haramuya sokɔman taga tuma la:
1- K'i ɲɛsin kibla man walima k'i kɔdon a man.
2- ka sɔkɔman taga kɛ mɔgɔw ka siraw kan, walima o ka jama yɔrɔw la.
3- ka ɲɛgɛnɛ kɛ jii sigini la.
Ko minw be kɔniya mɔgɔ ya yɛrɛ lafiya tuma na:
1- Ka i kinibolo maga i cɛɛyala sɔkɔman taga tuma na.
2- Ka i lasaniya ni jii ye walima ni farakolo ye ni kinibolo ye.
3- ka kuman dakɔman taga tuma la, sani-sani ka Alla tɔgɔ fɔ.
Lɔrunan: Yɛrɛ lasaniya ni jii ye ani fara ye kitiw:
Saniyakɛli ni jii ye: o le ye ka nɔgɔ bɔy ni jii ye nɔgɔ min bɔla sira fila la.
Ka yɛrɛ jɔsi: o le ye ka nɔgɔ min bɔla sira fila la, ko nɔgɔ bɔy ni a ma kɛ ni jii ye.; i nafɔ kabakuruw ani lɔtisi.
Fɛn saratiw saniya be kɛ ni min ye ni jii tɛ:
1- A ka kɛ fɛn dagani ye.
2- A ka kɛ fɛn saniman ye.
3- ka kɛ fɛn ye min be mɔgɔ saniya .
4- A man kan ka kɛ kolo ye walima bigan ka sokɔman taga.
5 - A kana kɛ ni bonyafɛn ye; i nafɔ papiyew Alla tɔgɔ sɛbɛnin be minw kan.
A daganin le ka saniya kɛ ni kabakuruw wala o ɲɔgɔna fɛnw dɔrɔn ye, n’a y’a sɔrɔ o ye koo fila dafa:
1- Nɔgɔ kana tɛmɛ a bɔ yɔrɔ kan.
2- O saniyako ka kan ka kɛ ni kabakuru saba walima minw ka ca ni o ye, wa o be se ka saniya kɛ.
wɔɔrɔnan: selijii kitiw:
Sliji be wajibiya bato saba kosɔn:
1- Seli, a ka kɛ farida ye walima nafila.
2- ka maga kurana la.
3- ka Alla ka so lamini.
Seliji saritiw:
1- Silamaya.
2- Hakili.
3-Danfarali.
4- Ganiya: a yɔrɔ ye dusukun ye, a fɔli da la o ye bida ye, Mɔgɔ o mɔgɔ ka selijita laɲini, o tigi ka Ganiya, Nga, seliji farikolo yɔrɔw koli sumaya ɲini walima saniya ɲini kosɔn; o te seliji ye.
5. k’a kiti tugu ɲɔgɔn la: o ye ko a kana a Ganiya k'a tigɛ fɔɔ a ka saniya ye dafa.
6- seliji wajibiya kow tigɛli, Mɔgɔ minugu bɔla o la o ye: minw ka ɲɛgɛnɛ te tigɛ, ani muso minw ka joli be bɔ wagati jan kɔnɔ..
7- Saniya ni jii ye walima ni kaba ye ka kɔn, ni ɲɛgɛnɛ walima sokɔman taga bɔla mɔgɔ min na .
8- Jii ka saniya, ani a ka dagali.
9- ka fɛn bɔy min be a kɛ jii te se fari ma.
10. Seli wagati dɔnli mɔgɔ ye min nɔgɔ be a la wagati bɛɛ la.
Seliji faridaw:
1- Ɲan koli, ani da kusukusuli ni ka jii fiyɛ kabɔ nun la.
2- Ka bolo fila ko ka nɔgɔkun fila fara a kan.
3- Kun bɛɛ masusali, ani tolo fila be o la.
4 Sen fila koli ka sen kuru fila fara a kan.
5- ka tuguli kɛ seliji sɔgɔlanw ni ɲɔgɔncɛ.
6- tugu ɲɔgɔnyali: a kana wagati jan bila sɔgɔlanw koli cɛ.
Seliji kɛ cogoya:
1- Alla Tɔgɔ fo li.
2- tɛgɛ fila koli siɲan saba.
3- ɲan ta koli siɲɛ saba, ani da kusukusuli ani jii sama kadɔn nuun kɔnɔ.
4- Bolo fila ko fɔ ka taga se nɔgɔkunw man siɲɛ saba, k’a daminɛ kininbolo la, o kɔfɛ numanbolo.
5- Kun masusali ka fara tolo fila kan.
6- ka sen fila ko ka taga bila senkuru fila la siɲɛ saba, ka fɔlɔ kininbolo sen man, o kɔfɛ numanbolo sen.
seliji tiɲɛ fɛnw:
1- fɛn min be bɔ ɲanfɛla la ani kɔfɛla, i nafɔ ɲɛgɛnɛ ani fɔɲon ani sokɔmataga .
2- fɛn nɔgɔni caman Bɔli farikolo la.
3. Hakili bɔli sunɔgɔ kosɔn walima ko gɛrɛ kosɔn.
4- ka maga lebu la ni bolo ye, a kɛla ɲɛfɛ yɔrɔ ye walima kɔfɛ yɔrɔ , kasɔrɔ fɛn te o ni bolo ni ɲɔgon cɛ.
5- Ɲogɔmɛ sogo domuli.
6- ka bɔ silamaya la, Alla ka an ni silamaw tanga o ma.
Wolonfilanan: Khufu ni sosɛti jɔsi kitiw:
1- Khufu: Fɛn min be don sɛn na kabɔ biganw golo la a n'o ɲɔgɔnw.
2- Sosɛti: Fɛn min be don sen na kabɔ shi la walima kɔrɔnifu la ani o ɲɔgɔnaw.
Sosɛti jɔsi saratiw:
1- Ka o don saniya dafani kɔfɛ.
2- o ye sen fila ni sen kuru fila datugu.
3- O ye kɛ o ka sani.
4- jɔsi ka kɛ wagati kɛrɛkɛrɛni la.
5-masusali ye kɛ seliji la, a kana kɛ jɛnɛba koli la.
6- Khufu ani a ɲɔgɔnnaw ye kɛ halala ye. Jɔsili te daga tɔɲɔnli fɛn kan, walima hariru kan kabɛn cɛɛ man. Sabula nɔgɔya te kɛ haramu fɛn na.
jɔsili wagati :
tele kelen ni su kelen sigibaga ye, tagamakɛla ta ye lon saba ni su saba.
jɔsili cogoya :
A b’a bolo ɲigi ni jii ye, ka sosɛti walima Khufu sanfɛ yɔrɔ jɔsi, k’a ta senkunadenw ma ka taga a bila senkala man, sian kelen.
Fɛn jumanw be jɔsili tiɲɛ:
Jɔsili wagati banli.
2- Sɔsɛti fila walima kelen bɔli.
3- jɛnɛba nɔgɔ sɔrɔli.
Khufu jɔsili kiti:
Nɔgɔya le, a kɛli ka fisa ni Khufu fila bɔli ye ani sen fila koli; Alla ka nɔgɔya minɛ kosɔn, ani ka Alla ka ciden ladegi, Alla ka nɛma ni kisi be a ma, ani ka bida mɔgɔw fɔnkɔ ɲɔngɔya.
3- Ka bandiw ani imama (kundatuguna sugu dɔ le) ani kɔli jɔsi:
Bandiw: O ye fɛn min be siri la sɔgɔlan kan min kari la; min kɛla ka bɔ bɔgɔ walima yiriw la ani o ɲɔgɔnaw.
Asɔɔib: Fen min be siri joli walima mandimi yɔrɔ walima jɛniyɔrɔ kan, kabɔ fani la ani o ɲɔgɔn na fɛnw.
Lusuk: min be bila joli walima sumuni kan furakɛli kaman.
O jɔsili kiti ye:
A be daga: n’a toli makoya bey, a sarati ye ko a kana tɛmɛ a makoya yɔrɔ kan.
A te daga: ni a makoya ba na, walima ni gɛlɛya te sɔrɔ walima tɔrɔ te a bɔli la.
jɔsili kɛ cogo a kan:
a b'a kɛrɛfɛ yɔrɔ ko, ani ka a yɔrɔ bɛɛ masusa. Min tɛmɛna seliji yɔrɔ kan, o masusali te daga.
Seginan: Tayamamu kitiw:
Tayamamu: O ye ka ɲanda ani bolo fila masusa ni cɛncɛn ye, ni saniya Ganiya ye, cogo kɛrɛkɛrɛni dɔ la.
A kiti:
Tayamamu be kɛ seliji ni koli nɔn la, ni jii tey, walima ni i te se ka jii labara.
Kolɔn min be a ladagali la:
Tayamamu ye Muhamadu Alla ka nɛma ni kisi be a ma mantonw ta ko kɛrɛkɛrɛni dɔ ye, A tun ma lɔn manton tɛmɛninw na, Alla ka lawasali kosɔn ni manton ye, ani ɲumanya bolo man o ye.
Lahalaya minw la Tayamamu be daga:
1- Ni a ma jii sɔrɔ, sokɔnɔ yɔrɔ la walima tagama sira la, a y'a ɲini, a ma a sɔrɔ.
Ni jii b’a bolo, a mako be k'a min, walima ka tobili kɛ n’a ye, o tuma na, n’a y’a yɛrɛ saniya n’o ye, o bena a tɔrɔ a mako la, a be siran jimi lɔgɔ ɲɛ, wala adamaden gɛrɛw wala bigɛn gɛrɛw ka jimi lɔgɔ ɲɛ minw bonyɛ ni le.
3- Ni a siran na ko jii labarali bena a fari tɔrɔ a ka jangaro kosɔn, walima a ka kɛnɛya la soumayali kosɔn.
4- Ni a ma se ka jii labara jangarɔ kosɔn, a te se ka foy kɛ ni jangaro min ye, mɔgɔ t’a fɛ min b’a dɛmɛ k'a seliji ta, a siran na wagati bɔli ɲɛ.
5- Ni a siran na nɛnɛ ɲɛ jii labarali kosɔn, ani a ma fɛn sɔrɔ a be jii kalaya n’o ye, a ka Tayamamu kɛ k’a seli.
Tayamamu kɛ cogo:
Ka bɔgɔ gisi ni a bolo fila ye k’a bolokɔniw firifiri, o kɔfɛ ka a ɲa masusa ni a bolokɔni kɔnɔnan ye, ani ka a bolo kɔnɔ fila masusa ni a tɛgɛ ye, ka masusali kɛ ka a ɲa ni a bolo kɔnɔ fila bɛɛ bɔ.
Tayamamu tiɲɛ fɛnw:
1- Jii sɔrɔli, ni Tayamamu kɛla jii sɔrɔ baliya koson, walima ka se ka jii labara, ni tayamamu kɛla dɛsɛ kosɔn ka jii labara.
2- A be tiɲɛ ni seliji tiɲɛ fɛnw dɔ ye, walima jɛnɛba ko wajibiya fɛnw dɔ ye, i nafɔ jɛnɛba, ani lada jeli ani jigili kɔ.
Mɔgɔ min te se ka jii labara ani ka Tayamamu kɛ, o ya kiti:
Mɔgɔ min ma jii ni bɔgɔ sɔrɔ, walima a kɛla cogo la a te se ka jii walima bɔgɔ maga a fari la; a be seli kɛ ka kɛɲɛ ni a cogo ye, n'a ma kɛ ni seliji ye ani Tayamamu, sabu Alla te mɔgɔ si jagoya fɛn na fɔɔ a tigi seko. Ni a nana kɛ o kɔfɛ ko a ka jii ni bɔgɔ sɔrɔ, walima a se la ka o fila labara; a te segi seli kan a ka min kɛ; sabula a ka min kɛ a yamaruyala o le la. Alla kɔrɔtani ka kuma kosɔn:
﴿...فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ مَا ٱسۡتَطَعۡتُمۡ...﴾
﴾...O la, a ye siran Alla ɲɛ ni a se ko ye...﴿ [At tagaabun: 16], Ani Alla kira ka kuma kosɔn Alla ka nɛma ni kisi be a ma:
«إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِأَمْرٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ».
«Ni n' y'aw yamaro ko dɔ la, aw ye a kɛ aw se ko la»11
Fayida: Ni a ye tayamamu kɛ jɛnɛba kosɔn, o kɔfɛ a ye jii sɔrɔ, a be ko kura ye.
Kɔnɔntɔnnan: hayda ani bange jeli kitiw:
A fɔlɔ: hayda:
O ye jeli malɔni ani dan jeli ye, min be bɔ muso densɔ la, wagati lɔniw la. wa tuma cama la, a be bɔ kalo bɛɛ tele wɔɔrɔ walima tele wolonfila, a be se ka caya ni o ye walima ka dɔgɔya ni o ye, Muso ka kalo be janya, ani a be surunya, ka kɛɲɛ ni Alla kɔrɔtani y'a labɛn cogoya ye a ka danfɛnw la.
Hayda kitiw:
1- Muso min be hayda la a te seli, a te sun, o te minɛ a man fana.
2- Hayda muso be sun jurusara nga a te seli jurusara, n'a saniya la.
3- A te daga a ye ka Alla ka so lamini, Ani a te kuran kalan, A te sigi misiri kɔnɔ. 4- A haramuya la a cɛɛ ma ka jɛn ni a ye, fɔɔ a ka hayda ka tigɛ, ani a ka saniya.
5- A dagani le ko hayda muso cɛɛ ye a dagamu ta a la, ni a ma kɛ jɛn ɲɔgɔnya ye, i nafɔ k’a muso sumusumu, ani k’a maga a la ani o ɲɔgɔn naw.
6- A te daga a cɛɛ ye k'a furu sa tuma min na a be hayda la.
Saniya ye jeli tigɛli ye, ni jeli tigɛla; a saniya la, ani a ka hayda wagati baana, a wajibiyala a kan ko a ka ko. O kɔfɛ, fɛn minw tun haramuyala a kan hayda kosɔn o be bɛn a ye.
Ni a ye jeli durun ni walima culɛri nɛrɛmuguma ye a ka saniya kɔfɛ, a kana i kɔ filɛ o la.
A Filana: bangeli jeli:
O ye jeli ye, min be bɔ muso kɔnɔ denwolo kaman ani a kɔfɛ, o ye jeli ye min be to muso lasiritɔ kɔnɔ kɔnɔmanya wagati la.
Denwolo jeli be i nafɔ Hayda fɛn daganin o la, i nafɔ ka dagamu ta muso la ni a ma kɛ kafo Ɲɔgɔnya ye.
Ani fɛn haramuyaniw la; i nafɔ cɛ ni musoya, ani sun dɔ, ani seli, ani furusa, ani ṭɔwafu, ani Kurana kalan, ani sigili misiri kɔnɔ, ani Koli wajibiyali a kan n'a jeli lɔ la, i nafɔ hayda jeli.
A be wajibiya a kan ka sun sara, nga a te seli sara i nafɔ muso min be a ka hayda la.
a wagati caya ni ba ye tele binani ye, Ni denwolo jeli lɔ la sani tele binaani ka dafa, o tuma a ka denwolo jeli bana, a be ko, ka seli, ani kɛwale minw haramuya la a ma o denwolo jeli kosɔn, a be se k'o bɛɛ lajɛni kɛ.
Ɲinili filana: Seli:
A fɔlɔ: seli wele ani seli kɔrɔta kitiw:
Seli wele sariya la Silamaya san fɔlɔ la, A sariyali sababu: tuma min na wagati lɔniya gɛlɛyala o man, o ye ɲɔgɔn ye ka tagamasiɲɛ bila o la, O y’a yira AbduLahi bun Zeyid la, Alla ka diɲɛ a ma, a ka siko kɔnɔ, ani cilaya k’a lasabati.
Seli wele: o ye seli wagati laseli ye. seli kɔrɔta: O ye seli lɔli laseli ye.
Seli wele ni seli kɔrɔta ye jagoya ye cɛ jama kan ka ben seli faridaw man, O fila ye silamaya tagamasiɲɛ ba dɔw ye minw bange ni le, a te daga ko ka o toy.
seli wele saratiw:
1- seli welela ka kɛ cɛ ye.
2- seli wele ka laben.
3- seli wele ka tugu ɲɔgɔn na.
4- Seli wele ka kɛ wagati dɔnli kɔfɛ, Minw te don o la, o ye: seli wele fɔlɔ ye fajiri la ani Juma lɔn na.
Seli wele sunaw:
1. Ka a bolokɔniden fila bila a tolo fila la.
2- ka seli wele wagati kun fɔlɔ la.
3. Ka ɲan yɛlɛma kinibolo ni numanbolo fɛ, “Haya 'ala s-Salah” ani “Hayya 'ala l-Falah” fɔli wagati la.
4. Seli wele baga ye kɛ kan duman ye.
5- Ka seli wele kumaw fɔ dɔɔni dɔɔni, ni a ma kɛ a kumadenw janya ye, walima k’a seli wele janya ka tɛmɛ.
K'a lɔ a ka kuma bɛɛ kan.
7- K’i ɲɛsin kibila ma seli wele wagati la.
Seli wele kumakanw ye tan ni lɔru ye, i nafɔ Bilali (Alla ka diɲɛ a ma) tun be seli wele la n'o ye cogo min na Alla Kira (Alla ka nɛma ni kisi be a ma) ɲɛfɛ tuma bɛɛ.
Seli wele kumakanw:
(Allahu Akbar): shyɛn naani.
(ash hadu an la 'ila ha ilaa lahu): shyɛn fila.
(ash hadu ana muhamda rabiri lahi): shyɛn fila.
(haya eala sɔlaah): shyɛn fila,
(Hayya 'alal-falah): shyɛn fila.
O kɔfɛ, a b’a fɔ ko: "Allahu akbar" shyɛn fila.
O kɔfɛ a be laban ni (Laah ilaaha illa Laahu): shyɛn kelen.
A be a fara Fajiri seli wele kan Hayya alal Falaḥ kɔfɛ: (Seli ka fisa ni sunɔgɔ ye) shyɛn fila; Sabula o ye wagati ye mɔgɔw fanba be sunɔgɔ min na.
Seli kɔrɔta ye kumakan tan ni kelen ye a b’o kalan jona jona, sabu o ye ka mɔgɔw lalɔniya minw be seli yɔrɔ la, o la, kun t’a la k’a janya..
A fɔcogo i nafɔ ninugu:
«Allahu Akbar»: shyɛn fila.
(ash hadu an la 'ila ha ilaa lahu): shyɛn kelen.
(ash hadu ana muhamdan rabiri lahi): shyɛn kelen.
(Hayya ala sɔlah): shyɛn kelɛn.
(Hayya alal falah): shyɛn kelen.
(qad qamat sɔlah): shyɛn fila.
«Allahu Akbar» shyɛn fila.
(Laah ilaaha illa Laahu): shyɛn kelen.
A Kanuni ne seli wele mɛn baga ye, ko a ye fɛn fɔ seli welela be min fɔ, fɔɔ (Hayya ‘ala al-sɔlah), ani (Hayya ‘ala al-falah), o yɔrɔ la a b’a fɔ ko: (La hawla wa la quwata illa billah), O kɔfɛ a be sɔli kɛ kira kan, Alla ka nɛma ni kisi be a ma. O kɔfɛ a b'a fɔ:
«اللهمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ، وَالصَّلَاةِ القَائِمَةِ، آتِ مُحَمَّدًا الوَسِيلَةَ وَالفَضِيلَةَ، وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ، إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ».
“Ya ne tigi Alla, ni welekan dafani tigi, ani seli lɔni tigi, i ka sababu ni fisamanteya di Muhamadu ma, k’a kunu a ka kaburu kɔnɔ ka taga lɔyɔrɔ tanoni la i tun ye min lahiru ta a ye, can na, i te i ka lahiru bɔrɔto ”12.
Ani a be a fɔ:
«رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبًّا، وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا، وَبِمُحَمَّدٍ ﷺ نَبِيًّا».
«Ne sɔnna Alla man n'tigi ye, ani silamaya ma nka dina ye, ani Muhamadu nɛma ni kisi b’a ma nka Nabiɲuman ye»13.
Misiri la bɔli be haramuya seli wele kɔfɛ, fɔɔ lɔyura kosɔn walima ni kɔsegi Ganiya ye.
Seli fila kafoli la, a be dan seli wele kelen dɔrɔn ma, ani seli kɔrɔta seli kelen kelen kaman.
A filanan: seli nafa n’a fisamatiya:
Seli ye Silamaya ruknu bɛɛ la gɛlɛman ye, sereya fila kɔfɛ, Wa lɔyɔrɔ kɛrɛkɛrɛni b'a ye, Sabu Alla y’o faridaya a ka ciden kan (Alla ka nɛma ni kisi be a ma) sanayɛrɛ sufɛ sankolo la, O be yirali kɛ a ka bonya la, ani a faridaya sabatili, ani a daraja Alla yɔrɔ la, masa ba min ka bon.
Wa hadisa cama be o nafa ni a wajibiya yira mɔgɔ kelen kelen bɛɛ kan, Ani a faridaya lɔni le wajibiya boloma silamaya dina kɔnɔ.
Min b’a yira ko a wajibiyani le ani a ko gɛrɛyani le: o ye kumaden cama ye ka bɔ kurana ni hadisa kɔnɔ, o dɔ ye:
1- Alla kɔrɔtani ko:
﴿...إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ كَانَتۡ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ كِتَٰبٗا مَّوۡقُوتٗا﴾
Alla ko: “Can na, seli kɛ la limaniya jɔn bɛɛ kan wajibi ye a wagati la.” [An-Nisa: 103]. A kɔrɔ ye: a faridani le wagatiw kɔnɔ, Alla ka ciden, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, ye minw yira.
2- Ani Alla kɔrɔtani ka kuma:
﴿وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ...﴾
(o ma yamaruya fɔɔ o ka Alla bato, ka kɛ kɔnɔgɛya bagaw ye Alla ye ani tilenbagaw ye dina la, ani ka seli lɔ...) [Bayina: 5].
3- Ani Alla kɔrɔtani ka kuma:
﴿فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ...﴾
ni o tubila, ka seli lɔ, ka jaga bɔ, ola olugu kɛla aw badenw ye dina kɔnɔ... [ A Tawba: 11].
4- aminɛna ka bɔ Jabir Alla ma diɲɛna o fila ma, ko Alla kira nɛma ni kisi be a ma, ko:
«إِنَّ بَيْنَ الرَّجُلِ وَبَيْنَ الشِّرْكِ وَالْكُفْرِ تَرْكُ الصَّلَاةِ».
«Seli toli le be cɛɛ ni filankafɔya ani kafiriya cɛ»14.
5- a minɛna Burayda fɛ, Alla ka diɲe a ma, a ko: Alla kira nɛma ni kisi b'a ma, ko:
«العَهْدُ الَّذِي بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمُ الصَّلَاةُ، فَمَن تَرَكَهَا فَقَدْ كَفَرَ».
«danfara min be an ni kafiriw cɛ; o ye seli ye, o la, mɔgɔ mɔgɔ ye seli toy, o kafiriya la»15.
Ani lɔnikɛlaw bɛn na mɔgɔ kafiriya kan min ban na seli wajibiyali ma, Nga mɔgɔ min k'a toy saliya ni ko mabila kosɔn, min sabatila o ka ko la o ye kafiriya ye fana, hadisa kɛnɛma tɛmɛni kosɔn, ani Sahabaw ka bɛn kan.
Sabana: seli saratiw:
1- a wagati donli:
Alla kɔrɔtani ka kuma kosɔn:
﴿...إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ كَانَتۡ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ كِتَٰبٗا مَّوۡقُوتٗا﴾
“Can na seli kɛla wajibi ye muminuw kan a wagati la”. [An nisa]. O Kɔrɔ: a faridani le wagati kɛrɛkɛrɛni dɔw la.
Seli jagoyaniw wagati i nafɔ ni nugu:
A- Fajiri: ka bɔ Fajiri kɛnɛ cili la fɔɔ tele kɛnɛ bɔli.
b- Selifana: K’a ta tele jɛgɛn ma kabɔ san cɛma, fɔɔ ka taga a bila fɛn bɛɛ suma be kɛɲɛ ni a yɛrɛ ye.
C- Lanzara: ka bɔ selifana seli wagati ban ma fɔɔ ka se tele nɛrɛya culɛri ma, ani a dɔrura wagati ye fɔɔ ka se tele ben ma.
D- fitiri seli: Ka bɔ tele ben na fɔɔ ka taga se culɛri wulen tununi ma.
E- Isha (sagafo): Ka bɔ fitiri bani la fɔɔ ka taga su tilan ma.
2- ka lebu sutara:
O ye Fɛn min ka kan ka sutarali, a kɛnɛyali jugu yɔrɔ, ani ka manloya o man. Cɛ lebu ye ka bɔ barakun la ka taga se kinbiri kun ma, Muso fan bɛɛ ye lebu ye seli la, fɔɔ a ɲada, A k'a ɲada sutara ni a be wali cɛɛw kɔrɔ, o kɔrɔ ye ko: cɛ minw furu ma haramuya a ma.
K’i ma bɔ nɔgɔ la:
Kɔsɔ ye sɔgɔ kabirin do, a ya mɔɔ be seli komanniya; i ko suyoo, bɔɔ, jeliba, ani Fɛn wutuman, a be je ka sɔrɔ farikolo la, ani seli yɔrɔ la, ani fani la.
4- K’i ɲɛsin kibla ma:
Kibla ye Kaaba bonyɛni ye. A be wele ten sabu mɔgɔw b’o ɲɛsin a ma.
Seli te ɲan fɔɔ mɔgɔ k'a ɲɛsin kibla ma, Alla kɔrɔtani ka kuman kosɔn :
﴿...وَحَيۡثُ مَا كُنتُمۡ فَوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ شَطۡرَهُ...﴾
...a be yɔrɔ yɔrɔ, a ka a ɲan sin a fan fɛ... . [Al-Baqarah 144] .
5- Ganiya:
A kɔrɔ ye Arabu kan kolo gɛ la ko laɲini, Ani a kɔrɔ ye silamaya la, o ye ka bato kɛli Ganiya siri masurunya boloma Alla kɔrɔtani la. Ganiya yɔrɔ ye dusukun ye, o la a te daga ka fɔ ni nɛn ye, o yɛrɛ ye bid'a le ye.
Nanina: Seli lɔsenw:
O ye lɔsen tan ni nani ye:
Lɔsen fɔlɔ: lɔli ni a se bey:
Alla kɔrɔtani ka kuman kosɔn:
﴿...وَقُومُواْ لِلَّهِ قَٰنِتِينَ﴾
A ye lɔ Alla ye ni yɛrɛ majigi ni a kana batoli ye. [Bakara: 238]. Imran ka hadisa la , Alla ka diɲe ma, ka minɛ Cila la, Alla ka nɛma ni kisi be a ma:
«صَلِّ قَائِمًا، فَإِن لَمْ تَسْتَطِعْ فَقَاعِدًا، فَإِن لَمْ تَسْتَطِعْ فَعَلَى جَنْبٍ».
«i ka seli kɛ i lɔni, n'i ma se ola i be sigi, n'i ma se ola i be a kɛ i gɛrɛn kan»16.
Ni a ma se ka lɔ jangaro kosɔn; a ye seli kɛ a lahalaya cogo la, a sigini walima a kɛrɛ kan, Banabagatɔ misaliya ye i nafɔ: Siranbagatɔ, ani fani te mɔgɔ min na, ani mɔgɔ min mako be ka sigi walima ka la furakɛli kosɔn min be a ɲini a fɛ ko a kana lɔ. O cogo kelen na fana, lujura be di mɔgɔ ma ka lɔli toy, min be seli kɛ limamu ratibu kɔfɛ min te se ka lɔ; o la, ni limamu ka seli kɛ a sigini le, a kɔ mɔgɔw be seli kɛ o sigini le ka tugu o ka limamu kɔ. A be daga ko ka nafila seliw kɛ i sigini le, hali ni i be se ka lɔ, nga a baraji te kɛ i ko lɔlibaga ka baraji.
Lɔsen filana: Takbiratu fɔlɔ seli daminɛ la:
Alla kira ka kuma kosɔn Alla ka nɛma ni kisi be a ma:
«ثُمَّ اسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ، وَكَبِّرْ».
«O kɔfɛ, i ɲɛsin kibla ma, ka takbiratu fili»17.
A fɔcogo ye ko: (Allahu’akbar), foy gɛrɛ te fɔ a nɔ la.
Lɔsen sabana: Fatiha kalan:
Alla kira ka kuma kosɔn Alla ka nɛma ni kisi be a ma:
«لَا صَلَاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ».
A ko: « seli te mɔgɔ ye mɔgɔ min tigi ma Fatiha kalan»18.
Lɔsen naaninan: Ka kinbiri minɛ raka bɛɛ la:
Alla kɔrɔtani ka kuma kosɔn :
﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا...﴾
E! Alu minugu limaniya la, a ye ruku kɛ ani ka sujudu ben... [ Al-Hajj 77]
Lɔsen lɔruna ani wɔɔrɔnan:
Ka wuli ka bɔ ruku la, ka lɔ ka telen i ko a lɔ cogo fɔlɔ la, sabu Alla kira Alla ka nɛma ni kisi be a ma dumɛ la o kɛli la.
Kira, Alla ka nɛma ni kisi be a ma, y'a fɔ mɔgɔ ye min ma a ka seli dafa:
«ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَعْتَدِلَ قَائِمًا».
«O kɔfɛ i be wuri k'i lɔ ki telen ka ɲan»19.
Lɔsen wolonfilanan: Ka Sujudu ben farikolo yɔrɔ wolonfila kan:
Tenda ani nuun gala, ani tɛgɛ fila, ani kinbiri kun fila, ani sengɔniw, Alla kira ka kuma kosɔn Alla ka nɛma ni kisi be a ma:
«أُمِرْنَا أَنْ نَسْجُدَ عَلَى سَبْعَةِ أَعْظُمٍ: الجَبْهَةِ، وَأَشَارَ بِيدِهِ عَلَى أَنْفِهِ، وَالكَفَّيْنِ، وَالرُّكْبَتَيْنِ، وَأَطْرَافِ القَدَمَيْنِ».
«An yamuruya la ko an ye sujudu ben farikolo yɔrɔ wolonfila kan: tenda, a y'a bolo sun a nuun la, ani tɛgɛ fila, ani kinbiri kun fila, ani sengɔniw»20.
Lɔsen seginan: Ka wuri ka bɔ sujudu la ani ka sigi sujudu fila ni ɲɔgɔn cɛ:
Ka bɛn Aisha ka hadisa ma, Alla ka diɲɛ b'a ma:
«كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ السَّجْدَةِ، لَمْ يَسْجُدْ حَتَّى يَسْتَوِيَ جَالِسًا».
«nabiɲuma (Alla ka nɛma ni kisi be a ma) tun kɛ la, ni a y’a kun wuri ka bɔ sujudu la, a tun te sujudu ben fɔɔ a be sigi ka telen ka ɲan»21.
lɔsen kɔnɔndɔnan: mafa lɔsenw bɛɛ la:
O ye mafa ye, hali ni a dɔgɔyala, ka bɛn Kira ka kuma ma nɛma ni kisi be a ma, a y’a fɔ mɔgɔ ye min ma a ka seli dafa, ko:
«حَتَّى تَطْمَئِنَّ».
«fɔɔ i ka mafa»22.
Lɔsen fila: tannan ni tan ni kelennan:
Taiya laban ani sigili a fɔli la: Ka bɛn ni Ibn mas’ud ka hadisa ye, Alla ka diɲɛ a ma, a ka min lakali ka bɔ kira fɛ nɛma ni kisi b’a ma ko a ko:
«إِذَا صَلَّى أَحَدُكُمْ فَلْيَقُلْ: التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ».
«Ni aw kelen ye seli kɛ, a ka fɔ ko: attahiyatu lillahi wa sɔlawatu wa tɔyibatu, assalamu ealayka 'ayuha nabiyu warahmatu lahi wabarakatuhu, assalamu ealayna waealaa ibadilahi sɔlihina, 'ash hadu an la 'ilaha 'ilaa lahu wa'ash hadu ana muhamadan abduhu warabirihu»23.
Lɔsen tan ni filana: Solatu kɛli tahiya laban la Nabiɲuma kan, nɛma ni kisi b'a ma:
Ko a be a fɔ:
«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ».
"Allahuma sɔli a la Muhamadin"24 Min be fara o kan, o ye sunna ye.
lɔsen tan ni sabanan: ka lɔsenw tugu ɲɔngɔn la:
Sabu Nabiɲuma, Alla ka nɛma ni kisi be a ma, a tun be o kɛ tugukan bolo ma, Ani A ko:
«صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي».
«Aw ka seli kɛ i nafɔ aw y’a ye n’be seli kɛ cogo min na»25. A ye cɛ min ma a ka seli dafa lalɔniya o fɛn la tuguli bolo ma, a ye a fɔ ni «suma» ye min kɔrɔ ye ko o kɔfɛ.
Lɔsen tan ni naaninan: Salamu aleykum fɔli:
Alla kira nɛma ni kisi be a ma ka kuma kosɔn:
««وَخِتَامُهَا التَّسْلِيمُ».
«Ani a kuncɛli ye Salamu fɔli ye», Ani a ka kuma:
«وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ».
«A laban ye salamu fɔli ye»26.
Lɔruna: Seli wjibina kow:
O ye fɛn seegi ye:
1- Allahu akbaru fɔ bɛɛ fɔɔ Allahu akbaru fɔlɔ.
2- Ka fɔ ko : “ subhana rabiyal azim ” shyɛn kelen ruku la. Sunna ye ka dɔ fara a kan fo ka se saba ma, o min ye a dafa fitinin ye. ani fo ka taga se tan ma, o ye a sanfɛla ye.
3- Ka fɔ ko: “Samia lahu limanne hamida” kɔrɔta tuma ka bɔ birili la; o ye limami ta ye, ani mɔgɔ kelenna seli baga.
4- Ka fɔ ko : “rabana walakal hamdu” i wiritɔla ka bɔ ruku la.
5- Ka fɔ ko: “subhana rabiyal aala ” shyɛn kelɛn, sujudu la. A kanuna ka dɔ fara a kan fo saba.
6- K'a fɔ ko: «rabi igfir li» sujudu fila ni ɲɔgɔn cɛ shyɛn kelen, A kanuna k'a se saba ma.
7- Tashahud fɔlɔ, o ye ka fɔ ko:
«التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ، وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ».
«Foli, ni sɔlii, ani fɛnɲumanw ka kan ni Alla le ye. Kisi b’i ye, ya e Ie kira, ani Alla ka hinɛ n'a ka baraka. Kisi ka kɛ anw ni Alla bato baga tilenninw kan. Ne be sereya kɛ ko tigi gɛrɛ tey ni Alla tɛ, ani ne be sereya ko Muhamadu ye a ka jɔn ye na ka ciden ye». 27
8- Ka sigi tashahud fɔlɔ kosɔn.
6. Seli sunnaw:
seli sunnaw, o toli te seli cɛn, O be Tilanyɔrɔ fila ye: kuman la sunnaw, ani bara la sunnaw.
Fɔlɔ: kuman la Sunnaw:
1- seli dayɛrɛli duawu, fɔcogow be o la, o dɔ ye:
«سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، وَتَبَارَكَ اسْمُكَ، وَتَعَالى جَدُّكَ، وَلَا إِلٰهَ غَيْرُكَ».
«subhaanaka allahumma wabihamdika, watabarak’asmuka, watahaalaa jaduka, walaa 'iilaaha ghayruka»28.
2- Ka tanga ɲini kɛ Fatiha ɲɛ, O ye fɔli ye: «Ne be tanga ɲini Alla fɛ ka bɔ Sitana ma, min dangani le».
3- Bismillahi rahmani rahiim kalan ɲɛ, O ye kuman ye: “N’be a daminɛ ni Alla tɔgɔ ye min ye dunya hinɛ lawasani tigi ye min ye lahara hinɛ kɛrɛkɛrɛni tigi ye”.
4- Fɛn min be fara shyɛn kelen kan ruku ani sujudu subhana lahi fɔli kan.
5- min be fara shyɛn kelen fɔli kan:
«رَبِّ اغْفِرْ لِي».
«rabbi igfir li» sujudu fila ni ɲɔgon cɛ.
6- ka fɔ ko :
«مِلْءَ السَّمَاوَاتِ، وَمِلْءَ الْأَرْضِ، وَمِلْءَ مَا بَيْنَهُمَا، وَمِلْءَ مَا شِئْتَ مِنْ شَيْءٍ بَعْدُ».
«mil'a samawati, wa mil'a l-ardhi, wa mil'a maa baynahuma, wa mil'a maa shiita min shɛine bahdu». A ka kuman kɔfɛ:
«رَبَّنَا ولَكَ الحَمْدُ».
«rabbana walakal hamdu»29.
7- ka kalan kɛ Fatiha kɔfɛ.
8- ka fɔ ko:
«اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ، وَمِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ، وَمِنْ فِتْنَةِ الْمَحْيَا وَالْمَمَاتِ، وَمِنْ فِتْنَةِ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ».
«Ya Alla, ne be tanga ɲini i fɛ ka bɔ jahanama tɔrɔ ma, ka bɔ kaburu tɔrɔ ma, ka bɔ ɲɛnamanya ni saya fitna ma, ani ka bɔ dajjal fitna ma»30. Ani min be fara o kan ka bɔ Duawuw la taiya laban na.
A filanan: Baraw ka sunna:
1- Ka bolow fila kɔrɔta fo ka se kamankunw man waliman tolow, yɔrɔ naani na:
A- Allahu akbaru fɔlɔ la.
b- Tuman min na a be kunbiri minɛ la.
A- Tuma min na a be wuli la ka bɔ kunbiri la.
D- ani Tuma min na a be wuli la lɔ sabanan kama.
2- Ka bolo bɛrɛ bila bolo jugu kan disi kan, lɔli wagati la, sani a ka a kinbiri minɛ ani a wirili kɔfɛ.
3. Ka sujudu ben yɔrɔ filɛ.
4- Ka bolo sanfɛlaw mabɔ gɛrɛfɛlaw la sujudu wagati la.
5. Ka kɔnɔbara mabɔ woto fila la sujudu fila wagati.
6- Ka sigi, k'a sen bɛrɛ lɔ ka sigi sen jugu kan seli sigi yɔrɔw bɛɛ la, fɔɔ lɔ saba seli ni lɔ naani seli taiya laban la.
7- Sigi ni tawaruk ye Tashahhud laban na, min be kɛ raka saba walima naani seli la (o Tawarruk ye tuma min na selibaga be sigi a siginan kan tashahhud laban wagati la, k’a numanbolo seen bɔ a kininbolo seen kala jukɔrɔ, ani k’a kininbolo seen to tilennin na walima k’a pɛtɛ, ka kɛɲɛ n’a seko ye. Numuɲa seen be sama kabɔ kininbolo seen jukɔrɔ).
7. seli kɛcogo ya:
1- Alla ka kira, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, ni a tun lɔla seli la, a tun b’a ɲɛsin kibla ma, ka a bolo fila kɔrɔta, ka a bolokunnadenw kɔnɔ fan ɲɛsin kibla ma, k’a fɔ ko:
«اللهُ أَكْبَرُ».
Allahu akbar
2- O kɔfɛ a be a bolo jugu minɛ ni a bolo bɛrɛ ye, k’o bila a disi kan.
3- O kɔfɛ a be dayɛlɛli kɛ, a tun te dana dayɛlɛli duawu kelen ma, Dayɛlɛli sabatini minw bɔla a fɛ, a be bɛn ka dayɛlɛli kɛ n’o bɛɛ ye, o dɔ ye:
«سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، وَتَبَارَكَ اسْمُكَ، وَتَعَالى جَدُّكَ، وَلَا إِلٰهَ غَيْرُكَ».
«subhaanaka allahumma wabihamdika, watabarak’asmuka, watahaalaa jaduka, walaa 'iilaaha ghayruka»
4- O kɔfɛ a be a fɔ:
«أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ».
«Ne be tanga ɲini Alla fɛ ka bɔ Sitana ma, min dangani le, me nka kalan daminɛ ni Alla tɔgɔ ye min ye dunya hinɛ lawasani tigi ye min ye lahara hinɛ kɛrɛkɛrɛni tigi ye».
5- O kɔfɛ, a be Fatiha kalan, n'a y'o laban, a b'a fɔ ko: «Amin».
6- O kɔfɛ, a be fɛn kalan min nɔgɔyala a man kabɔ kurana la, Ani a be a kan bɔ Fajiri seli la, ani fitiri seli ni sagafo seli lɔ fila fɔlɔw la, Ani ka kalan kɛ ka gundo yɔrɔ tɔw la. A be seli bɛɛ lɔ fɔlɔ janya ka tɛmɛ filanan kan.
7- O kɔfɛ a be a bolo fila kɔrɔta i nafɔ a y'o kɔrɔta cɔgɔ min na seli daminɛ la, O kɔfɛ, a b'a fɔ ko: «Allahu akbar», ani a be kinbiri minɛ, A be a bolow bila a kunbirikun fila kan, k’a bolokunnadenw cɛ bɔ, ka a kɔ sama, k'a kun bɛn a kɔ ma; a t'a kɔrɔta, a t'a jigi fana. Ani a be a fɔ:
«سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ» مرةً.
«subhana rabiyal azim» shyɛn kelen, A dafali fitini ye: shyɛn saba, i nafɔ a tɛmɛna cɔgɔ min na.
8. O kɔfɛ, a b’a kun kɔrɔta ka sɔrɔ a b'a fɔ la ko:
«سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ».
«Samia lahu limanne hamida» Ani a be a bolow kɔrɔta i nafɔ a y'o kɔrɔta cɔgɔ min na kinbiri kun minɛ wagati la.
9- Ni a lɔ la ka telen, a be a fɔ:
«اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ، حَمْدًا كَثِيرًا طَيِّبًا مُبَارَكًا فِيهِ، مِلْءَ السَّمَاءِ، وَمِلْءَ الْأَرْضِ، وَمِلْءَ مَا بَيْنَهُمَا، وَمِلْءَ مَا شِئْتَ مِنْ شَيْءٍ بَعْدُ، أَهْلَ الثَّنَاءِ وَالْمَجْدِ، أَحَقُّ مَا قَالَ الْعَبْدُ، وَكُلُّنَا لَكَ عَبْدٌ، لَا مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلَا مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلَا يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ» .
«allahumma rabbanaa walakal hamdu, hamdan kasiiran tɔyyiban mubarakan fiihi, mil'as samaa'i, wa mil'al ardi, wa mil'a maa baynahuma, wa mil'a ma shi'ta min shay'in ba'du, ahlas sanaa'i wal majdi, ahaqqu ma qaalal abdu, wa kullunaa laka habdu, laa maania limaa aatɔyta, walaa muhtiya limaa mannaata, walaa yanfau zhal jaddi minkal jaddu»31 . A tun be lɔ ka telen ni janya.
10- O kɔfɛ, a b’a fɔ Allahu Akbar ka sujudu ben, a te a bolo fila kɔrɔta, A be sujudu ben a ten kan, ani a nuun kan, ani a bolokunnadenw kan, ani a kinbiri kun fila kan, ani a senkunadenw kan, A be a ɲɛsin kibla ma n'a bolokunnadenw ani a senkɔninw ye. a be a telen a ya sujudu la, A be a tenda bila dugu ma, ani a nuun gala, a be a yɛrɛ sinsin a tɛgɛ fila kan, ka a nɔgɔnkunw kɔrɔta. a b'a bolo fila mabɔ a gɛrɛfɛ yɔrɔ fila la, a be a kɔnɔ mabɔ a woto fila la. Ka woto fila mabɔ a senkala fila la, A b'a fɔ a ka sujudu la ko:
«سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى».
«subhana rabbiyal aala» shyɛn kelen, A dafa cogo fitini ye shyɛn saba ye, i nafɔ a fɔla cɔgɔ min na fɔlɔ la. a be duawu kɛ ni duawuw ye minugu nana sunna la.
11. O kɔfɛ, a b’a kun kɔrɔta ka sɔrɔ a b'a fɔ la ko: «allahu akbar». O kɔfɛ, a be a sen jugu fɛnsɛn ka sigi a kan, k’a sen bɛrɛ lɔ, a be a bolo fila la a woto fila kan o kɔfɛ a b’a fɔ
«اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي، وَارْحَمْنِي، وَاجْبُرْنِي، وَاهْدِنِي، وَارْزُقْنِي».
«Allahumma igfir lii, warhamnii, wajburnii, wahdinii, warzuqnii»32.
12. O kɔfɛ, a b’a fɔ Allahu Akbar ka sujudu ben, a be kɛ a filanan la i nafɔ a ye min kɛ fɔlɔ la.
13- O kɔfɛ, a b’a kun kɔrɔta ka sɔrɔ a b'a fɔ la ko: «Allahu Akbar», k’a wiri a sen tɛgɛ kɔnɔ yɔrɔw kan, k’a sinsin a kinbirikun fila ni a woto fila kan.
14- N’a ka lɔli dafa, a be kalan daminɛ. a be lɔ filanan kɛ i nafɔ a ye fɔlɔ seli cɔgɔ min na .
15- O kɔfɛ, a be sigi tashahud fɔlɔ kosɔn, ka sigi ɲumansen kan ka kinisen lɔ, i nafɔ a be sigi cogo min na sujudu fila ni ɲɔgon cɛ, A be a kinibolo bila a kini wɔtɔ kan, ka a nun ma bolo bila a nun a wɔtɔ kan. A be a kini bolo bolokunnaden ba bila a bolokunnaden cɛmanncɛta kan, k’a kɛ halaka ɲɔgɔn ye (o kɔrɔ ye a b'a kuru). A b’e yirali kɛ n'a bolokunnaden filanan ye ani a b’a filɛ. Ani a be a fɔ:
«التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ».
Foli, ni sɔlii, ani fɛnɲumannw ka kan ni Alla le ye. Kisi b’i ye, ya e le kira, ani Alla ka hinɛ n'a ka baraka. Kisi ka kɛ anw ni Alla bato baga tilenninw kan. Ne be seereya kɛ ko tigi gɛrɛ tey ni Alla kelen tɛ, jɛn ɲɔgɔn t'ala, ani ne be seereya kɛ ko Muhamadu ye a ka jɔn n'a ka ciden ye. A tun be sigili ni surunya.
16 - O kɔfɛ, a be wiri k'a fɔ Allahu Akbar, a be raka’a sabanan ni naninan seli, a be olugu nɔgɔya ka tɛmɛ fɔlɔ fila kan. Ani a be Fatiha kalan o fila kɔnɔ.
17- o kɔfɛ, a be sigi tashahud laban ni tawaruk ye. Tawaruk ye: ka a seen jugu fɛnsin k’a bɔ fan bɛrɛ fɛ, ka seen bɛrɛ lɔ, k'a siginan fila la duguman.
18- O kɔfɛ, a be Tashahud laban kalan, o ye: i nafɔ Tashahud fɔlɔ, a b’a fara o kan:
«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ».
Alla, i ka sɔli kɛ Muhamadu ni Muhamadu ka sɔmɔgɔw kan, i nafɔ i ye sɔli kɛ Ibrahima ka somɔgɔw kan cogo min na. can na, i ye Tano masa ye ani i ye masa ba ye, Ani i ka hɛrɛ kɛ Muhamadu ni Muhamadu ka somɔgɔw ye, i nafɔ i ye hɛrɛ kɛ Ibrahima ka somɔgɔw ye cogo min na. can na, i ye Tano masa ye ani i ye masa ba ye.
19- A be tanga ɲini Alla fɛ ka bɔ jahanama tɔrɔ ma, ka bɔ kaburu tɔrɔ ma, ka bɔ ɲɛnamanya ni saya fitna ma, ani ka bɔ dajjal fitna ma. A be duawu kɛ ka bɔ duawuw la minw nana Kitabu ni Sunna kɔnɔ.
20- O kɔfɛ a be salamu bila a bolo ɲuman fan fɛ, a be a fɔ:
«السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ».
«asalamu alɛikum wa rahmantu lahi», Ani nunmabolo fɛ o cogo kelen na; A be salamu daminɛ a ɲɛɛ dini kibla ma, k'a laban kabɛn a yɛlɛmali dafa ma.
Seginan: Seli kɔniya fɛnw:
1-ɲa la yɛlɛma n’a ma kɛ ni haju ye .
2- Ka ɲɛ kɔrɔta ka taga sankolo la.
3- ɲa fila tuguli n’a ma kɛ ni haju ye.
4- Ka bolokala fila la dugu ma Sujudu wagati la.
5. Ka da ni nuun datugu n’a ma kɛ ni haju ye.
6- Seli kɛli tuma min na ɲɛgɛnɛ wala dakɔmataga lɔgɔ be a la, wala domini be a dafɛ a hakili be min na.
7- k'a teen n’a nuun jɔɔsi walisa ka sujudu tagamasiɲɛ minw tola o la, o ka bɔy, wa kojugu si t’a la k’o jɔɔsi Seli bannin kɔ.
8- Ka sinsin kogo kan wala o ɲɔgɔnna koo dɔ kan, k’i to lɔlila k’a sɔrɔ i mako t’a la.
9. seli tiɲɛ fɛnw:
1. Ka domini ani minni kɛ.
2- ka kuman dɔ fɔ min te seli kuman dɔ ye.
3- Yɛlɛli ni kan la bɔ yɛlɛ la .
4- K'a dabɔ a kaman ka a ka arkanuw walima a ka wajibiya kow dɔ toy.
5- K'a dabɔ a kaman ka ruknuw walima lɔ dɔ fara a kan.
6- Ka salamu bila ka kon limamu ɲɛ.
7- Ka Lamagali caman kɛ minw tugutuguni le ɲɔgon kɔ, minw te seli kow la, ni haja te o la.
8- Ka ko kɛ min be seli saratiw dɔ tiɲɛ; i nafɔ seliji ka cɛn, ani ka lebu bila kɛnɛma, ani ka yɛlɛman kosɛbɛ ka bɔ kibla la ni fɛn m'i jagoya, ani ka Ganiya tigɛ.
10- ɲina sujudu:
Sahauu: Ɲinɛ, Nabiɲuma ɲinɛna seli la nɛma ni kisi b’a ma; sabu Ɲinɛ ye adamadenw ta ga cogo dɔ ye. A ka ɲinɛ kɛla Alla ka nɛma dafali dɔ ye a ka manton kan ani o ka dina dafali, walasa o ka tugu a ka ɲɛyirali kɔ ɲinɛ wagati.
Ɲina sujudu be kɛ sababu minɔ kosɔn:
1- lahalaya fɔlɔ:
Ka dɔ fara Seli kan, o ye ka dɔ fara baraw kan walima ka dɔ fara kumanw kan:
A- Waleyaw farali: Ni farali kɛla fɛn na min ye seli bara dɔ ye, i nafɔ ka lɔ sigiyɔrɔ la, walima ka sigi lɔyɔrɔ la, walima ka kinbiri minɛ fara Seli kan walima sujudu, n’a y’o dɔ kɛ a ma lawuli a ma, a ka kan ka ɲinɛ sujudu kɛ.
b- Kumanw farali: i nafɔ kalan kɛli kinbiri minɛ la ani sujudu,
Ni a ye o kɛ; a be cɛɲan ko a ka sujudu kɛ a ka fili kosɔn .
2. A filanan:
Ka dɔ bɔ seli la ɲina fɛ, o be kɛ ko fila dɔ la:
A- lɔsen toli: ni lɔsen nin kɛla Allahu akbaru fɔlɔ ye, a ka seli ma dafa, wa ɲinɛ sujudu te nafa kɛ o la. Nga ni a kɛla lɔsen gɛrɛ ye min te takbira fɔlɔ ye; i nafɔ kinbiri minɛ walima sujudu, a hakili jigi la sanni a ka rak’a gɛrɛ kalan daminɛ; o kosɔn a ka kan ka kɔsegi ka na o kɛ ani min bena kɛ o kɔ.
Wa n'a hakili jigi la o la ka to kalan la lɔ gɛrɛ daminɛ la, lɔ min kɔnɔ a ka fili kɛ o be cɛn, ani lɔ min be na o kɔ, o lɔ be kɛ a nɔn la.
B- wajibiya fɛn toli: i nafɔ: taiya fɔlɔ ɲinali, walima subha nalahi fɔli ruku la. O lahalaya la: a be sujudu ben a ka ɲina kosɔn.
3- lahalaya sabanan: Sika:
A Misaliya: Ni mɔgɔ sika la ko a ka lɔ saba seli walima lɔ naani Zuhr (selifana) seli la, o lahalaya la:
a- Ni a dusu sabati la fen dɔ kan, a be bara kɛ n’o ye o kɔfɛ ka ɲina sujudu ben.
b- ko a hakili man sigi Fɛn kelen kan, a ka jɔ sekereliya kan, ka jumun sujudu kɛ.
Ni sigasigali kɛla seli kɔ, walima ni sigasigali caaman b’a la, a man kan k’a janto o sigasigali la.
nafa: ɲinɛ sujudu be kɛ salamu fɔ ɲɛ: ni a kɛla nagasi kosɔn, walima sigasigali ani foy ma giriya a miiriya kan. A be kɛ Salamu kɔfɛ: n’a y’a sɔrɔ ko a ka dɔ fara seli kan, walima n’a kɛla sika sika kosɔn, a ka baara kɛ min na ni fɛn ye min girinya la a yɔrɔ, O Ko la wasani le, ni Alla sɔn na.
Tan ni kelennan: gɛni kɛla ka bɔ Seli ma wagati minw la:
O sariyakolo jɔnjɔn ye ko seli daganin le tuma bɛɛ. N’ga sariya ye seli haramuya wagati dɔw la, i nafɔ ninugu :
1- Ka bɔ Fajri seli kɔfɛ fɔɔ ka se tele bɔ ma, ani a kɔrɔta ka se kalanden ɲɔgɔn ma ka bɔ dugukolo la, ɲɛden ta ye la.
2- Tuma min na tele be kɛ san cɛma fɔɔ a ka jɛngɛ, o le ye wagati bɛɛ la surun ma ye seli be bali min na.
3- Ka bɔ Asr (lanzara) seli la fɔɔ ka taga tele ben, o le ye seli haramuyali wagati bɛɛ la jamjan ye.
Seli minw daga ni le wagatiw la gɛni kɛla ka bɔ wagati minw seli ma:
1- Ka faridaw juru sara.
2. Seli minugu be kɛ sababu dɔ la, i nafɔ: misiri fo seli, ani Tawafu lɔ fila, ani ni tele ɲa cɛn na seli, ani su la seli.
3- Ka Fajiri sunna sara Fajiri seli kɔfɛ.
Tan ni filanan: jama seli:
O ye silamaya ka tagamasiɲɛ ba dɔ ye, ani o ye jama seli ye misiriw kɔnɔ, Silamaw bɛɛ bɛna a kan ko seli farida loru lɔli misiriw kɔnɔ ye Alla batow la gɛlɛman dɔ ye ani bato wale belebeleba dɔ, tiɲɛ na, silamaya batow la belebeleba le.
1- Jama seli kiti:
wa jama seli ye wajibi ye misiri kɔnɔ seli farida loru la, cɛ sebagaw bɛ kan. Sigili la ni tagama na, Dusu suma ni siranya wagati bɛɛ la ka kɛ Wajibi ye mɔgɔ kelen kelen bɛɛ kan.
Dalilu minugu be jaman seli ka wajibi kan, olugu ye: Kurana ni hadisa, ani silamaw ka kɛwale wagati tɛmɛninw la, kɔfɛ mɔgɔw k'o minɛ joona mɔgɔw fɛ.
Ka bɔ Kitabu kɔnɔ, Alla kɔrɔtani ka kuma:
﴿وَإِذَا كُنتَ فِيهِمۡ فَأَقَمۡتَ لَهُمُ ٱلصَّلَوٰةَ فَلۡتَقُمۡ طَآئِفَةٞ مِّنۡهُم مَّعَكَ...﴾
Ani n'i be olugu cɛma ka seli lɔ o ye, olugu la; jamakulu kelen ye lɔ ka fara i kan... [ An-Nisa: 102]. Aya k’a yira kosɛbɛ ko jama seli ye wajibi ye. sabu sira ma di silamaw ma o ka a toy siran tuma na, N’a tun te wajibi ye, sababu min tun ka kan ni sababu bɛɛ ye k’a ben, o tun be na kɛ siranya sababu ye. Jama seli toli ani ka fari faga a la, o ye munafikuw ka mankutu lɔni ba dɔ ye.
Ani ka bɔ hadisa kɔnɔ, hadisa cama b’a la, o dɔ ye:
Min be Sahih muslim kɔnɔ
أَنَّ رَجُلًا أَعْمَى قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَيْسَ لِي قَائِدٌ يَقُودُنِي إِلَى الْمَسْجِدِ، فَسَأَلَهُ أَنْ يُرَخِّصَ لَهُ أَنْ يُصَلِّيَ فِي بَيْتِهِ، فَرَخَّصَ لَهُ، فَلَمَّا وَلَّى دَعَاهُ فَقَالَ: «هَلْ تَسْمَعُ النِّدَاءَ؟» قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: «فَأَجِبْ».
Cɛ fiyentɔ dɔ ko: Ya Alla ka ciden, bilasira baga si te ne fɛ min be n'bilasira ka taga misiri la, a y'a ɲini a fɛ ka nɔgɔya kɛ a ye ka seli kɛ a ka so. A ye yamaruya di a ma. Tuma min na a y'a kɔ don, a y'a wele k'a fɔ ko: «E be seli weleli mɛn wa?» A ko: Ɔnhɔn. A ko: «N'o lo, i k'a jabi»33.
Nabiɲuma (nɛma ni kisi b'ama) ka yamaruya ka taga misiri la jema seli kaman ani wele jabi, k’a sɔrɔ fiyentɔ le ani gwɛlɛya b’a kan. O k'a yira ko jama seli ye wajibi ye.
2- Min na jama be sɔrɔ:
Jama seli be sɔrɔ ni lɔ kelen sɔrɔli ye ni Imamu ye, kira ka kuma kosɔn Alla ka nɛma ni kisi be a ma:
«مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الصَّلَاةِ فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلَاةَ».
«Mɔgɔ min ye lɔ kelen sɔrɔ seli la, o ye seli sɔrɔ.»34.
3- Lɔ kelen be sɔrɔ ni fen min ye:
Seli lɔ kelen be sɔrɔ ni kinbiri kun minɛ sɔrɔli ye, Ni mɔgɔ min nana kɔfɛ, ka a ka limamu sɔrɔ kinbiri minɛ na: a be jagoya a kan ka takbira fɔ k’a to a lɔnin be, o kɔ, a be kinbiri minɛ ka takbira fɔ tugun. Wa ni a yɛrɛ dan na Takbirat fɔlɔ kelen ma a lɔli tuman na, o be a wasa ka bɔ kinbiri minɛ takbira ma.
4- Sababu minugu be jama seli ben ka bɔ mɔgɔ man:
1- Bana, ni Juma la tagali ani Jama la tagali
gɛlɛya la a ma bana kosɔn.
2- Ka ɲɛgɛnɛ minɛ walima ka dakɔmataga minɛ; Sabu o b’a to hakili be bɔ seli la wa a be tɔɔrɔ fana se farikolo ma.
3- Domini sɔrɔli ni kɔngɔ be mɔgɔ la walima ni Domini nege b’a la, nga a kana kɛ delinanko ye walima fɛɛrɛ dɔ walasa ka ban ka taga jama seli la.
4- Siranya sɛbɛ min be mɔgɔ la a yɛrɛ kun na, walima a ka wari walima fɛn gɛrɛw la.
tan ni sabanan: siranya seli:
Siranya seli daga la kɛlɛ daganin bɛɛ la, i nafɔ kafiriw ni dantɛmɛ bagaw ani kɛlɛkɛlaw kɛlɛ, ka kɛɲɛ ni Alla kɔrɔtani ka kuma ye:
﴿...إِنۡ خِفۡتُمۡ أَن يَفۡتِنَكُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ...﴾
...Ni aw siran na ko kafiriw bena aw fitina... [An-Nisa: 101] mɔgɔ gɛrɛw suma o ma min nunugu kɛlɛ be daga.
Siran seli be kɛ ni sarati fila ye:
1. Jugu ye kɛ a kɛlɛ dagani le.
2) a ye kɛ mɔgɔw ye siranya bey k'o bena ben silamaw kan k’o to seli la.
siranya seli kɛcogo ya:
A kɛcogo ka ca, min lɔn na kosɛbɛ, o be i nafɔ a fɔla cogo min na Sahl (Alla ka diɲɛ a ma) ka hadisa kɔnɔ:
أَنَّ طَائِفَةً صَفَّتْ مَعَ النَّبِي ﷺ، وَطَائِفَةً وِجَاهَ العَدُوِّ، فَصَلَّى بِالَّتِي مَعَهُ رَكْعَةً، ثُمَّ ثَبَتَ قَائِمًا، وَأَتَمُّوا لِأَنْفُسِهِمْ، ثُمَّ انْصَرَفُوا، وَصَفُّوا وِجَاهَ العَدُوِّ، وَجَاءَتِ الطَّائِفَةُ الأُخْرَى، فَصَلَّى بِهِمُ الرَّكْعَةَ الَّتِي بَقِيَتْ مِنْ صَلَاتِهِ، ثُمَّ ثَبَتَ جَالِسًا، وَأَتَمُّوا لِأَنْفُسِهِمْ، ثُمَّ سَلَّمَ بِهِمْ.
ko Jɛnkulu dɔ ka sɔfa kɛ ni Nabiɲuma ye nɛma ni kisi b’a ma, jɛnkulu gɛrɛ tun be juguw ɲɛsinna. A ka lɔ kelen kɛ ni Jɛnkulu ye min be n'aye, o kɔ, a sabati la a lɔnin, o kelen kelen bɛ ka o ka seli dafa. O kɔ, o bɔla ka taga lɔ sɔfa la ka ɲɛsin juguw ma. Jɛnkulu tɔ kelen nana, a ka a ya rakat tɔɔ kɛ ni o ye. O kɔ, a tola sigili la, o kelen kelen bɛɛ y’o ka seli dafa. O kɔ, a ka salamu bila35.
An be nafa min sɔrɔ siranya seli la:
1- seli lɔyɔrɔ silamaya la, ani jama seli lɔyɔrɔ, sabu a ma ben nin wagati gɛlɛn na.
2- Ka gɛlɛya bɔ ni manton nin kan, ani sariya ka nɔgɔya ni a ka bɛn wagati ni yɔrɔ bɛɛ la.
3- Silamaya sariya dafaniya, ani a ye fɛn sariya lahalaya kelen kelen bɛɛ ye min be bɛn n’a ye.
Tan ni naaninan: Juma seli:
A fɔlɔ: a kiti:
Juma seli ye jagoya ye silama kelen kelen bɛɛ kan cɛ baliguyani, hakiliman, sigi baga min lɔjura te a ye.
Alla kɔrɔtani ka kuma kosɔn:
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَوٰةِ مِن يَوۡمِ ٱلۡجُمُعَةِ فَٱسۡعَوۡاْ إِلَىٰ ذِكۡرِ ٱللَّهِ وَذَرُواْ ٱلۡبَيۡعَۚ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ 9﴾
Aw minw limaniya la, ni welekan kɛla jumalon na ka taga seli ma, o tuma na, aw ka teliya ka taga Alla kofɔ ma, ka jago dabila. O le ka fisa aw ma, ni aw tun b’a lɔn. [ Al Jumua: 9].
ani Alla ka ciden ka kuma kɔsɔn -Alla ka nɛma ni kisi be a ma-:
«لَيَنْتَهِيَنَّ أَقْوَامٌ عَنْ وَدْعِهِمُ الْجُمُعَاتِ، أَوْ لَيَخْتِمَنَّ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ، ثُمَّ لَيَكُونُنَّ مِنَ الْغَافِلِينَ».
«Mɔgɔw bena juma seli toli dabila, walima Alla bena o dusukunw datugu, o kɔfɛ o bena kɛ mɔgɔ ɲiɲaɲiw ye».36.
Filanan: Juma seli ɲɛli saratiw:
a) Wagati: a wagati be i nafɔ Zuhr (selifana) seli wagati, A te ɲɛ sani a wagati, ani a te ɲɛ a wagati banni kɔfɛ.
2. jama ye lajɛn a la, jama bɛɛ la fitini ye mɔgɔ saba ye lɔnnibagaw ya kuma la min sankɔrɔta la. A te bɛn mɔgɔ kelen dɔrɔn ye, walima mɔgɔ fila.
3) Selikɛlaw ye kɛ sigibagaw ye boonw kɔnɔ minw lɔla ka kɛɲɛ ni boon lɔcogo ye min be kɛ tuma bɛɛ. Akɛla ka bɔ siman ni nɛgɛ la, walima ka bɔ kabakuruw la, walima ka bɔ bɔgɔ la, ani o nɔgɔn gɛrɛw, O kosɔn, a te ɲɛ burusi kɔnɔ mɔgɔw fɛ minw ka bonw ye gwataw ni shibonw ye, minw te sigi yɔrɔ kelen, nga o be tagama ka tugu bin kɔ o ka baganw kama.
4) khutuba fila ye kɛ a ɲɛ, sabu kira dumɛla o le kan nɛma ni kisi b’a ma.
A sabanan: Juma khutuba fila lɔsenw:
1- Alla tano ani Shahada fila.
2- Ka sɔli kɛ kira kan, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma.
3- ka sarankana kɛ ni Alla ɲɛsiranya ye.
4- Ka dɔ kalan kurana la.
5- Ka wajibi kɛ.
Naaninan: ko minw kanuni ne Juma khutuba fila:
1- Ka khutuba kɛ minbar kan.
2- Ka khutuba fila cɛ fara ni sigi surun ma ye. 3. Ka duawu kɛ khutuba fila la silamaw ye ani o ka kuntigiw.
4- ka khutuba fila surun ya.
5- Khutuba kɛla ye salamu bila mɔgɔw man minbari kan a yɛlɛ wagati la.
Lorunan: Ko minw kanuni ne juma lon na:
1- ka gɛsɛ ɲimi.
2- ka dugu kolo gisi n’a sɔrɔ la .
3- Ka sori ka taga juma seli la.
4- Ka taga misiri la sen na ani ka na kɛ yɛlɛnkan fen kan.
5- Ka surunya alimami la.
6- Duawu.
7- Suratu Al Kahf kalan li.
8- Ka sɔlatu kɛ Nabiɲuma kan, Alla ka nɛma ni kisi be a kan.
A wɔɔrɔnan: fɛn minw be bali mɔgɔ ma min tagala juma seli la:
1- Kuma be haramuya ni imamu be khutuba la Jumalon na, ciden ka kuma kosɔn, nɛma ni kisi be a kan:
«إِذَا قُلْتَ لِصَاحِبِكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ: أَنصِتْ، وَالْإِمَامُ يَخْطُبُ، فَقَدْ لَغَوتَ».
«Ni i yafɔ i kɛrɛfɛ mɔgɔ ye jumalon ko: I je ka lamɛnni kɛ, k’a sɔrɔ limamu be khutuba la, i ye kuma gwansan fɔ»37. O kɔrɔ: i ka kuma fu fɔ, wa kuma fu ye jurumu ye.
2- A kɔnni ne ka panpan mɔgɔw kunan, fɔɔ ni mɔgɔ ye alimami ye, walima ka tɛmɛ ka taga sigi yɔrɔ la a te se ka se min ma fɔɔ n'a paanan mɔgɔw kuna.
Juma seli sɔrɔli:
Mɔgɔ mi ye ruku sɔrɔ alimami fɛ Juma seli lɔ filanan na, o ye Juma sɔrɔ, a ka a dafa lɔ fila, Nga ni a ma lɔ filanan ruku sɔrɔ, Juma seli tagala k'a dan, a be a dafa k'a kɛ selifana lɔ naani ye. A b'o cogola, mɔgɔ min juma seli tɛmɛna a kan sunɔgɔ kosɔn walima fɛn gɛrɛ, a be selifana seli.
15. Lɔjura tigiw ka seli:
Folɔ: banabagatɔ ka seli:
Fɔlɔ: A ka kan banabagatɔ ye ka seli kɛ i nafɔ a be se cogo min na, Wa a toli te bɛn a ye fɔɔ a wagati be tɛmɛn ni a ni a hakili be ɲɔgɔn fɛ.
Filana: Banabagatɔ be seli kɛ cogo di:
1- A be wajibiya banabagatɔ kan, a ye seli kɛ a lɔni ni a be se ka lɔ n’a ma kɛ ni gɛlɛya ye walima torɔ, a be a kinbiri minɛ ani a be sujudu ben.
2- Ni a be tɔɔrɔ sɔrɔ kinbiri minɛ la walima sujudu kɛ, k’a sɔrɔ a be se ka lɔ; a k'a kun biri kinbiri minɛ ni sujudu nɔn na.
3- ni a ma se ka seli kɛ a lɔni, a be sigi, Sunna ye ka sigi k'a sen kuru lɔ yɔrɔ la, ani k'a kun biri kinbiri minɛ yɔrɔ la, ani ka Sujudu ben duguma n'o nɔgɔyala, n'o tɛ, a b'a kun biri Sujudu yɔrɔla k'a kɛ ka jigi ka tɛmɛ kinbiri minɛ kan.
4- ni a ma se ka seli kɛ a sigini; a be a kɛ a kɛrɛ kan, ani k'a ɲansi kibla man, Kinibolo kɛrɛn le ka fisa n'a nɔgɔyala, ani a b'a kun biri ni kinbiri minɛ ni Sujudu ye.
5- Ni a ma se ka seli kɛ a kɛrɛn kan, a be seli kɛ a lani a kɔ kan, k’a sen fila ɲɛsin Kibla fan fɛ, ka a kun biri kinbiri minɛ ni sujuda ye.
6- Ni farikolo jigi ma nɔgɔya a ma kinbiri minɛ ni sujudu la, a b’a kun biri. N’o gɛlɛyala a ma, kun biri be bɔ a ma, a be seli kɛwalew kɛ a dusukun na. A be seli kɛwalew Ganiya i nafɔ kinbiri minɛni, ani sujudu ben, ani sigili, k’a to a cogoya yɛrɛ la, k’a ka zikiriw kɛ.
7- Banabagatɔ be seli saratiw kɛ i nafɔ a be se cogo min na, i nafɔ: ka ɲɛsin kibla ma, ka seliji kɛ jii la walima ka tayamam kɛ n’a ma se, ani k'a yɛrɛ saniya kɔsɔw ma. Ni a ma se o si la, o be bɔ a kan, a be seli kɛ ka kɛɲɛ n'a ka cogoya ye, a ma kan ka seli bɔ a wagati la.
8- Sunna ye ko banabagatɔ ye sigi k'a senw kuru lɔ yɔrɔ ni kinbiri minɛ yɔrɔ la, ani k'a sen bɛrɛ lɔ ka sigi sen jugu kan yɔrɔ tɔw bɛɛ la.
A filanan: Tagamakɛla ka seli:
1- lɔjura tigiw dɔ ye tagamakɛlaw ye, a daganin ne o ye ka raka naani seli surunya ka bɔ raka naani na ka kɛ fila ye. Alla kɔrɔtani ka kuma kosɔn :
﴿وَإِذَا ضَرَبۡتُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَلَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَن تَقۡصُرُواْ مِنَ ٱلصَّلَوٰةِ...﴾
ni aw be tagamana dugukolo kan, basi si t'aw kan ko aw ye seli surunya... [An Nisa: 101].
aminɛna anas fɛ, Alla ka diɲe a ma, a ko:
«خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ، فَكَانَ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ، حَتَّى رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ».
« An bɔla ni nabiɲuma ye nɛma ni kisi b’a ma ka bɔ Madina ka taga Maka, a tun be seli kɛ raka fila fila, fɔɔ an kɔsegi la ka taga se Madina»38.
O surunya be daminɛ tuma min na tagamakɛla bɔla a ka dugula; sabu Alla ka a daga mɔgɔw ye minw be tagama dugukolo kan, o ye seli surunya. Sani a ka bɔ a ka dugu kɔnɔ, a te jate tagamakɛla ye, Sabu Nabiɲuma nɛma ni kisi b’a ma tun b’a ka seli surunya dɔrɔn n’a tun be tagama la.
2- Janya min, ni tagamakɛla b’a fɛ ka taga, o b’a to a b’a ka seli surunya, o ye kilomɛtɛrɛ biseegi ɲɔgɔn ye.
3. Tagamakɛla be se k’a ka seli surunya fɔɔ a ka don dugu la a bɔ la min na.
4- Ni tagamakɛla sela dugu dɔ la ani a b’a fɛ ka to yen, lahalaya saba le b'a la:
a) ka Ganiya ta ka sigi ka tɛmɛ tele naani kan; o la a ka kan a ye seli dafa kabini a sigi tele fɔlɔɔ la, wa a te bɛn a ye ka tagama nɔgɔyaw ta.
b) ka Ganiya ta ka sigi tele naani walima min ka dɔgɔ ni o ye, a dagani le k’a ka seliw surunya ani ka tagama nɔgɔyaw ta.
j) A kana Ganiya ta ka to yen wagati kɛrɛnkɛrɛnnin dɔ kɔnɔ, nga a be se ka to yen tele kelen walima tele tan ka kɛɲɛ ni yɔrɔ bɛnnin ye a ma, walima furakɛli wala kɔsegili ka taga dɔgɔtɔrɔso la, n’a laɲini banna a be kɔsegi a ka dugu la; o tigi be se k’a ka seli surunya ani ka tagama nɔgɔyaw ta fɔɔ a ka kɔsegi, hali n’a ka wagati tɛmɛna tele naani kan.
5- Ni tagamabaga selila limamu sigibaga kɔfɛ; a ka kan ka seli dafa, hali ni a ma foy sɔrɔ selila fɔɔ tahiya laban.
6- Ni sigibaga ka seli kɛ tagamabaga kɔfɛ min b'a ka seli surunya, a be jagoya sigibaga kan a y'a a ya seli dafa Imamu ya salamu kɔfɛ.
16: Seli deni ani seliba seli:
Silamaw ka seli lɔnw ye seli lɔnw ye minw bɔla o Matigi fɛ, Alla kɔrɔtani le ka o sariya sigi o ye, o m’o sariya sigi o yɛrɛ ma. Seli si te o bolo fɔɔ seli fila dɔrɔn, o ye seli deni ani seli ba ye. A te i nafɔ kafiriw ka seliw wala bidaa mɔgɔw ka seliw, o minw Alla kɔrɔtani m'o sariya sigi wala ka yamaruya kɛ o la, nga o y’o sariya sigi o yɛrɛ ye.
Seli fila seli kiti:
wajibi le min mɔgɔw be ɲɔgɔn wasa a la, Nabiɲuma dumɛna a kan nɛma ni kisi b’a ma, wa a ka kalifa kandaniw fana dumɛna a kan Alla ka diɲe o ma. o ye dina ka tagamansɛnw ani a ka ko kɛnɛ kantaw dɔ ye.
Seli lon seli wagati: Seli lon seli wagati be daminɛ ni tele kɔrɔtala ka se kalan janya ma, o kɔrɔ, lɛri klan naani na ɲɔgɔn telebɔ kɔ, ani a be ban ni tele jɛngɛnna kabɔ sankolo cɛma.
Seli fila seli kɛcogoya:
1- A be daminani takbira fɔ lɔ fɔlɔ la, o kɔfɛ a be daminɛni duahu kalan, o kɔfɛ a be takbira wɔɔrɔ fɔ, a b’a bolo fila kɔrɔta takbira o takbira la, a be Alla mantɔɔrɔ ani k’a tantu, ani a be salati kɛ Annabi ﷺ kan takbiraw cɛ la, o kɔfɛ, a be taawuzi fɔ ani basmanla fɔ, ani a be daminɛ kalanni na.
2- A be takbira loru fɔ lɔ filanan na yɛlɛmanli takibra kɔfɛ, o kɔfɛ a be auzu billahi fɔ ka Bismilahi fɔ, ka kalan daminɛ. A be kanu a ye ka kalan kɛ lɔ fɔlɔ la Fatiha kɔfɛ Suratul aala la, ani a be Suratul gashia kalan lɔ filanan la,
3- Ni alimami ye salamu bila, a be yɛlɛ minbar kan ka khutuba fila kɛ, a be sigi dɔɔni o cɛma i nafɔ a be kɛ cogo min na jumalon khutuba la.
Seli lon sunaw:
A- Jɛnɛbakoli.
b- ki saniya ani k'i kasadiya.
J- Ka domini kɛ seli deni la sani a ka bɔ, ani seli ba seli kɔfɛ ka bɔ a ka seli saraka la ni seli saraka b’a fɛ.
d- Ka tagama ka bɔ.
H: Ka taga sira dɔ kan ani ka segi sira gɛrɛ kan.
W- Ka kɔn ka na seli yɔrɔ la, o ye tugubaga ta ye, alimamu tɛ.
Ka Allahu akbaru fɔ:
Allahu akbaru fɔ ye Sunna ye seli fila suw la, ani Zul-hijja kalo tele tan fɔlɔw la, ani arafa kɔfɛ lonw la, o ye suguya fila:
Sougou fɔlɔ: Allahu akbaru min be fɔ wagati bɛɛ la: o ye min wagati ma dantigɛ.
1- seli deni la: Ka bɔ tele beni ma Seli suu la, fo ka se Seli lon seli daminɛ ma.
2- seliba la: ka bɔ Zul-hijja kalo tele fɔlɔ su telebenni la, fo ka se Tashriqi telew laban telebenni man.
Cogo filanan: Allahu akbaru fɔli min den ni le fen gɛrɛ la: o ye min den ni le seli faridaw kɔfɛ yɔrɔ la.
1- Mɔgɔ min te ihramu la: ka bɔ Arafa lon fajiri la fo ka se Tasriqi telew laban lansara man.
2- Mɔgɔ min be ihramu la: ka bɔ Seli lon zuhuru (Selifana) seli la fo ka se Tasriqi lon laban lansara seli man.
Tan ni wolonfilanan: Kusufu, tele walima kalo ɲa cɛnli seli:
tele ni kalo ɲa cɛnli kɔrɔ:
Al-Khusuf: Kalo yelen tagali su fɛ, walima a fan dɔ.
Kusufu ye: tele yelen tagali walima a fan dɔ tele fɛ.
Kusufu seli kiti:
Sunna ma gɛrɛyani le, a daliluya ye Alla ka ciden ka kɛwali ye, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, sabu a k'a seli tuma min na tele ɲɛ cɛn na a ka wagati la. I nafɔ a ka yamaruya ni a kɛli ye; be o yira cogo min na, wa lɔnibagaw bɛna a kan ko a be sariya kɔnɔ.
A wagati:
Ka bɔ tele walima kalo nɔrɔ taga ma fɔɔ a ye segi a cogo la.
A cogo ye:
A lɔ hakɛ ye lɔ fila ye, i be kalan kɛ o la ka kan labɔ, a kɛcogo ye ni ye:
a- A be Allahu Akbar fɔ ka don seli la, ka istifta fɔ, ka isti'aza fɔ, ka bismilla fɔ, ka Fatiha kalan, o kɔfɛ a be sura jan dɔ kalan.
b- O kɔfɛ, a be kinbiri minɛ ka janya ka mɛɛ.
j- O kɔfɛ, a be wili ka bɔ ruku la, k’a fɔ: (Sami’a llāhu limann ḥamidah), o kɔfɛ a be Fatiha kalan, o kɔfɛ a be kalan jan kɛ min ka surun ni fɔlɔ ye.
d- O kɔfɛ, a be kinbiri minɛ ka janya, min ka surun ni fɔlɔ ye.
ه- O kɔfɛ, a b'a kun kɔrɔta ka bɔ kinbirikun minɛ la, k'a fɔ ko: (sami Allahu liman hamidahu).
o kɔfɛ, a be sujudu fila kɛ ka janya.
ز- O kɔfɛ, a be wili lɔ filanan kaman, o be kɛ i nafɔ lɔ fɔlɔ, nga a ka surun n’o ye.
A sunnaw ye:
A) Ka weleli kɛ a ye ni kuman ninugu ye: Asɔlatu jami'a (o kɔrɔ ye seli be lakafo la).
b) Ka seli jama la.
J) Seli jan kɛli ni a lɔli ni a kinbiri minɛ ani a sujudu ye.
d) lɔ filanan ye surun ya ni fɔlɔ ye.
e) Ka wajibi kɛ a kɔfɛ, ani ka lasuli kɛ ka taga Alla bato ma ani ko koniw toli.
w) Ka duawu caya ani damakasi, ani ka istigfaru kɛ, ani ka saraka bɔ.
Tan ni seginan: Sanji ɲini seli:
1) sanji ɲini seli: o ye ka lamini ɲini Alla kɔrɔtani fɛ ni sanji jigi ye jaa wagati la.
Sanji ɲinini seli kɛ wagati:
Sanji ɲini seli kɛli sariyanin le ni dugukolo jala, sanji tigɛla, ani tɔɔrɔ sɔrɔ la a tigɛli fɛ. O la, sira gɛrɛ t’o fɛ fɔɔ o ka o yɛrɛ majigi o matigi ɲɛ kɔrɔ, ka sanji ɲini a fɛ, ani ka dɛmɛ ɲini kɛ a fɛ ni majiginiya suguya caman ye.
- A- Ka seli kɛ jama la tuma dɔ, walima kelen kelen.
B- Juman kutuba la, kutubakɛla be duawu kɛ, ka Muslim olu ye amina fɔ a la duawu kan.
J- Wagati dɔw la fana, ka duawu kɛ, o kɛla wagati wagati ye, n’a ma kɛ ni seli ni khutuba kɛ ye.
sanji ɲini seli kiti:
Sunna magɛlɛyani le ni a sababu sɔrɔla, Nabiɲuma ka kɛwali kosɔn, Alla ka nɛma ni kisi b'a ma, i nafɔ a be Abdullahi bin Zayd ka hadisa la, Alla ka diɲɛ b'a ma, ko:
«خَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى الْمُصَلَّى، فَاسْتَسْقَى، وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ، وَقَلَبَ رِدَاءَهُ، وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ».
«Nabiɲuma bɔla ka taga seli kɛ yɔrɔ la nɛma ni kisi b’a ma, ka sanji ɲini duawu kɛ, k'a ɲɛsin kibla ma, ka a ka kanhakɛ yɛlɛma, ka lɔ fila seli»39.
sanji ɲini seli kɛ cogo ye:
Sanji ɲini seli kɛ cogo a yɔrɔ la, o ye i nafɔ seli lon seli. A kanuna k’a kɛ seliyɔrɔ la i nafɔ seli lon seli, a kitiw fana be i nafɔ seli lon seli kitiw; raka hakɛ la, kan bɔli la kalan la, kɛli la ka kɔn khutuba ɲɛ, ani takbira gɛrɛw la raka fɔlɔ ni filanan na ka kɔn kalan ɲɛ. I nafɔ a wala walali kɛ la seli lon fila seli la. Ani a be khutuba kɛ, kɛ ko kelen.
Tan ni kɔnɔndɔnan: Su seli kitiw:
A Fɔlɔ: ni mɔgɔ min nana sabagatɔ nii bɔ wagati la:
1- Sunna le mɔgɔ kan, min be sabagatɔ kɛrɛfɛ a nii bɔ wagatila, k'a kalan «Laa ilaaha illa Lah» la.
2- Sunna le k'a ɲɛsin kibla man.
3- a kanuna k'a ɲɛ fila tugu.
4- Sunna le Ka suw sutara ni fani ye a ka saya kɔ.
5- A Ka kan ka teliya ka labɛn.
6- Ani a be wajibiya ka teliya ka a ka juruw sara.
7. Ka Su ko ani ka a kasange, o fila bɛɛ ye farida kifaya ye.
Filanan: Su seli kitiw:
A kiti ye: farida kifaya (ni dɔ ka kɛ a be ben ka bɔ tɔw kan).
A saratiw:
1) K’i ɲɛsin kibla man.
2) Ka lebu sutara.
3) yɛrɛ tanga kɔsɔ ma.
4) Selibaga ni su ka saniya.
5) Selibaga ani su ka kɛ silamaw ye.
6) Ka kɛ su la seli yɔrɔ la n'a be dugu kɔnɔ.
7) A Ka kɛ baligu ye.
A lɔsenw :
1) Ka lɔ a la.
2- ka Allahu akbaru fɔ shyɛn naani.
3) ka fatiha kalan.
4) Ka sɔli kɛ kira kan, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma.
5. Ka duawu kɛ su ye.
6) ka o tugu ɲɔgɔn na.
7) Ka salamu bila.
A ka sunaw:
1) Ka bolo fila kɔrɔta takbira bɛɛ la.
2) ka tanga ɲini kɛ ka bɔ setana ma.
3) Ka duawu kɛ i yɛrɛ ye ani silamaw.
4) Ka kalan kɛ ki kan jigi.
5) K'a lɔ takbira naaninan kɔfɛ ani salamu ɲa fɛ dɔɔni.
6) Ka bolo bɛrɛ bila bolo jugu kan disi kan.
7) Ka ɲan yɛlɛma ka taga kinibolo fɛ salamu bila tuman na.
A cogoya:
Limamu ani kelena selila be lɔ cɛ disi yɔrɔ la ani muso cɛma, a be takbira ihram fili, ka isti’aza kɛ, nka a kana istiftaah kɛ, a be Bismillahi fɔ, ani ka Fatiha kalan.
O kɔfɛ a be takbira kɛ ka sɔli kɛ Nabiɲuma kan nɛma ni kisi b’a ma, o kɔfɛ a be takbira kɛ ka duawu kɛ su ye i ko a nana sariya la cogo min; I nafɔ aka koumakan, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma:
«اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِحَيِّنَا وَمَيِّتِنَا، وَصَغِيرِنَا وَكَبِيرِنَا، وَذَكَرِنَا وَأُنثَانَا، وَشَاهِدِنَا وَغَائِبِنَا، اللَّهُمَّ مَنْ أَحْيَيْتَهُ مِنَّا فَأَحْيِهِ عَلَى الإِيمَانِ، وَمَنْ تَوَفَّيْتَهُ مِنَّا فَتَوَفَّهُ عَلَى الإِسْلَامِ، اللَّهُمَّ لَا تَحْرِمْنَا أَجْرَهُ، وَلَا تُضِلَّنَا بَعْدَهُ».
«Ya Alla, yafa anw ka ɲenɛmaw ni anw ka suw ma, ani anw ka denmisɛnw ni anw ka mɔgɔkɔrɔbaw, ani anw ka cɛw ni anw ka musow, ani anw ka kɛnɛkan mɔgɔw ni an ka mɔgɔ minw tey. Ya Alla, i ye mɔgɔ o mɔgɔ ɲanamaya an cɛma i ka o tigi ɲɛnamaya limaniya kan, i ye mɔgɔ o mɔgɔ faga an cɛma i k’a faga silamaya kan. Ya Alla, i kana an bali a sara la, i kana an lafili a kɔ»40.
Ani Alla ka kuma:
«اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ وَارْحَمْهُ، وَعَافِهِ وَاعْفُ عَنْهُ، وَأَكْرِمْ نُزُلَهُ، وَوَسِّعْ مَدْخَلَهُ، وَاغْسِلْهُ بِالْمَاءِ وَالثلْجِ وَالْبَرَدِ، وَنَقِّهِ مِنَ الْخَطَايَا كَمَا نَقَّيْتَ الثَّوْبَ الْأَبْيَضَ مِنَ الدَّنَسِ، وَأَبْدِلْهُ دَارًا خَيْرًا مِنْ دَارِهِ، وَأَهْلًا خَيْرًا مِنْ أَهْلِهِ، وَزَوْجًا خَيْرًا مِنْ زَوْجِهِ، وَأَدْخِلْهُ الْجَنَّةَ، وَأَعِذْهُ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ، وَمِنْ عَذَابِ النَّارِ».
«Ya Alla, i ka yafa a ma ka hinɛ a la, k’a lanfiya ka yafa a ma, ka a ka donyɔrɔ bonya, ka a ka donyɔrɔ lawasa, ka a ko ni jii ni glase ni sanbɛlɛnin ye, I k’a saniya ka bɔ jurumuw la i nafɔ fanin gɛman be la saniya cogo min na ka bɔ nɔgɔ la, k’a falen ni so ɲuman ye ka tɛmɛ a ka so kan, ani somɔgɔw ɲumanw ka tɛmɛ a ka somɔgɔw kan, ani furuɲɔgɔn ɲuman ka tɛmɛ a ka furuɲɔgɔn kan, k’a don Alijinɛ kɔnɔ, k’a tanga ka bɔ kaburu tɔrɔ ma, ani ka bɔ jahanama tɔrɔ ma»41. O kɔfɛ a be takbira fɔ, ani a be lɔ dɔɔni, o kɔfɛ a be salamu kelen bila a kinibolo fɛ.
Barokun sabanan: jaga
1- Jaga lɔni ani a lɔ yɔrɔ:
Jaga arabukan na: yiriwali ani jidili.
Jaga sariya kɔnɔ: O ye hakɛ ye min wajibiyala wari kɛrɛkɛrɛniw la k'a di jamakuru kɛrɛkɛrɛni dɔ ma.
A le ye silamaya lɔsen sabanan le ye, A ni Seli tɔgɔ fɔla ɲɔgɔn fɛ Kurana kɔnɔ yɔrɔ bisegi ni fila la, min b’a ka bonya yira.
Alla kɔrɔtani ko:
﴿وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ...﴾
{Aw ye seli lɔ, aw ye jaga di...} [ Al Bakara: 43].
Kira ko: Alla ka nɛman ni kisi b’a ma;
«بُنِيَ الإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّـهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّـهِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَحَجِّ الْبَيْتِ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ».
«Silamanya lɔla lɔsen loru kan: ka sereya lɔ ko tigi si tey ni Alla tɛ ani ko Muhamandu ye Alla ka ciden ye, ani ka seli lɔ, ani ka jaga bɔ, ani ka bon heji, ani ka sunkalo sun»42.
Ani silamaw bɛna a ka jagoyali kan, ani ka bɛn a kan ko ni mɔgɔ min ma sɔn a farida ya ma o tigi be kafiriya, ani mɔgɔ kɛlɛli kan min ma sɔn k'a di.
2- Jaga jagoya saratiw:
a) Hɔrɔnya: a te wajibiya jɔn kan; sabula nafolo te a le bolo, wa min b’a bolo a matigi ta le, o kama a ka jaga be a matigi le kan.
b) Silamaya: a te wajibiya kafiri kan; sabula bato ni masurunya cogo dɔ le Alla la, wa kafiri te bato ni masurunya kɛlaw cɛma.
J) Hakɛ marali min sigila sariya bolo: Wajibi tɛ nafolo si la min ka dɔgɔ ni hakɛ sigini ye sariya bolo, o min ye wari hakɛ dɔ ye min lɔnnin ne.
d) marali dafani: O kɔrɔ ye ko nafolo ka kɛ mɔgɔ ta ye min b'a mara marali dafanin na, jaga te nafolo la min mara ma sabati, i nafɔ Kitaba juru (o ye juru le ye min be jagoya jɔn kan a ka kan hɔrɔnyali kosɔn).
5) San kelen ka tɛmɛ nafolo kan: Ka bɛn Aisha ka hadisa ma, Alla ka diɲɛ a ma, a ka min lakali ka bɔ Nabiɲuma fɛ nɛma ni kisi b’a ma:
«لَا زَكَاةَ فِي مَالٍ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ».
“Jaga te nafɔlɔ la fɔɔ sanji kelen ka tɛmɛ a kan”43.
3- Nafolo minugu kan jaga bɔ ye jagoya ye:
A fɔlɔ: bɛgɛnw,
O le ye ɲongɔmɛ, misi ani saga ye, Jaga be wajibiya o la ni sarati fila ye:
1. Ka a mara nɔnɔ ni denwolo kaman, a kana kɛ baara kaman.
2- Ka kɛ begɛn gɛn ta ye (o kɔrɔ ye ko: min be gɛn), Jaga te wajibiya baganw la minugu be balo ni balofɛnw ye a ye minw san o ye, walima a taga la binw tigɛ minw ye walima o n'a ɲɔgɔnaw. Jaga te jagoya fana baganw la minw be gɛn san fan dɔ la, o min te san bɛɛ ye walima a fanba.
4- Baganw ka hakɛ sigini sariya bolo:
1- Ɲogɔmɛ jaga:
Ni saratiw dafa la; a wajibiya la ɲɔgɔmɛ loru bɛɛ la saga kelen, tan na saga fila, tan ni loru la saga saba, mugan na saga naani, I nafɔ hadisa ni lɔnnikɛlaw ka bɛnkan b’a yira cogo min. N’a sela mugan ni loru ma, bintu makhad be jagoya o la, o ye ɲɔgɔmɛ muso ye min ye san kelen dafa ka don san filanan kɔnɔ, n’o ma sɔrɔ, ibnu labun b’a nɔ dafa (o ye ɲɔgɔmɛ cɛ ye min ka san fila dafa a dona sabanan kɔnɔ).
Ni ɲɔgɔmɛ sela bisaba ni wɔɔrɔ; bintu labun le be jagoya o la, bintu labun ye ɲɔgɔmɛmuso min be saan fila.
Ni a sela bi naani ni wɔɔrɔ ma, hikkɔ le be wajibiya o la, hiqqah ye ɲɔgɔmɛmuso min ka saan saba dafa.
Ni ɲɔgɔmɛ hakɛ sela biwɔɔrɔ ni kelen ma, o tuma na, judhea le be jagoya o la, o ye min ye saan naani dafa.
Ni ɲɔgɔmɛ hakɛ bɛɛ sela biwolonfila ni wɔɔrɔ ma, o tuma na, bintu labun fila le be jagoya o la.
Ni ɲɔgɔmɛ hakɛ sela bi kɔnɔntɔn ni kelen ma, hiqqah fila be jagoya o la.
Ni ɲɔgɔmɛ hakɛ bɛɛ ka ca ni kɛmɛ ni mugan ye ko kelen ne fara la a kan, o tuma na, bintu labun saba le be jagoya o la, o kɔfɛ (n'a jidi la o kan) bintu labun kelen be jagoya ɲɔgɔmɛ binaani bɛɛ la, ani hiqqah kelen be jagoya ɲɔgɔmɛ biloru bɛɛ la.
2- misi jaga:
Jaga be Wajibiya misi la ni saratiw dafala, n’a sela misi bisaba ma: cɛɛ walima muso tugubaga; o kɔrɔ, min ye saan kelen kɛ ka don saan filanan na.
Jaga te jagoya misi la min ma bisaba sɔrɔ.
N’a sela binaani ma, o tuma na, musinat le be jagoya a la, o ye: misimuso min ye saan fila dafa.
Ni misiw bɛɛ hakɛ tɛmɛna bi naani kan, o tuma na, tabie walima tabieat be jagoya bisaba bɛɛ la, musinat be jagoya binaani bɛɛ la.
3- saga Jaga:
Ni Bigan bɛɛ lajɛni sela binaani ma, o kɛla saga ye wo, walima a kɛla bakɔrɔnw ye, o tuma na, a be jagoya kelen ye kɛ jaga ye, o min ye sagaden ye, walima bakɔrɔnmuso ye.
Jaga te jagoya saga ni bakɔrɔnw la ni o hakɛ ma se bi naani ma. Ni saga bɛɛ hakɛ sela kɛmɛ ni mugan ni kelen ma, saga fila wajibiyala a la. Ni a sela kɛmɛ fila ni kelen ma, saga saba wajibiyala a la.
O kɔfɛ, farida be sabati o kan, saga kɛmɛ na saga kelen; o la saga kɛmɛ naani na saga naani, a be kɛ o cogola ka taga.
Filanan: fen min be falen ka bɔ Dugukolo la olugu ka jaga:
fen min be bɔ Dugukolo kɔnɔ be cogiya fila:
1) Sumanw ni yiridenw.
2) Nɛgɛ mafɛnw minw be bɔ dugu kolo kɔnɔ.
Sugu fɔlɔ: Sumanw ni yiridenw:
Jaga be jagoya Sumanw la, i nafɔ: Alikama, ɲɔn, ani manlo. Ani yiridenw na, i nafɔ tamalo ni jabibi, A te wajibiya falenfɛn gɛrɛw la, i nafɔ kuw ni nankɔfɛnw.
Jaga wajibiyali saratiw sumanw ni yiridenw la:
1) A ye kɛ fen ye min be mara. Jaga te fen na min te mara, i nafɔ yiridenw ni nankɔfɛnw.
2) A ye kɛ fen ye min be suma ni sumani minɛn ye. Jaga te fen na min be jate kelen kelen walima ni giriya lɔn ye; i nafɔ zɛrɛn, jaba, grenadi, ani fen gɛrɛw.
3) A ye se hakɛ sigini ma sariya la: o ye wasaq loru le ye, jaga te jagoya fen na min ka dɔgɔ ni o ye.
4) hakɛ sigini sariya fɛ o ka kɛ mɔgɔ bolo jaga wajibiya tuma.
Ni mɔgɔ kɛla a tigi ye jaga wajibiya wagati tɛmɛni kɔ, jaga te wajibiya a kan, i nafɔ n'a y’a san walima a di la a ma a tigɛni kɔ.
A jaga wajibiyali wagati:
Jaga be jagoya Sumanw ni yiridenw na ni o ka ɲa daminɛ na, o ka ɲa damina tagamasiyɛnw ye nin ye:
A- Sumanw na: n’a gɛlɛyala k'a ja.
b- Tamalo la: a ka kɛ wuleman ye wala nɛrɛmuguman.
C- Rezɛnw na: A ka magaya ani ka diya.
A hakɛ sigini sariya la:
Sumanw ni yiridenw ka jaga wajibiyali hakɛya: wasuqu loru, Wasqu ye Sɔ’u biwɔɔrɔ ye, O la, hakɛ sigini be kɛla Nabiɲuma ka Sɔ’u kɛmɛ saba ye, o be bɛn kilogaramu la: kilogaramu 900 ɲɔgɔn ma.
Jaga hakɛya min ye wajibi ye o la:
Fen minw be lamin ni a ma kɛ ni jijaliba ye ani musaka, i nafɔ minw be lamin sanji ni jibɔyɔrɔw fɛ, tilan Tannan le be jagoya olugu la.
minw be lamin ni jijalibaw ni musakaw ye, i nafɔ minw be lamin ni jii ye min be bɔ kɔlɔnw ni bajiw la, biganw wala bi ka masinw be min bɔ; Tannan tilancɛ be jagoya olugu la.
Sougouya filanan: valɛri mafenw minw be bɔ dugukolo la:
Fen minw be bɔ dugukolo la o dɔ ye: dugukolo valɛri mafenw ye, O ye fen min be bɔ dugukolo kɔnɔ min te a sugu dɔ ye, i nafɔ: sanu, ani warigɛ, ani nɛgɛ, ani fen valɛriman tɔw.
O ka jaga wajibiya wagati:
Ni a y'a sɔrɔ ka kɛ a ta ye; a b'a jaga bɔ o yɔrɔnin, sabu sarati tɛ san ka tɛmɛ a kan. O ka hakɛya ye sanu ani warigɛ ka hakɛya ye, o sɔngɔn tilanyɔrɔ tannan be tilan naani ka kelen bɔ naani o la.
Sabanan: Wari jaga:
Nafolo ma fɛnw ye: sanu, ani warigɛ, ani wari, o jaga wajibiyani le, O daliluya ye: Alla ka kouma kan ye:
﴿...وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ﴾
{Minw be sanu ni warigɛ mara, ka sɔrɔ o t'o sonli kɛ Alla ka sira kan, i ye o lasɔmi ni jangata gɛlɛn ye} [A Tawba: 34].
a nana hadisa kɔnɔ:
«مَا مِنْ صَاحِبِ ذَهَبٍ وَلَا فِضَّةٍ لَا يُؤَدِّي فِيهَا حَقَّهَا؛ إِلَّا إِذَا كَانَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صُفِّحَتْ لَهُ صَفَائِحُ مِنْ نَارٍ».
«Sanu ni warigɛ tigi si tey min t’a hakɛ bɔ, fɔɔ ni sukununi lon sela, tasuma minɛn bena labɛn a ye»44.
Lɔnibagaw bɛna jaga jagoya kan sanu ni warigɛ la, wari fana ni sanu ni warigɛ kiti ye kelen ye, sabula a lɔla o nɔn la wariko bara la.
Wari jaga bɔ hakɛya, ani jate min wajibiyala a la:
O ye sanu wala warigɛ hakɛ sigini ye, sabu a y’o nɔn ta sɔngɔn ta fan fɛ. N’a sela o kelen ka hakɛ fitinin ma, jaga be bɔ a la. Ka caya, papiye wari hakɛ min ka dɔgɔ, o be basigi warigɛ le kan, sabu a sɔngɔn ka dɔgɔ ni sanu ye, o la, a be se a hakɛ fitinin ma sanni a be se sanu ta ma. Ni Silama ka nafolo mara min be se warigɛ garamu (595) valɛri ma, ani a ka san kelen dafa a bolo, Jaga jagoyala a la. Warigɛ garamu valɛri be yɛlɛman wagati ni wagati, o la, mɔgɔ o mɔgɔ wari dɔni be min fɛ, n'a m’a lɔn k’a fɔ a sela hakɛ sigini ma walima a ma se, o tigi be warigɛ julaw ɲininka warigɛ garamu valɛri la, o kɔ, a b’o bugɔ (595) la, ni min bɔla, o le ye hakɛ sigini ye.
Nafaba: Ni mɔgɔ b’a fɛ ka a ka nafolo jaga bɔ, a ka hakɛya tilan binaani la, ni min sɔrɔ la o la, o le ye hakɛ wajibiyani ye.
Naaninan: feerefɛnw jaga:
O ye min labɛna feereli ni sanni kaman, tɔnɔ sɔrɔli kosɔn, Feerefɛnw be tali kɛ Jago fɛnw bɛɛ la minugu te wari ye; i nafɔ: mobiliw, faniw, tisiw, nɛgɛ, yiriw, ani o ɲɔgɔn gɛrɛw minugu labɛnna jago kaman.
ferefɛnw ka jaga wadjibiyali saratiw:
1- a y'a sɔrɔ n’a ka bara ye; i nafɔ feere, singali, ani bara sira gɛrɛw.
2- a y'a mara ni jago ganiya ye, ka nafolo sɔrɔ laɲini n'a ye, sabula baraw be kɛ ni Ganiyaw le ye, jago fana ye bara ye, o la, a ka kan ka dɛn Ganiya la i nafɔ bara tɔw bɛɛ.
3- a valɛri ye se wari fila ninugu dɔ hakɛ sigini ma.
4-San ka tɛmɛ a kan, o ye san kelen tɛmɛli ye a kan .
jaga bɔ cogo ya feerefɛnw la:
o jagofɛnw valɛri be jate san laban na ni wari fila ninugu dɔ ye, sanu wala warigɛ. Ni a valɛri sela jaga bɔ hakɛ ma wari fila la kelen na, a b’a valɛri tilanyɔrɔ tannan tilan naani ka kelen bɔ jaga ye.
Lorunan: (jagatu fitiri) Suntigɛ jaga:
O ye saraka le ye min wajibiyala sunkalo laban na, A wajibiyala Hijira san filanan la.
A kiti:
Zakati fitiri ye jagoya le ye silama kelen kelen bɛɛ kan, dɔmini be min fɛ min be ani a ka denbaya bɔ ni dɔ be to a kofɛ seli lɔn su ni a telefɛ yɔrɔ la. Wa Wajibi le silama kelen kelen bɛ kan; cɛ walima muso, denmisɛn walima mɔgɔkɔrɔba, hɔrɔn walima jɔn, Ka bɛn hadisa ma:
«فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ زَكَاةَ الْفِطْرِ عَلَى الْعَبْدِ وَالْحُرِّ، وَالذَّكَرِ وَالْأُنثَى، وَالصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ، مِنَ الْمُسْلِمِينَ».
«Alla ka Kira-nɛma ni kisi b’a ma- ye zakati fitiri faridaya Jɔn ni hɔrɔn, cɛɛ ni muso, denmisɛnw ni mɔgɔkɔrɔbaw kan, silamɛw cɛma»45. faridaya kɔrɔ ye: a ka jagoya.
A sariyali kolɔn (hikma):
Ibn Abbas, Alla ka diɲe o fila ma, a ko:
«فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ زَكَاةَ الْفِطْرِ؛ طُهْرَةً لِلصَّائِمِ مِنَ اللَّغْوِ وَالرَّفَثِ، وَطُعْمَةً لِلْمَسَاكِينِ».
“Alla kira-nɛma ni kisi b’a ma -ka zakati fitiri wajibiya; ka sundobagaw saniya ka bɔ kuma gwansanw ni kuma nɔgɔninw na, ani ka domini di fantanw ma..”46
A jagoyali wagati n’a bɔli wagati:
Zakati fitiri be kɛ wajibi ye ni telebena seli sufɛ. a bɔli kanunine seli lon na, sani i ka taga seli yɔrɔ la. wa a toli te bɛn selideni seli kɔfɛ, Ni a y'a yakharuya ka se selideni seli kɔfɛ, a wajibiyala a kan ko a ka a juru sara, wa a be jurumu sɔrɔ a yakharuya kosɔn ka bɔ a wagati la.
A be daga a y’a di ka kɔn seli lon ɲɛ tele kelen walima tele fila.
A hakɛya ani a be bɔ fen minw la:
Jamanadenw ka delinan domini sɔ'u kelen; i nafɔ
malo, tamalo, alikama walima fɛn gɛrɛw. So’u hakɛya ye kilogramu saba ɲɔgɔn na ye. a te daga ka wari di a nɔn na, sabou o be kira ka yamaruya fɔnkɔɲɔgɔnya nɛma ni kisi b’a ma.
Jaga bɔli ani a diyɔrɔw:
A bɔ wagati:
A wajibiyala ka jaga bɔ o yɔrɔ ni bɛɛ teliya bolo ma, ni jagoya wagati se la. wa a yakharuyali te bɛn fɔɔ lujura gɛlɛn kosɔn, i nafɔ ni nafolo be jamana jan dɔ la, ani a ma mɔgɔ sɔrɔ a be se ka min kɛ a nɔnabila ye a bɔli la.
A bɔ yɔrɔ:
A fisaman ye ka jaga bɔ wari be dugu min kɔnɔ, A be se ka bɔ wari be jamana min na ka taga jamana gɛrɛ la nin lahalaya ninugu la:
A- Ni jaga minɛ baga te dugu kɔnɔ.
B- Ni somɔgɔ dɔ sɔrɔla jamana gɛrɛ la min mako be dɛmɛ na.
J- Ni nafa dɔ bey min b’a ɲini k’a lataga yɔrɔ gɛrɛ la, i nafɔ: k’a lataga silamaw ka yɔrɔw la, kongo ni jikuruw be minw tɔrɔla.
Jaga jagoyani bɛ denfitini ani fatɔ ka wari la, daliluw kɔrɔ lajɛni kosɔn, o ka kotigiw le be a bɔ o ka wari la. A tɛ daga ka jaga bɔ fɔɔ ni Ganiya ye, kira ka kuma kosɔn nɛma ni kisi b’a ma:
«إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ».
«kawalew bɛɛ ni a Ganiya le»47.
Jaga tigiw:
Jaga be di mɔgɔ minw ma o ye seegi ye:
Sugu fɔlɔ: fantanw:
O ye minw te o ya makoɲɛfɛn jɔnjɔnw sɔrɔ, i nafɔ so, domini ani faniw. Jaga hakɛ min be di o ma, o ye min be se ka o ni o somɔgɔw bɔ san kelen kɔnɔ.
Mɔgɔ suguya filanan: misikinaw:
Olugu le ye minugu be o ka balo fanba sɔrɔ, nga o t'a dafani sɔrɔ, I nafɔ: mɔgɔ min be kalo wari sɔrɔ, nga a t'a bɔ san kɔnɔ.
Jaga hakɛ min be di o ma: Min be o ni o ka denbaya ka san kelen balo dafa.
Mɔgɔ suguya sabanan: Barakɛlaw jaga kan:
Olugu le ye jamana kuntigi be minugu bila ka jaga lajɛn, walima o b'o janto a marali la walima k'a di fangatanw ma.
Jaga hakɛ min be di o ma: o ye o ka bara sara hakɛ ye, ni o te sara sɔrɔ la ka bɔ jamana fɛ.
Mɔgɔ suguya naani na: O minw dusukun ma sabati ban silama
ya kan kaɲan ban:
Olugu le ye mɔgɔw ye minugu a be jigiya ko ni o sɔn na: o bena don silamaya la, walima o ka limaniya bena bonya, walima silamaw bena kisi o ka tɔrɔya ma.
Jaga hakɛ min be di o ma: o ye hakɛ min b'a to o dusu be seka gɛrɛ silamaya la.
Mɔgɔ suguya lɔrunan: Jɔnw:
O kɔrɔ ye: ka jɔnw ni jɔn min ka a ka kan hɔnrɔya ɲini a matigi fɛ k'o lugu kan hɔnrɔya.
Mukatabu ye: min ka a yɛrɛ ka kan hɔnrɔyali san a matigi fɛ. ani silama minw minɛna juguw bolo kɛlɛ la, o be don o kɔnɔ.
Mɔgɔ suguya wɔɔrɔnan: Jurutigiw, olugu ye suguya fila:
Fɔlɔ: Juru be mɔgɔ min na a yɛrɛ makoɲɛfɛnw kama, n’a te fen sɔrɔ k’a ka juru sara, fɛn be di a ma, min be se k’a ka juru sara.
A filanan: mɔgɔ min ka juru sababu ye mɔgɔw cɛben kosɔn, wari be di a ma min be a ka juru bɛɛ sara, hali ni a kɛla nafolotigi ye.
Mɔgɔ suguya Wolonfilanan: mɔgɔ min be jihadi kɛAlla ka sira kan:
O lugu le be jihadi kɛbagaw ye Alla sira kan.
Jaga hakɛ min be di o ma: min be se ka kɛlɛ kɛ Alla sira kan; ka bɔ yɛlɛnkanfɛnw na, kɛlɛminɛnw, dominifɛnw ani fen gɛrɛw.
Mɔgɔ Suguya seginan: sira den (tagama baga):
O ye tagamabaga le ye min ka nafaka ban na, walima o y’a sonya a bolo, ani wari si t’a fɛ ka kɔsegi a ka dugu la.
O be jaga di a ma hakɛ la min b'a la se a ka dugu la, hali ni a ye nafolotigi ye o yɔrɔ la.
Ɲini ni naaninan: Sun:
Sun ye:
Ka bato kɛ Alla ye, ka i yɛrɛ minɛ ka bɔ sun cɛn fenw ma, ka bɔ fajiri kɛnɛ ci ma fo ka se teleben ma.
O ye silamaya lɔsen dɔ ye, Ani Alla ka jagoya fen dɔ le, Dina lɔnni wajibiyali fen dɔ le. A ka wajibiya dalilu ye kurana ni hadisa ani silamaw ka bɛnkanye.
Alla kɔrɔtani ko:
﴿شَهۡرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلۡقُرۡءَانُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡفُرۡقَانِۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ ٱلشَّهۡرَ فَلۡيَصُمۡهُ...﴾
{Sunkalo, o min kurana jigila a la, kandaya ye mɔgɔw ye, ani dalilu gɛyaniw ka bɔ kandaya la ani faranfasiya cɛn ni galon cɛ, O la, mɔgɔ o mɔgɔ sereya la o kalo kan aw cɛ la, o k'a sun...} [Bakara: 185].
Sunkalo sun jagoya saratiw:
1- Silamaya, kafiri ka sun te minɛ.
2- Baliguya, a te wajibiya denmisɛn fitini kan, Denmisɛn fitini kolɔnbaga ka sun be minɛ, wa a be kɛ nafila ye a ma.
3- Hakili, sun te wajibi ye fatɔ kan a te minɛ a ma fana, sabu ganiya te a la.
4-Sun don se. a te wajibi ye banabagatɔ kan a se te min ye, ani tagamabaga kan, O ka kan k'a sara ni sababu banna: bana wala tagama. A minɛ sarati muso kan ye: lada jeli ani denwolo jeli ka tigɛ.
Sunkalo dɔnni be sabati ni ko fila dɔ la kelen ye, o fila ye:
A- Sunkalo kalo yeli, Ka ben Alla kira ka kuma ma Alla ka nɛma ni kisi be a ma:
«صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ، وَأفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ».
«A ye sun a yeli la, ani a ye sun tigɛ a yeli la»48.
b - sunkalo makɔnɔ kalo dafali tele bisaba ni sunkalo kalo ma ye, walima ni sankaba, buguri, walima o ɲɔgɔna fen dɔ b’a bali ka ye, Kira ya kuma kosɔn nɛma ni kisi b’a ma:
«فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ؛ فَأَكْمِلُوا عِدَّةَ شَعْبَانَ ثَلاثِينَ يَوْمًا».
«Ni a kalo dɔgɔ la a ma sankaba kosɔn, a ye sunkalo makɔnɔ kalo dafa tele bisaba»49.
Ganiya Sun kɔnɔ:
Sun be i nafɔ bato gɛrɛw, a te minɛ fɔɔ ni ganiya ye, Sun min wajibiyala la, Ganiya wajibiya wagati yɛlɛmanna ka bɔ a to kan, a lanyini ye nin ye:
Fɔlɔ: Sun min wajibiyala; i n’a fɔ sunkalo sun waliman a jɔli waliman nadiri, a ka kan ka Ganiya ta su fɛ, sɔgɔman man sɔrɔ, Kira ka kuma kosɔn nɛma ni kisi b’a ma:
«مَن لَمْ يُبَيِّتْ الصِّيَامَ مِنَ اللَّيْلِ فَلَا صِيَامَ لَهُ».
«Mɔgɔ min ma sun don ganiya ta sufɛ, sun don te o tigi ye». 50
Filanan: Nafila sun, a be bɛn mɔgɔ k’a ganiya siri tele kɔnɔ, K’a sɔrɔ a ma foy domu Fajiri kɛnɛ ci ni kɔ.
Sun cɛn fenw :
A fɔlɔ: Cɛnimusoya: N’a ye cɛnimusoya kɛ, a ka sun be cɛn, ani a ye cɛnimusoya kɛ lon min na, jagoya le k'o lon sara. Kafara be wajibiya fana a kan ka fara sun sara kan, o min ye: jɔn kan hɔnrɔyali ye, Ni a m'o sɔrɔ, a ka kalo fila tuguni ɲɔgɔnna sun, N'a ma se o la Kun dɔ kosɔn sariya be min minɛ, a be fagantan biwɔɔrɔ balo, ka jamana kɔnɔ domini so'u tilan hakɛ di fagantan kelen kelen bɛɛ ma.
Filanan: maniyu bɔli: k'a sababu kɛ ɲɔgɔn sumusumu, magaɲɔgɔnyali, ka tolon kɛ i yɛrɛla, walima filɛli shyɛn cama, a be sun dɔrɔn le sara k’a sɔrɔ kafara bɔ t'a ma, sabu kafara be dan Cɛnimusoya le ma. Nga sunɔgɔbaga, ni a suko la maniyu bɔla a la; foy te a ma, sabu a seko te o la; o la, a be janaba ko.
Sabanan: K'a lawili a ma ka domini ani minni kɛ: Alla kɔrɔtani ka kuma kosɔn:
﴿...وَكُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلۡخَيۡطُ ٱلۡأَبۡيَضُ مِنَ ٱلۡخَيۡطِ ٱلۡأَسۡوَدِ مِنَ ٱلۡفَجۡرِۖ ثُمَّ أَتِمُّواْ ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيۡلِ...﴾
{…Aw ye domini kɛ ka minni kɛ fɔɔ fajiri juru gɛman ka danfara ka bɔ sufɛ juru finman na. O kɔ, aw ka sun dafa fɔɔ ka taga se suu ma...}
[ Bakara: 187].
Nga ni mɔgɔ min ye dɔmini kɛ walima ka minni kɛ ɲinɛ boloma basi te o tigi ma. Ka bɛn hadisa ma:
«مَن نَسِيَ وَهُوَ صَائِمٌ، فَأَكَلَ أَوْ شَرِبَ، فَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ، فَإِنَّمَا أَطْعَمَهُ اللَّهُ وَسَقَاهُ».
«Ni mɔgɔ min ɲinɛna k'a to a be sun na, ka domini kɛ walima ka minli kɛ, o la, a k'a ka sun dafa, sabu Alla le y'a la domini k'a la min»51.
A naaninan: K'a lawili a ma ka fɔnɔ, nga ni fɔnɔ giriyala mɔgɔ min kan k'a sɔrɔ a m'a dabɔ a ma; a te foy kɛ o tigi ka sun la. Kira ka kuma kosɔn nɛma ni kisi b’a ma:
«مَنْ ذَرَعَهُ الْقَيءُ فَلَيْسَ عَلَيْهِ قَضَاءٌ، وَمَن اسْتَقَاءَ عَمْدًا فَلْيَقْضِ».
«Mɔgɔ o mɔgɔ ni fɔnɔ giriyala a ma, sun sara te wajibiya o tigi kan, nga min be fɔnɔ dabɔ a kama, sun sara be o tigi kan»52.
Lorunan: Ka joli bɔ farikolo la, a ka kɛ ni jolisu bɔli ye, walima joli bɔli fasa sira fɛ, walima joli bɔli ye k’a di ka banabagatɔ dɛmɛ; o bɛɛ be sun tigɛ. Nga Jeli fitini bɔli bana fɛsɛfɛsɛli kama, o te nɔn bila sun na. O fana, jeli bɔli ni a ma kɛ a sago ye; i nafɔ nuun baci jeli, wala mandimini, wala ka ɲin bɔ; o te sun cɛn.
Mɔgɔw minw sun bila be daga o ye sunkalo la:
Suguya fɔlɔ: Minw ka sun bila dagani le, ani a sara jagoyani le o kan, olugu ye:
A Fɔlɔ: Banabagatɔ min ka bana ye bana kɛnɛyata ye, wa sun b'a tɔrɔ walima a ka gɛlɛ a ma.
A filanan: Tagamabaga; a ka kɛ a ye gɛlɛya sɔrɔ tagama la, walima a ka n'a sɔrɔ.
O fila dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:
﴿...وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٖ فَعِدَّةٞ مِّنۡ أَيَّامٍ أُخَرَ...﴾
{...Ni mɔgɔ min banana, walima min be tagama na, ni o ye sun toy o kama, o ka lon min bila o b'o sara wagati gɛrɛ la...} [ Baqarah 185 ] .
3. A sabanan: Muso kɔnɔmanw walima minw be sinji di denw ma, ni sun ka gɛlɛ o ma, walima n’a be tɔrɔ lase o ma walima o denw ma, o be jate banabagatɔw la kiti la, o tuma na, a daganin le o ka sun tigɛ. Nga, a be jagoya o lugu fila kan ka sun sara wagati gɛrɛ la.
A naaninan: Muso minw be lada la ani minw be wolo joli la, sun bila ye wajibi le ye o kan, O fila ka sun te minɛ, ani a sara be wajibiya o fila kan lon gɛrɛw la.
Tilanyɔrɔ filanan: sun tigɛ dagani le minw ye, ani kafara kɛli ye jagoya ye o kan, wa sun sara te o ma, olugu ye:
A fɔlɔ: Banabagatɔ min ka bana mɔgɔw jigi tigɛ la a kɛnɛyali la.
A filanan: Mɔgɔ kɔrɔba min te se ka sun don.
Olugu be sun tigɛ, ani o be fangatan kelen ladomini sunkalo kalo lon o lon kaman, Nga mɔgɔ kɔrɔba, ni a sela hakili taga ma, dina ka faridaw be bɔ a kan, a be sun tigɛ, wa foy te a ma.
Sun sara wagati ani a lasumayali kiti:
A ye jagoya ye ka sunkalo sun juru sara, sunkalo ni sunkalo nata cɛ la. wa min ka fisa a ye teriya ka sun juru sara. A te bɛn ka a juru sara lasumaya fo sunkalo gɛrɛ be se. a minɛna Aisha fɛ, Alla ka diɲe b’a ma, a ko:
«كَانَ يَكُونُ عَلَيَّ الصَّوْمُ مِنْ رَمَضَانَ، فَمَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَقْضِيَ إِلَّا فِي شَعْبَانَ لِمَكَانِ رَسُولِ اللهِ ﷺ».
«Sun tun be kɛ n kan ka bɔ Sunkalo la, n tun te se k’a sara fɔɔ sunkalo makɔnɔ kalo la, Alla ka ciden, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma ka makoyaw kosɔn].53
O la; ni Mɔgɔ min ka sun sara to kɔ fo ka taga sun kalo nata tɛmɛ lahalaya fila le be o tigi la:
1- K’a lasumanya lɔjura kosɔn sariya sonna min ma, i nafɔ: bana ka to a la fo ka se sun kalo nata ma, o la, a ka kan k’a sara dɔrɔn.
2- Ka a lasumaya ni k'a sɔrɔ lɔjura kosɔn tɛ sariya sonna min ma, a kɛbaga be jurumu sɔrɔ lasumayali la, ani a jagoyala a kan ka tubi, k’a sun sara, ani ka misikina ladomini lon o lon kaman.
Nafila sun donli mɔgɔ min sun juru sara b’a kan:
Mɔgɔ min ni sun juru sara b'a ma; min ka fisa a ye kɔn ka juru sara sani a be nafila sun don. Nga ni nafila sun kɛla sun ye min wagati be tɛmɛ -i nafɔ Arafa lon sun ani Ashura lon sun-; a be o sunw don ka kon sun juru sara ɲɛ; sabu sun juru sara wagati lawasa ni le, nga Ashura ni Arafa lon be tɛmɛ. Nga a te sunkalo kalo bilasira tele Wɔɔrɔ sun ka bɔ shawal kalo la, fɔɔ sunkalo sun sarali kɔfɛ.
Sun min be haramuya:
1- Ka seli deni sun don ani seli ba lon sun; an gɛni kosɔn ka bɔ o ma.
2- Tashirik (tele saba seli lon kɔfɛ) telew sun don, haji kalo la, fɔɔ Mutamatti' ni Qarin heji la, ni o ma Hadiyu sɔrɔ, Tashirik lonw ye: seliba kalo Tele tan ni kelennan, ani tele tan ni filanan ani tele tan ni sabanan.
3- sika lon sika kosɔn, o ye Sha'ban kalo lon tele bisaba ye, Ni sankaba walima bugu kɛla a su la ka mɔgɔ bali kalo yeli la.
Sun minw kɔnni le:
A- Ka Rajab kalo kelen sun. B- ka Juma lon kɛrɛkɛrɛ ni sun ye, Nga n’a ye lon kelen sun a ɲɛ walima a kɔfɛ kɔniya be wili.
Sun minw don ye nafila ye:
A- seli deni kalo tele wɔɔrɔ. B- Seliba kalo tele kɔnɔndɔnan sun li, o la min ka fisa o ye Arafa lon sun ye, fɔɔ heji kɛlaw ma, a te kanu ko o ye a sun, wa a sunli be san fila jurumuw yafa. C- Tele saba sun kalo o kalo, min ka fisa o ye ka a kɛ kalogɛ wagati la, o ye: tele tan ni sabanan, tele tan ni naaninan, ani tele tan ni lorunan. D- Tɛnɛn lon sun ani alamisa lon sun lɔgɔkun bɛɛ la, sabula Cila, nɛma ni kisi be a ma, tun be o sun na; sabula jɔnw ka kɛwalew be yira o la.
Nafila sunw:
A- Dawouda ya sun, Allah ka kisi be a ma, a tun be sun don tele kelen, ka sun toy tele kelen.
B- Alla ka Kalo min ye muharamu ye, o le ye kalow la fisaman ye minw sun be kanu, a lon min sun ka fisa ni a lon tow ye, o ye Ashura lon ye, o min ye Muharamu kalo tele tannan ye, tele kɔnɔndɔnnan be sun ka fara a kan, Kira ka kuma kosɔn Alla ka nɛma ni kisi b’a ma:
«لَئِنْ بَقِيتُ إِلَى قَابِلٍ لَأَصُومَنَّ التَّاسِعَ».
«Ni ne ye san nata sɔrɔ, ne bena kɔnɔndɔnan sun don»54. a be san tɛmɛni jurumuw yafa.
Ɲini li lɔrunan: Heji ani Umra
Heji kɔrɔ arabu kan gɛ la: laɲini. Sariya la: ka Alla ka so sanimann ani hɛji kɛyɔrɔ senumannw tagali Ganiya ta wagati kɛrɛkɛrɛni dɔ la, bara kɛrɛkɛrɛniw kɛli kɔson.
Ani Umra: kɔrɔ arabu kan gɛ la, o ye ziyara ye (ka wili ka taga bɔ dɔ la).
Shariya la: lɔhɔrɔma so sɛgɛrɛli, bara kɛrɛkɛrɛniw kɛli kama, Wagati o wagati.
Wa heji ye silamaya lɔsenw ni a lasili ba dɔ le ye, A jagoyala Silamaya san kɔnɔndɔnnan la, Nabiɲuma, Alla ka nɛma ni kisi b’a ma, ye heji kelenpe le kɛ; o ye (k'an bεn di heji ye).
Heji be wajibiya shyɛn kelen ɲɛnɛmaya kɔnɔ, setigiw kan., Ni min farala o kan o ye Nafila ye. Min ye Umra ye, a le ye wajibi ye lɔnibagaw caman ka kuma la, Kira ka kuma kosɔn nɛma ni kisi b’a ma, tuman min a ɲiningala ko: Yala jihadi be musow kan wa? A ko:
«نَعَمْ، عَلَيْهِنَّ جِهَادٌ لَا قِتَالَ فِيهِ: الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ».
"Ɔnhɔn, jihadi dɔ be olugu ma min kɛlɛ te a la: Heji ni Umra"55.
Heji ni Umra wajibiyali saratiw:
1- Silamaya
2- Hakili
3- Baliguyali
4- Hɔrɔnya
5- Setigiya
Muso be sarati wɔɔrɔnan fara a ta kan; o ye maharamu ye kɛ a fɛ, min be tagama kɛ n'a ye o kɛli kaman, Sabula a te daga a ye ka taga tagama la; hɛji la wala tagama gɛrɛ, ni mahramu t’a fɛ, Kira ka kuma kosɔn nɛma ni kisi b’a ma:
«لَا تُسَافِرُ الْمَرْأَةُ إِلَّا مَعَ ذِي مَحْرَمٍ، وَلَا يَدْخُلُ عَلَيْهَا رَجُلٌ إِلَّا وَمَعَهَا مَحْرَمٌ».
«Muso man kan ka taga tagamana ni mahramu te n'aye, cɛ si man kan ka don a kan fɔɔ ni maharamu be n'aye»56.
Wa muso ka maharamu ye: a cɛ, walima cɛ min a furuli haramu ya la a ma kuday boloma. Sinji kosɔn; i nafɔ a badenmancɛ, ani a fa, ani a benɔgɔcɛ, ani a badenmancɛden, ani a belencɛ, Walima sababu daganin dɔ kosɔn; I nafɔ balimacɛ sinji kosɔn, walima furu kosɔn; i nafɔ a bamuso cɛ n’a cɛ dencɛ.
sekoya ye: nafolo seko ni farikolo seko ye, ko a ka se ka yɛlɛ yɛlɛnkan fen kan ani ka tagama kun, ani ka wari sɔrɔ min b'a bɔ a ka taga ni a ka segi la, Ka fara o kan, a be fen sɔrɔ min be a denw bɔ, ani mɔgɔ minugu ka nafaqa b’a kan, fo k’a segi kana o ma.
Ani heji sira ka kɛ sira latangani ye a yɛrɛ ni a ka nafolo ma.
Mɔgɔ min ni heji wari se b'a ye, nga a farikolo te se, k'a sababu kɛ kɔrɔya kojugu ye, walima bana gɛlɛn ye min kɛnɛyali te jigiya; a be jagoya a le kan ko a ye mɔgɔ dɔ bila min bena heji ni umura kɛ a tɔgɔ la.
Mɔgɔ min a be daga a ye ko a ka Heji ni Umra kɛ mɔgɔ gɛrɛ ye, o saratiw ye fila ye:
1- A ye kɛ mɔgɔ ye min be se ka farida heji kɛ, o le ye silama, baliguyani, hakiliman ye.
2- a ye kɛ a ka silamaya heji kɛ a yɛrɛ ye.
Ihram Miqatiw la:
Mawaqit ye "miqat" caman le ye, min kɔrɔ ye arabukan na: "dan". Silamaya sariya kɔnɔ, a kɔrɔ ye ko: bato yɔrɔ walima bato wagati.
wagati ni yɔrɔ be heji la:
A- Wagatiw: Alla y’o kofɔ a ka kuma na:
﴿ٱلۡحَجُّ أَشۡهُرٞ مَّعۡلُومَٰتٞۚ فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ ٱلۡحَجَّ...﴾
{Heji wagati ye kalo lɔniw ye, ni mɔgɔ min ka Heji faridaya a yɛrɛ kan o kɔnɔ...} [ Bakara: 197].
O kalow ye: Shawal, zul-Kaada, ani zul-Hija kalo tele tan.
B- Yɔrɔ la mawaqituw: O ye danw ye, a te bɛn heji kɛla ye o tɛmɛ ka taga maka, k’a sɔrɔ a ma Ihramu kɛ, O ye ni nugu ye:
1- Zul Hulayfa: O ye madina kaw ka miqatu ye.
2- Juhufa: O ye Shami, misira ani marɔk kaw ka miqatu ye.
3- Karnul manaazil: a be wele sisan ko As-Sail; o ye Najidi kaw ka miqatu ye.
4- zati Irki: o ye Iraki kaw ka miqatu ye.
5- Yalamlamu: o ye Yamani kaw ka miqati ye.
Mɔgɔ min ka so be Miqitiw duguman (o kɔrɔ: a b'o ni Maka cɛ), o be ihramu ta Hɛji ni Umra kama a ka so. maka kaw; o be ihramu kɛ maka kɔnɔ, o mako te ka bɔ ka taga mitqali la ihramu kɛli kama. Nga umra kama, o be bɔ ka taga Haramu kɔfɛ yɔrɔ bɛɛ la surunmanna ka ihramu kɛ. Mɔgɔ min b’a fɛ ka Hɛji kɛ walima Umra, jagoya le a ye ihramu ta o kama ka bɔ yɔrɔ la Alla ka ciden -Alla ka nɛma ni kisi be a ma-, ka minugu kɛrɛkɛrɛ, o ye yɔrɔ mawaqitw ye minugu fɔli kɔnna ka tɛmɛ. A man dɔɔ mɔɔ min ye Hɛji walla Umra Ganiya ta, a k'o tɛmɛ ni Ihramu tɛ a la.
- mɔgɔ o mɔgɔ be tɛmɛ mawaqit kofɔnin ninugu la n'a ma kɛ o yɔrɔ mɔgɔ ye, ihramu tali ye jagoya ye a man o yɔrɔ la.
- Min ka sira be taga maka, k’a sɔrɔ a te tɛmɛ miqati fɔnin dɔ si kan; gwɛ kan, walima ba fɛ, walima san fɛ; o tigi be ihramu kɛ N’a damakɛnyɛna ni miqati ye min ka surun a la, Umar bun Al-Khattab ka kumakan kosɔn, Alla ka diɲe ama: «A ye a sɔnkɛnyɛn filɛ a ka sira la»57.
- Mɔgɔ min ka tagama ye hɛji walima Umra mannasikiw kɛli kama avion fɛ, a jagoyani le a kan a ye Ihramu kɛ ni avion tɛmɛna Miqati kan min b’a ka sira kan, Ihramu toli te bɛn a ye fo ka taga se avion jigi ma avion so la.
Ihramu:
o ye ganiya siri ye ka don bato kɔnɔ; Heji la, o ye: Heji donli ganiya siri ye, Umra la, a ye Umra donli ganiya siri ye. A te kɛ ihramu baga ye fɔɔ ni a ye bato donli ganiya siri. Iharamu faniw don dɔrɔn ni ganiya siri t’a la, o t’a kɛ iharamu baga ye.
Fen minw kanuni le Ihramu la:
1- jɛnɛba koli a farikolo bɛɛ la ka kon ihiramu ɲɛ.
2- Cɛ ka a fari kasadiya, nga a te a ka ihramu faniw kasadiya.
3- Ka izaro ni ridao (o ye tagafe fila, a be kelen siri ka kelen la a kan na) gɛmanw ani samaraw don ihramu la.
4- Ka ihramu ta tuma min a be yɛlɛnkan fen kan, a ɲɛncini kɔrɔn ma.
Nusuk suguyaw:
ihramu kɛ baga be se ka sungandili kɛ ka bɛn min ka di a ye heji suguya saba la:
1- Tamattu: o ye ka Ihramu kɛ Umra kama heji kalo'w kɔnɔ, k'o ban, o kɔfɛ ka Ihramu kɛ heji kama o san kelen na.
2- Ifiradu; o ye ka heji kɛ dɔrɔn ganiya siri mikatu la, a be to a ka ihramu la fɔɔ a be heji baraw kɛ.
3- Kirani; o toli ye mɔgɔ ka ihramu kɛ Hɛji ni Umra ye ɲɔgɔn fɛ, waliman ka ihramu kɛ Umra ye, o kɔfɛ a ka Hɛji don a kan ka sɔrɔ a man a ka tawafu daminɛ, o la, a bɛ Umra ni Hɛji Ganiya ta Mikati fan fɛ, waliman ka sɔrɔ a man Umra ka tawafu daminɛ, k’u fila bɛɛ tawafu, ani ka sayi kɛ.
fidiya be Tamattuʿkɛla ni Qirānkɛla kan, ni o ma kɛ Alla ka Misiri Sanuman sigibaga dɔ ye.
Heji kɛcogo saba ninugu ka fisamante ye: Tamattu ye; sabula Nabiɲuma (Alla ka nɛma ni kisi b’a ma) k’a a kɛli yamaru di a ya sahabaw ma58. O kɔfɛ Qiran; sabula o ye heji ni umra ye, o kɔfɛ Ifrad.
J) N'a ye ihramu ganiya siri ni ni heji sugu ninugu dɔ la kelen ye; a be Talbiyatu fɔ o kɔfɛ, a be a fɔ:
«لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ».
«Labbayka Allahumma labbayk, labbayka laa sharika laka labbayk, innal-hamda wan-ni’mata laka wal-mulk, laa sharika lak». Ne be i jaabi, yaa Alla, ne be i jaabi. Ne be i jaabi, jɛɲɔgɔn t'i la ne be i jaabi. Cɛn na, tanɔ ni hɛrɛ ni masaya bɛɛ ye i ta le ye. jɛɲɔgɔn t'i la59.
O ye sunna le ye, ani a fɔli cayali kanuni le, cɛ b’a fɔ ni kan kɔrɔta ye, musow b’a fɔ ni kan ma jigi ye.
A wagati: A be daminɛ Ihramu ganiya siri kɔfɛ, a wagati laban ye inafɔ ni nuguw:
Fɔlɔ: Umua kɛla be a fɔli la lɔ sani a ka Al kaba lamini daminɛ.
Filanan: Heji kɛ baga b’a la lɔ ni a ye Akaba jamara bon daminɛ seli lon na.
Ihramu be fen minw kumaniya:
Kumaniya fen fɔlɔ: Ka si li, walima k’a tigɛ, walima k’a sama ka bɔ farikolo yɔrɔ o yɔrɔ la.
Kumaniya fen filanan: Ka bolo walima sen sɔnniw dakɛnyɛ walima k’o tigɛ k’a sɔrɔ kun t’a la, nga ni sɔnni dɔ karila a yɛrɛma a k'a tigɛ o kosɔn; kunmabɔli te a ma o la.
Kumaniya fen sabanan: cɛ k'a kun datugu ni fen ye min be nɔrɔ a kun na, i nafɔ: fugula ani gutra (gutra ye kun datugunan dɔ ye arabuw fɛy).
Kumaniya fen naaninan: Cɛ ka fani kalanni don a farikolo la walima a fan dɔ la, i nafɔ dereki, imama (imama ye kun datugunan dɔ ye arabuw fɛy ni a tɔ be jigi kamakun fila cɛ), walima kurusi. makhiti: Fen min kɛla ka kɛɲɛ ni sɔgɔlan dɔ hakɛ ye, i nafɔ Khufu, ani ganw, ani Sosɛti, Nga muso fan fɛ, a be se ka fani don min k'a diya Ihramu wagati la; a mako kosɔn sutara la, nga a te Burqa don (burqa ye ɲɛ datugunan ye ɲɛ fila be bɔ min fɛ), a b'a ɲɛda datugu ni lankanan ye wala derekeba ni wali cɛw tɛmɛna a kɔrɔ, a te gan don a bolow la.
Kumaniya fen lorunan: kasa diyanan, sabu mɔgɔ min be ihramu la, a jagoyani le a kan k’a yɛrɛ yɔrɔ majanya kabɔ dunya nɛma ni a masiriw ni a diyaw ma, ani k’a ɲɛsin lahara ma.
Kumaniya fen wɔɔrɔnan: Dugukolo kan kongosogo fagali walima k’a k'a fɛlɛ, heji kɛla min be iharamu la, ale man kan ka dugukolo kan kongosogo fɛlɛ, ka mɔgɔ dɛmɛ k’a fɛlɛ, wala k’a kantigɛ.
A be haramuya heji den kan min be ihramu la, a ye fen domu a ye min fɛlɛ, walima min fɛlɛla a ye, walima a ye mɔgɔ dɛmɛ ka min fɛlɛ, sabu o be i nafɔ jufa a le ye.
Kɔgɔji kɔnɔ sogow ta fan fɛ, mɔgɔ min be ihramu la, a ma bali k’a ɲini. A fana ma bali a ma ka sokɔnɔbiganw kantigɛ; i nafɔ kɔnɔw ni nɛma biganw, sabu o biganw te jate fɛlɛli fenw ye.
Kumaniya fen wolonfilanan: Ka furu siri kɛ a yɛrɛ ye wala mɔgɔ gɛrɛ ye, wala ka kɛ furu sere ye.
Kumaniya fen seeginan: Cɛnimusoya. Mɔgɔ o mɔgɔ ye cɛnimusoko kɛ ka kɔn ihramu ka bɔli fɔlɔ ɲɛ, a ka bato cɛna, a be jagoya a kan k’a dafa, a b'a sara saan nata la, ani a be jagoya a kan ka ɲɔgɔmɛ saraka. N’o kɛla ihramu bila fɔlɔ kɔfɛ, a ka heji ma cɛn, nga a joli bɔn b’a ma.
Muso ni cɛ ya kiti ye kelen ye o ko la, n’a sɔnna a ma.
Kumaniya fen kɔnɔndɔnan: Muso magaɲɔgɔnya. A te daga mɔgɔ ye min be ihramu la ka muso magaɲɔgɔnya, sabula o le be mɔgɔ saman Kase kafoɲɔgɔnya haramuya ni ma. O magaɲɔgɔnya laɲini le ye: ka muso magaɲɔgɔnya ni nege ye.
Umra:
A- Umra ka lɔsenw:
1- Ihramu.
2- Ka Al-kaaba lamini.
3- Tagaman sɔfa ni marwa cɛ.
B- Umra wajibiya kow:
1. Ka Ihramu ta miqatu malɔni la.
2- Ka kun li wala k’a dɔ bɔ kunzigi la.
C- Umra kɛ cogo:
Umra kɛla ka ko fɔlɔ ye ka Alkaaba lamini shyɛn wɔlɔnfila, ka damina hajar aswadu (kaba fin) ma ka laban a ma, Wa a ka kɛ a ka tawafu la seliji la, k’a lebu datugu ka bɔ barakun la fo kase kinbrikun ma, Sunna ye ka Idtiba' kɛ tawafu bɛɛ la; O le ye ka kinibolo kamankun bɔ, ka fani don a jukɔrɔ ani ka fani kun fila bila a numanbolo kamankun kan. Ni a ye lamini ko wolonfila dafa; a be Idtiba la lɔ, a b'a kamankun fila datugu.
A b'a ɲɛsin Kabakuru Fiman ma, n’a sela k’a sumusumu a b'a sumusumu; n’a ma se k'o kɛ, a be maga a la n’a kininbolo ye ani k’a bolo sumusumu. n'a ma se ka maga kabakuru la, a b'a kinibolo kɔrɔta ka ɲɛsin a ma ka fɔ: «Allahu akbar» shyɛn kelen, a kana a boro sumusumu, ani a kana lɔ. O kɔfɛ a be taga a ya tawafu la, ka Alkaaba to a numanbolo fan fɛ, wa sunna le ye ka ramalu kɛ tawafu saba fɔlɔ la. Ramalu le ye: ka tagama ni teliya ye ani ka senw surunya ɲɔgɔn na.
Ni a tɛmɛna Ruknul Yamaani la, o min ye Kaaba la rukunu naaninan ye, n'a nɔgɔyala a ma, a be maga a la ni a bolo bɛrɛ ye, a te takbira fɔ, a t'a sumusumu. Ni a ma nɔgɔya a ma ka maga a la, a be tɛmɛ ka taga, a t'a bolo ɲɛsin a ma, a te takbira fɔ. A b’a fɔ ruknu Yamaani ni kabakuru Fin rukunu cɛ ko:
﴿...رَبَّنَآ ءَاتِنَا فِي ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٗ وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِ حَسَنَةٗ وَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ﴾
(…An Tigi, i ka hɛrɛ di an ma dunya kɔnɔ ani lahara, ka an latanga tasouma jangata ma).
[Bakara: 201].
N'a bana tawafu la, a ye lɔ fila seli maqam Ibrahim kɔfɛ -kisi be ibrahim ma- n'o nɔgɔyala a ma. N'o ma nɔgɔya a ma, a ye i seli hɔrɔma misiri fan dɔ la. Sunna le ka Suratu kɛfiruna kalan lɔ fɔlɔ la Fatiha kɔfɛ, Ani lɔ filanan la, , Ka Suratu (Al-Ikhlaas) kalan Fatihah kɔfɛ, O kɔfɛ, a be taga saayu kɛ yɔrɔ la, a be tagama Sɔfa ni Marwa cɛ shyɛn wolonfla; ka taga; o ye shyɛn kelen ye, ka kɔsegi; o ye shyɛn kelen ye.
Abe tagama daminɛ Sɔfa la, a be yɛlɛ a kan walima a be lɔ a dafɛ, nga ka yɛlɛ a kan o le ka fisa ni a nɔgɔyala, a be kalan kɛ Alla kɔrɔtani ka kuma la:
﴿إِنَّ ٱلصَّفَا وَٱلۡمَرۡوَةَ مِن شَعَآئِرِ ٱللَّهِ...﴾
:(cɛn na, Sɔfa ni Marwa ye Alla ka tagamasiɲɛw dɔ ye. ...) [Bakara: 158].
A kanuni le a ye k'a ɲɛsin kibla ma, ka Alla tano, k'a Allahu Akbar fɔ, ani k'a fɔ:
«لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ، لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، يُحْيِي وَيُمِيتُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ، أَنْجَزَ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ».
«tigi gɛrɛ tey ni Alla kelenpe tɛ, Alla le ka bon, tigi gɛrɛ tey ni Alla kelenpe tɛ, jɛɲɔgɔn t'a la, masaya ni tano ye a le ta le ye, a le le be ɲɛnɛmaya di, a le le be saya kɛ, sebagaya be a bolo fen bɛɛ kan, tigi gɛrɛ tey ni Alla kelenpe tɛ, a ka a ka layiru dafa, ka a ka jɔn dɛmɛ, ani A ka se sɔrɔ kafiri jamakuluw kan a kelen»60. O kɔfɛ a be duawu kɛ min nɔgɔyala a ma k'a bolo fila kɔrɔta, a be zikiri ni duawu nin segi shyɛn saba, O kɔfɛ a be jigi, ka tagama ka taga marwa, fo a be se tagamasiɲɛ fɔlɔ ma, o la; cɛ be teliya a ya tagama la fo ka taga se tagamasiɲɛ filanan ma. Musow ta fan fɛ, a ma fɔ o ye ko o ka teliya tagamasiɲɛ fila ninugu cɛ; sabu olugu ye le lebu le ye. Nga, a fɔla a ye le ko a ka tagama laada tagama la sɔfa ni Marwa bɛɛ la. O kɔfɛ, a be tagama ka yɛlɛ Marwa kan wala a be lɔ a dafɛ, ka yɛlɛ a kan o le ka fisa n’o nɔgɔyala. A b’a fɔ ani a b’a kɛ Marwa la i nafɔ a y’a fɔ cogo min na ani a y’a kɛ cogo min na Sɔfa la, fɔɔ ka aaya kalan, o min ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:
﴿إِنَّ ٱلصَّفَا وَٱلۡمَرۡوَةَ مِن شَعَآئِرِ ٱللَّهِ...﴾
(cɛn na, Sɔfa ni Marwa ye Alla ka tagamasiɲɛw dɔ ye....) O be fɔ dɔrɔn n’o be yɛlɛla Sɔfa kan tagama fɔlɔ la. O kɔfɛ a be jigi, ka tagama a ya tagama yɔrɔ la, ka teliya teliya yɔrɔ la, fɔɔ k'a se Sɔfa ma. A be o kɛ shyɛn wolonfila, a ya taga ye shyɛn kelen, a kɔsegi fana ye shyɛn kelen ye. A kanuni le a ye, ka Alla kofɔ ni duawu caya a ka saayu la ni fen ye min nɔgɔyala a ma. ani ka saniya ka bɔ nɔgɔ ba ni nɔgɔ fitini la, wa hali ni a ka saayu kɛ ka sɔrɔ a te saniya la o b'a wasa. O cogo kelen na, ni muso y’a laada ye walima ka wolo joli ye Alkaaba lamini kɔfɛ, a be sɔfa ni Marwa kɛ, wa o b'a wasa, sabu saniya te sarati ye sɔfa ni Marwa kɛla, nga a kanuni le.
Ni a ye saayu dafa; a b'a kun li walima k’a surunya, kun li le ka fisa cɛ ye.
Ni a k'o kɛ a ka umra baraw dafa.
Heji:
A- Heji lɔsenw:
1- Ihramu.
2- Ka lɔ Arafa kɛnɛ kan.
3- Al-kaaba lamini Arafat lon kofɛ.
4- Tagama sɔfa ni Marwa cɛ.
b- Heji wajibiya kow:
1. Ka Ihramu ta Miqati la.
2- Ka lɔ Arafa kɛnɛ kan Dhul-Hijah kalo kɔnɔndɔnan lon na fo ka se tele ben ma mɔgɔ ye min lɔ lay tele fɛ.
3. Ka sii Muzdalifa Zul-Hija kalo su tana la fo kase su cɛma yɔrɔ ma.
4- Ka sii Mina Tasriqi lonw suw la (mina tele saba sigi).
5- Jamaratu bon li.
6- Ka Kun sigi li walima ka dɔ bɔ a la.
K'an bεn Al-kaaba lamini.
J- Heji kɛ cogoya:
Silama be hɛji labbayka fɔ ni a sela Miqati la ni Ifradu ye ni wagati degu la, ni a sela maka a be tawafu ni saayu kɛ, a be to a ka ihramu la fo a be taga Arafat heji kalo tele kɔnɔndɔnan la, a be toy fo kase le ben ma.
O kɔfɛ a be bɔy, a be labbayka fɔ kɛ fo ka taga se Muzdalifah, a be sigi o yɔrɔ la fo a be Fajiri seli, o kɔfɛ a be toy ka Alla ko fɔ, ka labbayka fɔ, ani ka duawu kɛ fo ka taga se kɛnɛ gwɛ ma.
Sɔgɔma ni yɔrɔ gwɛla, a be taga Mina ka kɔn tele bɔ ɲɛ, a be Jamaratul Akaba bon ni kabakuru fitini wolonfila ye, o kɔfɛ, a be a kun li walima k’a kunsigi surunya, nga kun li le ka fisa.
O kɔfɛ a be Al-kaaba lamini, wa a ka sɔfa ni marwa tagama fɔlɔ b'a wasa, o la a ka heji dafala, a ka ihramu bila dafani sɔrɔ la.
A be to a kan ka jamaraw bon lon tan ni kelennan ni tan ni filanan n'a kɛla teliya baga ye; a be jamara saba bon, jamara kelen kelen bɛɛ ni kabakuru wolonfila ye, ka takbira kɛ ni kabakuru kelen kelen bɛɛ ye. A b'a daminɛ ni jamara fitini ye min be masjid Khaifu fan fɛ, o kɔfɛ a be cɛmancɛ ta bon, o kɔfɛ a be Aqaba jamara bon o min ye laban ye, jamara kelen kelen bɛɛ a b'o bon ni kabakuru wolonfila ye. N’a b’a fɛ ka mɛɛn ka tɛmɛ tele tan ni filanan kan, a be bonni kɛ tele tan ni sabanan na i nafɔ a ka bonni kɛ cogo min na tele tan ni filanan ni tele tan ni kelennan na.
bonni wagati: tele jɛngɛ kɔfɛ tele saba kɔnɔ.
N'a bɔla mina tele tan ni filanan na ka sɔrɔ tele ma ben, basi si t'o la, n'a sigila fo ka kabakuru bɔnni kɛ tele tan ni sabanan na tele jɛngɛ ni kɔfɛ, o le kafisa, Alla kɔrɔtani ka kuma kosɔn:
﴿...فَمَن تَعَجَّلَ فِي يَوۡمَيۡنِ فَلَآ إِثۡمَ عَلَيۡهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلَآ إِثۡمَ عَلَيۡهِۖ لِمَنِ ٱتَّقَىٰ...﴾
﴾...Mɔgɔ min teliya la lon fila kɔnɔ, jurumu si t'o kan, ni mɔgɔ min mɛɛn na, o fana jurumu si t'o kan, o ye ni mɔgɔ min siran na Alla ɲɛ...﴿
[Al Bakara: 203].
N’a ka tagama laɲini, a be k'an bɛn Alkaaba lamini kɛ shyɛn wolonfila nga a te saayu kɛ.
Min kafisa ni hadya t’a bolo: a ye umra iharamu ta ni Tamattuu ganiya ye, o kɔfɛ ka heji labbayka fɔ heji kalo tele seeginan, ka heji baraw kɛ minw kofɔla ka tɛmɛ. Ni a ye ihramu ta hɛji ni umra ye ɲɔgɔn fɛ basi t'o la, o be wele ko qiran, o ye ka ihramu ta umra ni hɛji ye ɲɔgɔn fɛ ni tɔwafu kelen ni saayu kelen ye.
Faslu sabanan:
min be dɛn baraɲɔgɔnya kow la
Lɔnnikɛlaw - Alla ka hinɛ o la - o ye lɔniya bange, min kalanni ye wajibi ye mɔgɔ kelen kelen bɛɛ kan, O kumana lɔnni hakɛ kan min kalan ye wajibi ye silama kelen kelen bɛɛ kan. O y’a fɔ o la: fere kitiw kalan fere kɛ baga kan, Walasa a kana don Haramu la walima Riba la, k’a sɔrɔ a t’a lɔn, Kuma kan nana ka bɔ sahaba dɔw fɛ, -Alla ka diɲɛ o ma - min b'o sinsin.
Umar bin Al-Khattab Allah ka diɲɛ a ma ko: «Mɔgɔ si kana fere kɛ an ka lɔgɔ kɔnɔ, fɔɔ mɔgɔ min y'a yɛrɛ lafamuya dina kow la».61
Ali bin Abi Talib ko, Alla ka diɲɛ a ma: «Mɔgɔ o mɔgɔ ye jago kɛ ka sɔrɔ a ma lɔnni kɛ; o tigi benna Riba kɔnɔ, o kɔfɛ a benna, o kɔfɛ benna. O kɔrɔ ye ko: a benna Riba kɔnɔ»62.
Ibn Abidin ko, a k'a minɛ Al-Alami fɛ: A jagoyala baligu hakili tigi cɛ n'a muso bɛɛ kan, o ka dina ani kandaya kalanni kɔfɛ; o ye selijita lɔnni kalan, ani seli, ani sun, ani jaga ni minw ka wari sela jaga hakɛ ma, ani heji n'a wajibiyala mɔgɔ min kan, ani jago sariyaw jagokɛlaw fɛ; walasa o ye se ka o yɛrɛ kɔrɔsi ɲagaminikow ni ko kɔnniw la bara ɲɔgɔn ya la. O kelen ne bololabarakɛlaw ni bara sugu o sugu kɛbagaw bɛɛ kan; a wajibiyanin ne bara kɛ baga bɛɛ kan k’a ka bara lɔnniya n’a kitiw kalan walasa a ka se k’a yɛrɛ tanga haramuw ma a ka bara la.63
Nawawi, Alla kɔrɔtani ka hinɛ a la, ko: "Min ye fere ni furu ye ani o ɲɔgɔnaw minw aslu te jagoya ye, o kɛli ye haramu ye fɔɔ a saratiw lɔnniya ɲinini kɔfɛ"64.
Ni ye sariya dɔw ye minw ɲɛsin na wariko ma, i nafɔ silamaya sariya y’a latigɛ cogo min na:
1- Fen o fen ni nafa dɔrɔn b'a la wala min nafa ka bon n'a tɔrɔya ye o dagali; i nafɔ fen minw daganin le olugu fereli, o sanni, o dili sara la walima ka shufaa kɛ o la.65.
2- fen dagali danfɛnw hakɛw latangali ni a kɔrɔsili be sɔrɔ min na; i nafɔ garanti ni sereya.
3- Fen dagali min be sanni ni ferekalaw nafa, i nafɔ ka sanni ni fere wili, ka sugandili kɛ sanni ni fere la ani ka saratiw bila fere la.
4- Ka fen bɛɛ bali adamadenw tɔɲɔ be sɔrɔ min na, ani ka o ka nafolow dɔmu ganlon sira kan ; i nafɔ ribaa, benganli, ani ka fere fen bali mɔgɔw ma tuma min na o mako b'a la sango a sɔngɔn ye caya.
5- Tɛgɛdiɲɔgɔnman sariyali ɲumanya ko bɛɛ la; i nafɔ juru, bolo fen singali, ani kalifa.
6- fen bɛɛ bali li min be kɛ sababu ye mɔgɔw be ɲɔgɔn ya wari domu n’a ma kɛ ni bara sira ye, walima mɔgɔw nafa sira, walima jija sira; i nafɔ tolon kɛ wari la, ani ribaa.
7. Ka jago sugu o sugu bali, kunfinya ni marasali be min na; i nafɔ mɔgɔ min be fen dɔ fere min te a le ta ye walima ka fen dɔ fere min sugu lɔni te.
8- Ka fen bɛɛ bali fɛrɛ be min na ka se haramu dɔ ma, i nafɔ ka Al-inah Fere kɛ.66.
9. Ka fen bali min be mɔgɔ sogola ka bɔ Alla bato ma, i nafɔ ka fere kɛ juma lon na seli wele filanan kɔfɛ.
10- Ka fen bɛɛ bali min ni tɔrɔya b’a la, walima min be kɛ juguya sababu ye silamaw cɛ; i nafɔ haramu fɛnw fereli, ani mɔgɔ ka fere kɛ a mɔgɔ ɲɔgɔn ka fere kan.
Ni fen min kiti ma gwɛya silama ye a be lɔnnikɛlaw ɲininga o la, wa a man kan ka don o ko la fɔɔ n’a y’a lɔn silamaya sariya be min fɔ a kan. I nafɔ Alla kɔrɔtani ko cogo min:
﴿...فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾
Aw ye lɔnnikɛlaw ɲininga, ni a ya sɔrɔ a te a lɔn. [An-Nahli: 43].
Ni le lajɛn nɔgɔya la, An be Alla le dali a ye an garzɛgɛ lɔnni nafaman ni kɛwale ɲumanna, Ale le ye masa fonisere ye min be a ya jɔnw sɔn. Ani nɛma ni kisi be an ka Nabiɲuma Muhamadu kan ani a ka so mɔgɔw ani a ka sahabaw, ani Alla ka kisi caman kɛ o kan.
***
الفهرس
kouman ɲa bla 2
Faslu fɔlɔ: 3
Ko min nugu dɛni le Dusukunasiri la 3
Kumankun fɔlɔ: Silamaya kɔrɔ ani a ka lɔsɛnw: 3
Allah kelenbagatiya nafa: 3
«Ka sereya kɛ ko tigi gɛrɛ tɛy fɔɔ Alla» kɔrɔ: 5
O la “tigi gɛrɛ teyi fɔɔ Alla” sartuw, o ye: 5
Ka Sereya ko Muhamadu ye Alla ka ciden ye, o kɔrɔ ye: 7
Kibaro filana: Limanniya kɔrɔ ani a lɔsenw: 8
1) limanniya Alla kɔrɔtani man, o be fɛn saba le ta: 9
1- ka limanniya a ka tigiya man: 9
2- limanniya Alla ka batofɛn ya ma: 11
3- ka limanniya Alla tɔgow man ani a mangoutouw: 14
2) ka limaniya mɛlɛkɛw ma: 20
3) Ka limaniya gafew (kitabouw) ma: 21
4) ka limaniya cidenw (Alla ka kisi b’o ma) ma: 22
5) ka limaniya lon laban ma: 23
A- Limaniya lakununi ma: 24
B: ka limɛniya kɔntebɔ ani sara man: 24
jabili: ka limaniya Aljina ani tasuma ma: 24
6) ka limaniya latigɛ ma a ɲuman ani juguman: 25
Baro sabana: Ɲumanya: 26
Tilanyɔrɔ naaninan: ɲɛfɔli surun ka bɔ Ahlus Sunnah wal Jama’ah mɔgɔw ka sariyakolow la: 27
Faslu filanan: min be bɛn batow man 28
Barokun fɔlɔ: saniya: 28
Fɔlɔ: Jiw Tilanyɔrɔw: 29
2: kɔsɔ: 29
A sabana: Bara minw kɛ be haramuya seliji tiɲɛ na man: 31
Naaninan: Mɔgɔ b’a yɛrɛ lafiya cogo min na, o jogow: 33
Lɔrunan: Yɛrɛ lasaniya ni jii ye ani fara ye kitiw: 34
wɔɔrɔnan: selijii kitiw: 35
Wolonfilanan: Khufu ni sosɛti jɔsi kitiw: 37
Seginan: Tayamamu kitiw: 39
Kɔnɔntɔnnan: hayda ani bange jeli kitiw: 41
Ɲinili filana: Seli: 43
A fɔlɔ: seli wele ani seli kɔrɔta kitiw: 43
A filanan: seli nafa n’a fisamatiya: 46
Sabana: seli saratiw: 47
Nanina: Seli lɔsenw: 49
Lɔruna: Seli wjibina kow: 54
6. Seli sunnaw: 55
7. seli kɛcogo ya: 57
Seginan: Seli kɔniya fɛnw: 62
9. seli tiɲɛ fɛnw: 63
10- ɲina sujudu: 63
Tan ni kelennan: gɛni kɛla ka bɔ Seli ma wagati minw la: 65
Tan ni filanan: jama seli: 66
tan ni sabanan: siranya seli: 68
siranya seli kɛcogo ya: 69
Tan ni naaninan: Juma seli: 70
Lorunan: Ko minw kanuni ne juma lon na: 71
Juma seli sɔrɔli: 72
15. Lɔjura tigiw ka seli: 73
16: Seli deni ani seliba seli: 76
Tan ni wolonfilanan: Kusufu, tele walima kalo ɲa cɛnli seli: 78
Tan ni seginan: Sanji ɲini seli: 80
Tan ni kɔnɔndɔnan: Su seli kitiw: 81
Barokun sabanan: jaga 84
1- Jaga lɔni ani a lɔ yɔrɔ: 84
2- Jaga jagoya saratiw: 85
3- Nafolo minugu kan jaga bɔ ye jagoya ye: 86
Ɲini ni naaninan: Sun: 97
Sunkalo sun jagoya saratiw: 97
Ɲini li lɔrunan: Heji ani Umra 104
Heji ni Umra wajibiyali saratiw: 105
Ihram Miqatiw la: 107
Ihramu: 108
Umra: 112
Heji: 116
Faslu sabanan: 118
min be dɛn baraɲɔgɔnya kow la 118
***
dyo227v3.0 - 19/07/2026
Ahmand y’a lakali a ka Musnad kɔnɔ hadisa la min jate ye (6072), ani Al-Tirmizi y’a lakali, hadisa la min jate ye (1535), a ko: “Hadisa ni ye hadisa ɲuman ye”.
Bukhari ye o labɔ Al-adab Al-mufrad kɔnɔ Hadisa la min jate ye (716) ani Ahmad Al-musnad kɔnɔ Hadisa la min jate ye (19606), ani ddiya'u Al-maqdisi Al-ahadis Al-mukhtaara kɔnɔ Hadisa la min jate ye (1/ 150), ani Albani y'a sɔhihuya (o kɔrɔ ye a k'a lasabati) Sahih Al-jami' Asagir kɔnɔ Hadisa la min jate ye (3731).
Muslim y'o lakali hadisa la min jate ye (121), ani Ahmad Musnad kɔnɔ hadisa la min jate ye (10434).
(mazyu): Jii misɛnnin dɔ le kulɛri t'a la, a be bɔ ɲɔgɔn tolon wagati la, walima miiri wagati cɛnimusoko la, walima ni mɔgɔ b’a fɛ ka cɛnimusoko kɛ, walima filɛli wagati walima koo gɛrɛw o ɲɔgɔnna koow la. A be bɔ dɔni dɔni wa a dɔla a te sɔmi a la. (Wadyu): Jii gwɛman ne min ka giri ni a be bɔ mɔgɔ ɲɛgɛnɛn kɔfɛ, walima ni a be fɛɛn girinman dɔ kɔrɔtara.
Muslim y'o lakali hadisa la min jate ye (224).
malik ye a lakali Muwatɔa kɔnɔ hadisa la min jate ye (680 ni 219), ani Darimi hadisa la min jate ye (312), ani Abdurazaq a ka Musanaf kɔnɔ hadisa la min jate ye (1328), ani Al-Albani y'a jate sɔhihu ye Irwaa al-Galil kɔnɔ hadisa la min jate ye (122).
A-Nasa'i y'o lakali hadisa la min jate ye (12808), ani Ahmad hadisa la min jate ye (15423), ani Al-Albani ye a sɔha Irwa' al-Ghalil kɔnɔ hadisa la min jate ye (121).
Ibnu majah y'o lakali hadisa la min jate ye (nɔɔmɔrɔ 594) ni Ibnu Hiban hadisa la min jate ye (799), ani Albani y'a kɛ Da'ifu ye Sunani Tirmizi kɔnɔ hadisa la min jate ye (146).
Bukhari y'o lakali hadisa la min jate ye (142), ani muslim hadisa la min jate ye (122).
Bukhari y'o lakali hadisa la min jate ye (7288), ani Muslim hadisa la min jate ye (6066).
Sheku Abdul Aziz bin Baaz, Alla ye hinɛ a la, a ko a ka fatwa kɔnɔ (29/141) ko: (Bayhaki y'a fara a kan ni sanadu ɲuman ye ka bɔ Jabir fɛ, a ka kuman kɔfɛ: «i ye lahiri min di a ma»: «I te lahiri bɔrɔto»).
Al-Tirmizi y'o lakali hadisa la min jate ye (2635).
Muslim y'o lakali hadisa la min jate ye: 82.
Al-Tirmizi ye o lakali hadisa la min jate ye (265), a ko: hadisa ɲuman kɛnɛman garibu le, wa Al-Albani y’a kɛnɛyali Sahih al-Targhib wal-Tarhib kɔnɔ.
Bukhari y’o lakali hadisa la min jate ye (1117).
Bukhari yeo bɔ nimɛrɔ (6251) la, ani Muslim nimɛrɔ (884) la.
Bukhari y'o lakali hadisa la min jate ye (756) ani Muslim hadisa la min jate ye (872).
Bukhari y’o lakali hadisa la min jate ye (793), ani Muslim hadisa la min jate ye (398).
Bukhari y’o lakali hadisa la min jate ye (812), ani Muslim hadisa la min jate ye (490).
Muslim y'o lakali hadisa la min jate ye (498).
Bukhari y’o lakali hadisa la min jate ye (724), ani Muslim hadisa la min jate ye (398).
Bukhari y'o lakali hadisa la min jate ye (797) ani Muslim hadisa la min jate ye (402).
Al-Tirmizi y'o lakali hadisa la min jate ye (839).
Bukhari y’o lakali hadisa la min jate ye (6008).
Bukhari y’o lakali hadisa la min jate ye (1110).
Bukhari y'o lakali hadisa la min jate ye (835).
Bukhari y'o lakali hadisa la min jate ye (743), ani muslim hadisa la min jate ye (399).
Tirmizi y’o lakali hadisa la min jate ye (266).
Muslim y'o lakali hadisa la min jate ye (588).
Abu Dawud y'o lakali hadisa la min jate ye (5168).
Tirmizi y'o lakali hadisa la min jate ye (284).
Muslim y'o lakali hadisa la min jate ye (1484).
Bukhari y’o lakali hadisa la min jate ye (609) ani Muslimu hadisa la min jate ye (602).
Bukhari y'o lakali hadisa la min jate ye (4130) ani muslimu hadisa la min jate ye (842).
Muslimu y'o lakali hadisa la min jate ye (865).
Bukhari y'o lakali hadisa la min jate ye (934), ani Muslimu hadisa la min jate ye (851).
Bukhari ye o lakali nimɛrɔ (1081), ani Muslim nimɛrɔ (693).
Bukhari ye o lakali nimɛrɔ (1012), ani Muslim nimɛrɔ (894).
Abu Dawuda y’o lakali hadisa la min jate ye (3201), ani Al-Tirmizi hadisa la min jate ye (1024), a ko: “Hadisa ni ye hadisa ɲuman kɛnɛman le ye”.
Muslim y’o lakali hadisa la min jate ye.
Bukhari y’o lakali hadisa la min jate ye (8), ani Muslimu hadisa la min jate ye (111).
Ibnu manjah y'o lakali hadisa la min jate ye (1792), ani Tirmizi hadisa la min jate ye (63) ni (631) .
Bukhari ye o lakali nimɛrɔ (1402), ani Muslim nimɛrɔ (2287).
Bukhari y'o lakali hadisa la min jate ye (1432), ani muslimu hadisa la min jate ye (984).
Abu Dawuda y'o lakali hadisa la min jate ye (1609), ani Ibnu manjah hadisa la min jate ye (1827), ani Albani y'o kɛnɛmanyandi Sahih Abi Dawud kɔnɔ hadisa la min jate ye (1609).
Bukhari ye o lakali nimɛrɔ (1), ani Muslim nimɛrɔ (1907).
Bukhari y’o lakali hadisa la min jate ye (1810), ani Muslimu hadisa la min jate ye (1086).
Bukhari y'o lakali hadisa la min jate ye (1909) .
Ahmand y'o lakali hadisa la min jate ye (26457), ani Abu Daawud hadisa la min jate ye (2454), ani Nasaa'i hadisa la min jate ye (2331), nin ye a le ka fɔ cogo ye.
Bukhari y'o lakali hadisa la min jate ye (6669), ani muslimu hadisa la min jate ye (2709).
Abu Dawuda y'o lakali hadisa la min jate ye (2380), ani Tirmizi hadisa la min jate ye (719), ani Ibnu Maajah hadisa la min jate ye (676).
Bukhari y'o lakali hadisa la min jate ye (1849), ani muslimu hadisa la min jate ye (1846).
Muslim y'o lakali hadisa la min jate ye (1134).
Ahmand y'o lakali hadisa la min jate ye (25198), ani Nasaa'i hadisa la min jate ye (2627), ani Ibn maajah hadisa la min jate ye (2901).
Bukhari y'o lakali hadisa la min jate ye (1862), ani muslimu hadisa la min jate ye (1341).
Bukhari y'o lakali hadisa la min jate ye (1531).
Muslim y’o lakali hadisa la min jate ye : 1211.
Bukhari y'o lakali hadisa la min jate ye (1549) .
Muslimu y'o lakali hadisa la min jate ye (1218).
Al-Tirmizi y'o lakali hadisa la min jate ye (487), a ko: hasanun garib. Ani Al-Albani y'o kɛ ɲuman ye.
o kuma be sɔrɔ: Mughni Al-Muhtaj kɔnɔ (2/22).
Hashiyat Ibn Abidin kɔnɔ (1/ 42).
majmuu ye filɛ o la. (1/ 50).
Shufa: o ye jɛnFɛn tigi ka haqi ye ka a ka jɛnFɛn tigi ka tilan minɛ mɔgɔ fɛ a sarala man, wari nɔ na.
Al-inah fere: o ye mɔgɔ ye fen dɔ fere mɔgɔ gɛrɛ ma sɔngɔ la min be retarde, a b'a di a ma, o kɔfɛ a b'a san a fɛ ka sɔrɔ a ma sɔngɔ minɛ ni sɔngɔ ye min ka dɔgɔ ka tɛmɛ sɔngɔ kan a k'a fere ni min ye.
Bukhari ye o lakali hadisa la min jete ye (8) .
