العَقِيدَةُ الصَّحِيْحَةُ وَمَا يُضَادُّهَا

Doğru (səhih) əqidə və ona zidd olanlar

لِسَمَاحَةِ الشَّيْخِ العَلَّامَةِ

عَبْدِ العَزِيزِ بْنِ عَبْدِ اللهِ بْنِ بَازٍ

رَحِمَهُ اللهُ

Kitabın müəlifi Hörmətli Şeyx

Abduləziz bin Abdullah bin Baz

بِسْمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحِيمِ

Tövhidin qorunması

Birinci risalə:

Doğru (səhih) əqidə və ona zidd olanlar

Həmd Tək Allaha məxsusdur! Salat və salam Özündən sonra heç bir peyğəmbər olmayan Muhammədə, onun ailəsinə və səhabələrinə olsun!

Daha sonra: Doğru (səhih) əqidə İslam əsası və dinin təməli olduğu üçün, bu mövzu barədə danışmağın, yazmağın və onu izah edib açıqlamağın vacib olduğunu düşündüm.

Quran və Sünnədən olan şəri dəlillərlə, əməllərin və sözlərin yalnız düzgün əqidədən qaynaqlandığı zaman doğru (səhih) sayılması və məqbul olduğu məlumdur. Əgər əqidə düzgün deyilsə, o zaman bütün əməllər və sözlər də batil olacaqdır. Uca Allah buyurur:

﴿...وَمَن يَكۡفُرۡ بِٱلۡإِيمَٰنِ فَقَدۡ حَبِطَ عَمَلُهُۥ وَهُوَ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ﴾

(Kim imanı inkar edərsə əməlləri boşa çıxar və o, axirətdə ziyana uğrayanlardan olar). [Maidə: 5].

Uca Allah buyurur:

﴿وَلَقَدۡ أُوحِيَ إِلَيۡكَ وَإِلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكَ لَئِنۡ أَشۡرَكۡتَ لَيَحۡبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ 65﴾

(Sənə və səndən əvvəlkilərə belə vəhy olunmuşdur: “Əgər (Allaha) şərik qoşsan, əməlin puç olacaq və mütləq ziyana uğrayanlardan olacaqsan”). [Zumər: 65].

Bu mənada bir çox ayələr mövcuddur. Uca Allahın açıq-aydın Kitabı və etibarlı Rəsulunun sünnəsi — Ona Rəbbindən ən əfzəl salat və salam olsun — doğru (səhih) əqidənin altı əsas məsələ özündə cəmləşdiyinə dəlalət edir. Bunlar: Allaha, mələklərinə, kitablarına, peyğəmbərlərinə, axirət gününə və qədərin xeyrinə və şərrinə iman etməkdir. Bu altı əsas, Uca Allahın Müqəddəs kitabında nazil etdiyi və Uca Allahın, Rəsulu Muhamməd Peyğəmbərlə (ona salat və salam olsun) gəndərdiyi doğru (səhih) əqidənin əsaslarıdır.

Bu altı əsas barədə Quranda və səhih Sünnədə çoxsaylı dəlillər varid olmuşdur. Misal olaraq bunlardan bəziləri aşağıdakılardır:

Birinci: Qurandan olan dəlillər. Onlardan biri Uca Allahın bu ayəsidir:

﴿لَّيۡسَ ٱلۡبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ قِبَلَ ٱلۡمَشۡرِقِ وَٱلۡمَغۡرِبِ وَلَٰكِنَّ ٱلۡبِرَّ مَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلۡكِتَٰبِ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ...﴾

(Yaxşı əməl heç də üzünüzü məşriqə və məğribə tərəf çevirməyiniz deyildir. Lakin yaxşı əməl (sahibləri) Allaha, Axirət gününə, mələklərə, (hər bir səmavi) kitaba və peyğəmbərlərə iman gətirən şəxslərdir). [Bəqərə: 177].

Allah -Sübhənəhu va Təala- buyurur:

﴿ءَامَنَ ٱلرَّسُولُ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِ مِن رَّبِّهِۦ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَۚ كُلٌّ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّن رُّسُلِهِ...﴾

(Allahın rəsulu öz Rəbbindən ona nazil edilənə iman gətirdi, möminlər də, (iman gətirdilər). (Onların) hamısı Allaha, Onun mələklərinə, kitablarına və elçilərinə iman gətirdilər. (Onlar dedilər): “Biz Onun elçiləri arasında fərq qoymuruq!”). [Bəqərə: 285].

Uca Allah diğər ayədə buyurur:

﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ ءَامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلَّذِي نَزَّلَ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ مِن قَبۡلُۚ وَمَن يَكۡفُرۡ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ فَقَدۡ ضَلَّ ضَلَٰلَۢا بَعِيدًا 136﴾

(Ey iman gətirənlər! Allaha, Onun elçisinə, elçisinə nazil etdiyi Kitaba (Qurana) və ondan əvvəl nazil etdiyi kitablara iman gətirin! Allahı, Onun mələklərini, kitablarını, elçilərini və Axirət gününü inkar edən kəs, şübhəsiz ki, dərin bir azğınlığa düşmüşdür). [Nisa: 136].

Uca Allah buyurur:

﴿أَلَمۡ تَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّ ذَٰلِكَ فِي كِتَٰبٍۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ 70﴾

(Məgər Allahın göydə və yerdə olan hər şeyi bildiyini bilmirsənmi? Həqiqətən, bu, Kitabda (Lövhi-məhfuzda) mövcuddur. Şübhəsiz ki, bu, Allah üçün asandır). [Həcc: 70].

İkinci: Sünnədən dəlillər. Bu dəlillərdən biri də İmam Müslimin "Səhih" adlı əsərində rəvayət etdiyi səhih və məşhur hədisdir. Həmin hədisdə möminlərin Əmiri Ömər ibn Xəttab (Allah ondan razı olsun) xəbər verir ki, Cəbrail (Aleyhis-səlam) Peyğəmbərə (sallallahu əleyhi va səlləm) iman barədə sual verdi. Peyğəmbər (sallallahu əleyhi va səlləm) isə ona belə cavab verdi:

«الإِيمَانُ أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ، وَاليَوْمِ الآخِرِ، وَتُؤْمِنَ بِالقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ».

"İman, sənin Allaha, Onun mələklərinə, kitablarına, elçilərinə, axirət gününə, qədərin xeyrinə və şərrinə iman etməyindir"¹. Hədisin ardı var. Hədisi Şeyxeyn (Buxari və Müslim) – azacıq fərqlə – Əbu Hureyrədən (Allah ondan razı olsun) rəvayət etmişlər.

İmanın bu altı əsasından müsəlmanın qətiyyətlə etiqad etməli olduğu bütün məsələlər, Uca Allahın haqqı, axirət məsələləri və digər qeyb məsələlərinə dair inanmalı olduğu hökmlər, Uca Allahın və Rəsulunun (sallallahu əleyhi və səlləm) bizə bildirdiyi qeyb xəbərlərinə inanmaq irəli gəlir.

Bu altı əsasın izahı aşağıdakı kimidir:

Birinci əsas: Uca Allaha iman etmək.

Bu əsas bir neçə məqamı əhatə edir. Onların bəziləri aşağıdakılardır: Allahın haqq və tək ibadətə layiq olan İlahi (məbud) olduğunu qəbul etmək, Onun qulları yaradan, onlara xeyir bəxş edən, onları ruziləndirən, onların gizli və aşkar işlərini bilən, itaət edənləri mükafatlandırmaq və günahkarları cəzalandırmaq qüdrətinə malik olan İlah olduğuna iman etməkdir.

Uca Allah cinləri və insanları məhz bu ibadət üçün yaratmış və onlara bunu əmr etmişdir. Uca Allah buyurur:

﴿وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ 56 مَآ أُرِيدُ مِنۡهُم مِّن رِّزۡقٖ وَمَآ أُرِيدُ أَن يُطۡعِمُونِ 57 إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلرَّزَّاقُ ذُو ٱلۡقُوَّةِ ٱلۡمَتِينُ 58﴾

(Mən cinləri və insanları yalnız Mənə ibadət etmək üçün ya­rat­dım.

Mən onlardan ruzi istəmirəm. Mən onlardan Məni yedirtmələrini də istəmirəm.

Həqiqətən, Allah ruzi ve­rəndir, qüvvət sahibidir, Mə­tindir). [Zariyat: 56].

Uca Allah buyurur:

﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعۡبُدُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ21 ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ فِرَٰشٗا وَٱلسَّمَآءَ بِنَآءٗ وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجَ بِهِۦ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ رِزۡقٗا لَّكُمۡۖ فَلَا تَجۡعَلُواْ لِلَّهِ أَندَادٗا وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ 22﴾

(Ey insanlar! Sizi və sizdən əvvəlkiləri yaratmış Rəbbinizə ibadət edin ki, bəlkə Ondan qorxasınız.

O Rəbbinizə ki, sizin üçün yer üzünü döşəmə, göyü isə tavan etdi. Göydən su endirib onunla sizin üçün (növbənöv) məhsullardan ruzi yetişdirdi. Siz də (bunu) bildiyiniz halda (heç kəsi) Allaha tay tutmayın). [Bəqərə: 21, 22].

Uca Allah bu haqqı açıqlamaq, ona dəvət etmək və ona zidd olan şeylərdən çəkindirmək üçün peyğəmbərlər göndərmiş və kitablar nazil etmişdir. Uca Allah buyurur:

﴿وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّٰغُوتَ...﴾

(Biz hər ümmətə: “Allaha ibadət edin, tağutdan uzaq olun”– (deyə) elçi göndərdik). [Nəhl: 36].

Uca Allah buyurur:

﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِيٓ إِلَيۡهِ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱعۡبُدُونِ25﴾

(Səndən əvvəl elə bir elçi göndər­məmişik ki, ona: “Mən­dən baş­qa heç bir məbud yox­dur, Mənə ibadət edin!”– deyə vəhy et­mə­yək). [Ənbiya: 25].

İzzət və Cəlal sahibi olan Allah buyurur:

﴿الر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ1 أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنَّنِي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ2﴾

(Əlif. Ləm. Ra. (Bu,) Hikmət sahibi, (hər şeydən) Xəbərdar (olan Allah) tərəfindən, ayələri mükəmməlləşdirilmiş, sonra da müfəssəl izah edilmiş bir Kitabdır).

(Allahdan başqasına ibadət etməyəsiniz. Həqiqətən, mən sizi Allah tərəfindən xəbərdar edən və müjdələyənəm). [Hud: 1, 2].

Bu ibadətin həqiqi mahiyyəti: Uca Allahı dua, qorxu, ümid, namaz, oruc, qurban kəsmək, nəzir etmək və ibadətin digər bütün növlərində Onu təkləşdirmək və ibadəti yalnız Ona yönəltməkdir. Bütün bunlar Uca Allaha qarşı müti, Onun mükafatına ümid edərək, əzabından qorxaraq, Onu kamil şəkildə sevərək və əzəməti qarşısında tam itaət və təslimiyyətlə yerinə yetirilməlidir.

Kim Qurani-Kərimi diqqətlə düşünərsə, onun böyük bir qisminin bu uca əsasa — yəni tövhidə — aid olaraq nazil olduğunu görər. Uca Allah buyurur:

﴿إِنَّآ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ 2 أَلَا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ وَٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءَ مَا نَعۡبُدُهُمۡ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَآ إِلَى ٱللَّهِ زُلۡفَىٰٓ إِنَّ ٱللَّهَ يَحۡكُمُ بَيۡنَهُمۡ فِي مَا هُمۡ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي مَنۡ هُوَ كَٰذِبٞ كَفَّارٞ3﴾

(Biz Kitabı sənə haqq olaraq nazil etdik. Odur ki, sən də, dini yalnız Allaha aid edərək ancaq Ona ibadət et!.

Bilin ki, xalis din yalnız Allaha məxsusdur. Allahı qoyub başqalarını özlərinə dost (övliya) tutanlar: “Biz, onlara ancaq bizi Allaha daha çox yaxınlaşdırsınlar deyə ibadət edirik”– (deyirlər). Şübhəsiz ki, Allah ixtilaf etdikləri məsələlər barədə onların arasında hökm verəcəkdir. Həqiqətən Allah, yalançı və kafir olan kimsəni doğru yola yönəltməz). [Zümər: 2, 3].

Allah -Sübhənəhu va Təala- buyurur:

﴿وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّآ إِيَّاهُ...﴾

(Rəbbin yalnız Ona ibadət etməyi əmr etmişdir). [İsra : 23].

İzzət və Cəlal sahibi olan Allah buyurur:

﴿فَٱدۡعُواْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡكَٰفِرُونَ14﴾

(Kafirlərin xoşuna gəlməsə də, dini məhz Allaha aid edərək Ona (ixlasla) dua edin!). [Ğafir: 60].

Eləcə də, kim sünnəni diqqətlə düşünərsə, bu böyük əsasa verilən əhəmiyyəti görər. Bu barədə: Səhih Buxari və Səhih Müslimdə Muaz bin Cəbəl (Allah ondan razı olsun) rəvayət edir ki, Peyğəmbər (sallallahu əleyhi va səlləm) belə buyurmuşdur:

«حَقُّ اللهِ عَلَى العِبَادِ أَن يَعْبُدُوهُ وَلَا يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا».

"Allahın bəndələrin üzərində olan haqqı budur ki, tək Ona ibadət etsinlər və Ona heç bir şeyi şərik qoşmasınlar"².

Allaha iman dedikdə, Allahın qullarına vacib etdiyi və onlara fərz buyurduğu, İslamın açıq-aydın beş əsasına iman etmək də daxildir.

İslamın beş əsası isə belədir: Allahdan başqa (ibadətə haqqı olan) məbudun olmadığına və Muhəmmədin (sallallahu aleyhi va səlləm) Allahın elçisi olduğuna şahidlik etmək, namaz qılmaq, zəkat vermək, Ramazan orucunu tutmaq və imkanı olan kimsənin Allahın Haram (Kəbə) Evini həcc etmək. Həmçinin pak şəriətin buyurduğu digər fərz ibadətlər də buna daxildir.

Bu rükunların (İslamın əsaslarının) ən əzəmətlisi və ən əhəmiyyətlisi: "Allahdan başqa ibadətə layiq haqq ilahın olmadığına və Muhammədin Allahın Rəsulu" olduğuna şəhadət verməkdir. Bu şəhadət, ibadətin yalnız Allaha ixlasla edilməsini və Ondan qeyrisinə yönəldilməsinin inkar edilməsini tələb edir. Məhz elə bu da: "Lə iləhə illəllah" kəliməsinin mənasıdır. Alimlərin (Allah onlara rəhmət etsin) söylədikləri kimi, bu kəlimənin mənası belədir: "Allahdan qeyri ibadətə layiq olan haqq məbud yoxdur". Buna əsasən, Alladan başqa – istər insan, mələk, cin yaxud hər hansı bir məxluq olsun – ona edilən ibadət batil ibadətdir. Haqq olaraq ibadətə layiq olan yalnız Allahdır, Onun heç bir şəriki yoxdur. Uca Allah belə buyurur:

﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ هُوَ ٱلۡبَٰطِلُ...﴾

(Bu belədir. Çünki Allah Haqdır. (müşriklərin) Ondan başqa dua etdikləri isə batildir. Həqiqətən, Allah Ucadır, Böyükdür). [Həcc: 62].

Əvvəldə izah edildi ki, Uca Allah insanları və cinləri yalnız bu əsaslı məqsəd üçün yaratmış, onlara bunu əmr etmiş, bu məqsədlə peyğəmbərlər göndərmiş və kitablar nazil etmişdir. Buna görə də hər bir insan, müsəlmanların əksər bir hissəsinin bu əsas həqiqətdən nə qədər uzaq düşdüyünü (cəhalətdə olduqlarını), Allahla yanaşı başqalarına da ibadət etdiklərini və yalnız Allaha məxsus olan xalis haqqı başqalarına sərf etdiklərini anlaya bilmək üçün - bu məsələ üzərində dərindən düşünməli və çoxlu təfəkkür etməlidir. Allahdan kömək diləyirik.

Uca Allaha olan imanın bir hissəsi də, insanın: Uca Allahın bu aləmin xaliqi, onların işlərini yoluna qoyanı, onları Öz elmi və qüdrəti ilə istədiyi kimi idarə edəni, Onun, dünya və axirətin sahibi və həmçinin bütün aləmlərin Rəbbi olduğuna, Ondan başqa heç bir xaliqin və Ondan başqa bir Rəbbin olmadığına iman etməsidir. Eyni ilə Uca Allahın qulları islah etməsi və onları həm dünyada, həm də axirətdə nicat və xeyir yoluna dəvət etməsi üçün peyğəmbərlər göndərmisinə və kitablar nazil etməsinə inanmasıdır. Həmçinin, Uca Allahın bütün bu işlərdə tək olduğuna və Onun heç bir şəriki olmadığına iman etməsidir. Uca Allah belə buyurur:

﴿ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ 62﴾

(Allah hər şeyin xaliqidir. O, hər şeyi qoruyandır). [Zümər: 62].

Uca Allah buyurur:

﴿إِنَّ رَبَّكُمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ يُغۡشِي ٱلَّيۡلَ ٱلنَّهَارَ يَطۡلُبُهُۥ حَثِيثٗا وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ وَٱلنُّجُومَ مُسَخَّرَٰتِۭ بِأَمۡرِهِۦٓۗ أَلَا لَهُ ٱلۡخَلۡقُ وَٱلۡأَمۡرُۗ تَبَارَكَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ54﴾

(Doğrudan da, Rəbbiniz göyləri və yeri altı gündə yaradan, sonra da Ərşin üzərinə ucalan Allahdır. O, gündüzü sürətlə təqib edən gecə ilə örtüb bürüyür. Günəşi, ayı və ulduzları Öz əmrinə tabe edən də Odur. Şübhəsiz ki, yaratmaq da, əmr etmək də Ona məxsusdur. Aləmlərin Rəbbi Allah (ən əzəmətli), xeyiri və bərəkəti bol olandır).

[Əraf: 54].

Uca Allaha iman etməyin növlərindən biri də: Uca Allahın Müqəddəs Kitabında və etibarlı Rəsulunun sünnəsində sabit olan - Onun gözəl adlarına və ali sifətlərinə Ona layiq olan şəkildə, heç bir təhrif, inkar, keyfiyyət vermə və oxşatmadan iman etməkdir.

﴿...لَيۡسَ كَمِثۡلِهِۦ شَيۡءٞۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ﴾

(Onun heç bir bənzəri yoxdur. O, Eşidəndir, Görəndir). [Şura: 11].

Uca Allahın ad və sifətləri varid olduğu kimi, keyfiyyəti barədə sorğu-sual etmədən qəbul edilməlidir. Eyni zamanda, Uca Allahın vəsfləri olan bu sifətlərin ehtiva etdiyi böyük mənalara iman etmək vacibdir. Həmçinin, Uca Allahı bu sifətlərlə Ona yaraşan şəkildə və Onun sifətlərinin heç birini məxluqatın sifətlərinə bənzətmədən vəsf etmək vacibdir. Uca Allah belə buyurur: İzzət və Cəlal sahibi olan Allah buyurur:

﴿فَلَا تَضۡرِبُواْ لِلَّهِ ٱلۡأَمۡثَالَۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ وَأَنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ74﴾

(Heç kəsi Allaha oxşatmayın. Həqiqətən, Allah bilir, siz isə bilmirsiniz). [Nəhl: 97].

Bu, Allahın adları və sifətləri mövzusunda Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi va səlləm) səhabələri və onların ardınca gedənlər tərəfindən qəbul edilən Əhli-Sünnə val-Camaatın inancıdır. Bu əqidəni, İmam Əbu-l-Həsən əl-Əşari (Allah ona rəhmət etsin) "Məqalət" kitabında Hədis Əhlindən və Əhli-Sünnədən nəql etmiş və digər alimlər və iman sahibləri də bu əqidəni başqalarından nəql etmişlər.

Əuzai (Allah ona rəhmət etsin) belə demişdir: Zuhri və Məkhuldan sifət ayələri haqqında soruşulduqda: "Onları varid olduğu kimi qəbul edin" – deyə cavab vermişdilər³.

Əuzai (Allah ona rəhmət etsin) həmçinin belə demişdir: "Biz və tabeinlər çox sayda olduğumuz zaman: "Allah Subhənəhu Ərşinin üzərindədir və biz, Sünnədə gələn sifətlərə (Allahın sifətlərinə) iman edirik" – deyirdik⁴.

Valid bin Muslim (Allah ona rəhmət etsin) belə demişdir: (Malik, Əuzai, Leys bin Səad və Sufyan əs-Sövri (Allah onlara rəhmət etsin) Allahın sifətlər haqqında gələn xəbərlər barədə soruşulduqda, onların hamısı: "Onları, keyfiyyət barədə soruşmadan olduğu kimi qəbul edin" – deyə cavab vermişlər)⁵.

Malikin şeyxi olan Rabiah bin Əbi Abdurrahman (Allah onların hər ikisinə rəhmət etsin) "İstiva" barəsində soruşulduqda belə demişdir: "İstiva qeyri məchuldur, keyfiyyəti (surəti və həqiqi mahiyyəti) isə qeyri məquldur. Allahdan risalətdir, Rəsulun üzərinə düşən isə açıq-aşkar çatdırmaqdır. Bizə isə vacib olan, təsdiq etməkdir"⁶. İmam Malik (Allah ona rəhmət etsin) bu barədə soruşulduqda belə dedimişdir: "İstiva məlumdur, keyfiyyət məchuldur. Ona iman etmək vacibdir və bu barədə soruşmaq bidətdir". Sonra o, sual verən şəxsə: "Sənin pis bir insan olduğunu görürəm!" – dedi. Sonra əmr etdi, və onu çixartdılar⁷. Bu mənada eyni sözlər, möminlərin anası Ummu Sələmədən də (Allah ondan razı olsun) rəvayət olunmuşdur.⁸

İmam Əbu Abdurrahman bin əl-Mubarak (Allah ona rəhmət etsin) belə demişdir: "Biz Rəbbimizi, Onun səmaların üzərində, ərşin üstündə və məxluqatından ayrı olması ilə ilə tanıyırıq"⁹.

Bu mövzuda alimlərin sözləri olduqca çoxdur və bu mühazirədə onların hamısını nəql etmək mümkün deyil. Kim bu mövzuda daha çox məlumat əldə etmək istəyirsə, o, Sünnə alimlərinin bu barədə yazdıqlarına müraciət etsin. Məsələn: İmam Əhmədin oğlu Abdullahın "əs-Sünnə" kitabına, böyük İmam Muhamməd bin Xüzeymənin "ət-Tovhid" kitabına, Əbu Qasim əl-Lələkai ət-Tabarinin "əs-Sünnə" kitabına, Əbu Bəkir bin Əbi Asimin "əs-Sünna" kitabına və Şeyxul-İslam bin Teymiyyənin Həməh camaatına yazdığı cavabına ("əl-Həməviyyə" adlı risaləsinə) qayıtsın. Bu cavab, böyük və çox faydalı bir cavabdır. O, (Allah ona rəhmət etsin) orada Əhli Sünnə əqidəsini aydınlaşdırmış, onların bir çox sözlərini zikr etmiş və həmçinin Əhli Sünnənin söylədiklərinin səhihliyini və rəqiblərinin iddialarının isə batilliyini sübut edən şəri və ağıl əsaslı dəlilləri gətirmişdir.

Həmçinin, onun "Tədməriyyə" adlı əsəri də buna oxşardır. Burada İbn Teymiyyə mövzunu geniş şəkildə açıqlamış, Əhli Sünnənin etiqadını həm nəqli (şəri), həm də əqli dəlilləri ilə izah etmiş və müxaliflərin fikirlərinə cavab verərək həqiqəti ortaya qoymuş və bununla batili, haqqı axtaran və səmimi niyyətlə bu məsələyə yanaşan hər bir elm adamının nəzərində ifşa etmişdir. Xülasə olaraq: Əhli Sünnə val-Camaatın adlar və sifətlər mövzusundakı etiqadı belədir: Onlar, Uca Allahın Kitabında Özünə və ya Peyğəmbəri Muhammədin (sallallahu əleyhi va səlləm) Sünnəsində Onun üçün isbat etdiyi sifətləri, heç bir bənzətmə olmadan, Uca Allahı məxluqatına oxşatmadan və Onun ad və sifətlərini inkar etmədən, Uca Allaha layiq bir şəkildə isbat edirlər. Beləliklə, onlar bu məsələdə naqislik və ziddiyyətə düşməkdən salamat qalıblar. Beləliklə onlar, Allahın müvəffəqiyyət ilə bütün dəlillərlə əməl etmiş oldular. Çünki Uca Allahın sünnətindən biri də budur: Kim Allahın peyğəmbərləri vasitəsilə göndərdiyi haqq yola möhkəm sarılar, bu yolda əlindən gələni edər və onu ixlasla, yalnız Allah rizası üçün axtararsa, Allah onu haqqa müvəffəq edər və dəlilini açıq şəkildə ortaya qoyar. Uca Allah belə buyurur:

﴿بَلۡ نَقۡذِفُ بِٱلۡحَقِّ عَلَى ٱلۡبَٰطِلِ فَيَدۡمَغُهُۥ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٞ...﴾

(Xeyr, Biz haqqı batilin üstünə atarıq və o da onu yox edər. Bir anda (batilin) yox olub getdiyini görərsiniz. (Allaha) aid etdiyiniz sifətlərə görə vay halınıza!). [Ənbiyə: 22].

Uca Allah buyurur:

﴿وَلَا يَأۡتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئۡنَٰكَ بِٱلۡحَقِّ وَأَحۡسَنَ تَفۡسِيرًا33﴾

(Onlar sənə elə bir məsəl çəkməzlər ki, (ona cavab olaraq) Biz sənə haqqı və ən yaxşı yozumu verməyək). [Furqan: 48].

Əhli-Sünnənin adlar və sifətlər mövzusundakı etiqadına müxalif olan kəs, mütləq şəkildə həm nəqli (şəri) dəlillərə, həm də əqli (ağla əsaslanan) dəlillərə qarşı çıxacaq və istər təsdiq etdiyi, istərsə də inkar etdiyi məsələlərdə açıq-aşkar ziddiyyətə yol verəcəkdir. Hafiz İbn Kəsir (Allah ona rəhmət etsin) məşhur təfsirində bu mövzu ilə bağlı gözəl bir söz qeyd etmişdir. O bunu, Uca Allahın aşağıdakı kəlamını təfsir edərkən söyləmişdir:

﴿إِنَّ رَبَّكُمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِ...﴾

(Doğrudan da, Rəbbiniz göyləri və yeri altı gündə yaradan, sonra da Ərşin üzərinə ucalan Allahdır). [Əraf: 54].

Həmin sözün burada nəql edilməsi, faydasının böyük olmasına görə çox münasib və yerində düşər. O, (Allah ona rəhmət etsin) belə demişdir:

"Bu mövzuda insanların çoxsaylı fərqli fikirləri vardır, lakin burası onların geniş şəkildə izah etmək yer deyildir. Biz bu məsələdə saleh sələflərin – Məlik, Əvzai, Sövri, Leys bin Səad, Şafii, Əhməd bin Hənbəl, İshaq bin Rahaveh və keçmişdən bu günə qədər olan digər müsəlman imamlarının – yolunu tuturuq. Onların mövqeyi odur ki, Uca Allahın ad və sifətləri, heç bir keyfiyyət təyin etmədən, bənzətmədən və sifətlərini inkar etmədən, şəriətdə necə nəql olunubsa, eləcə qəbul edilir. Mücəssimələrin (bənzətmə edənlərin) zehninə gələn zahiri mənalar isə Allahdan uzaq tutulur. Çünki Uca Allah, yaratdıqlarından heç bir şeyə bənzəməz.

﴿...لَيۡسَ كَمِثۡلِهِۦ شَيۡءٞۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ﴾

(Onun heç bir bənzəri yoxdur. O, Eşidəndir, Görəndir). [Şura: 11]. Həqiqət, iş məhz alimlərin buyurduğu kimidir. Onlardan biri İmam Buxarinin şeyxi olan Nueyim bin Həmməd əl-Xuzai belə demişdir: “Kim Allahı məxluqatına bənzədərsə, kafir olar. Kim də Allahın Özünü vəsf etdiyi sifətlərdən birini inkar edərsə, o da kafir olar”¹⁰. Allahın Özünü və Rəsulunun Allahı vəsf etdiyi sifətlərdə heç bir bənzətmə (təşbih) yoxdur. Kim Uca Allahın açıq-aşkar ayələrdə və Səhih hədislərdə varid olan sifətləri Uca Allahın Cəlalına layiq şəkildə isbat edər və Onu hər cür qüsur və eyiblərdən uzaq tutarsa, doğru yola yönəlmiş olar¹¹. İbn Kəsirin (Allah ona rəhmət etsin) sözləri burada tamamlanır.

Uca Allaha iman mövzusuna həmçinin imanın söz və əməl olmaqla itaətlə artıb, günahla azalmasını etiqad etmək də daxildir. Həmçinin, böyük günahlar işləyən heç bir müsəlmanı — zina və oğurluq etmək, riba yemək, içki içmək, valideynə asi olmaq və buna bənzər, şirk və küfrdən aşağı olan günahları halal saymadığı müddətcə — kafir hesab etmək olmaz. Çünki Uca Allah belə buyurmuşdur:

﴿إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَغۡفِرُ أَن يُشۡرَكَ بِهِۦ وَيَغۡفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَآءُ...﴾

(Şübhəsiz ki, Allah Özünə şərik qoşulmasını əsla bağışlamaz, (amma) bundan başqa olan günahları isə istədiyi şəxsə bağışlayar. Allaha şərik qoşan şəxs böyük bir günah edərək iftira atmış olur). [Nisa: 48]. Bu mövzuda Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi va səlləm) mütəvatir hədislərlə sabit olmuşdur. Onlardan biri də Peyğəmbərn (sallallahu aleyhi va səlləm) bu sözüdür:

«إِنَّ اللهَ يُخْرِجُ مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيْمَانٍ».

“Allah, qəlbində xardal dənəsi qədər iman olan kəsi Cəhənnəmdən çıxaracaqdır”¹².

İkinci əsas: Mələklərə iman etmək.

Bu əsas iki məqamı əhatə edir. Onlar aşağıdakılardır: Birinci məsələ: Mələklərə ümumi şəkildə iman gətirməkdir. Bu isə, Uca Allahın Özünə itaəti üçün yaratdığı və Qurani-Kərimdə aşağıdakı xüsusiyyətlərlə vəsf etdiyi mələklərin mövcudluğuna inanmaqla olur:

﴿وَقَالُواْ ٱتَّخَذَ ٱلرَّحۡمَٰنُ وَلَدٗاۗ سُبۡحَٰنَهُۥۚ بَلۡ عِبَادٞ مُّكۡرَمُونَ 26 لَا يَسۡبِقُونَهُۥ بِٱلۡقَوۡلِ وَهُم بِأَمۡرِهِۦ يَعۡمَلُونَ27 يَعۡلَمُ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡ وَلَا يَشۡفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ٱرۡتَضَىٰ وَهُم مِّنۡ خَشۡيَتِهِۦ مُشۡفِقُونَ28﴾

(Kafirlər:) “Rəhman (Özünə) övlad götürdü!”– dedilər. O, pakdır, müqəddəsdir! Əksinə, (o mələklər) möhtərəm qullardır.

(Mələklər) Ondan qabaq danışmazlar, onlar ancaq Onun əmrini yerinə yetirərlər.

(Allah) onların keçmişini və gələcəyini bilir. Onlar yalnız Onun razı qaldığı şəxslərdən ötrü şəfaət diləyir və Onun qorxusundan tir-tir əsirlər. [Ənbiyə: 26-28].

Onlar (mələklər) çoxsaylı növlərə bölünürlər. Onlardan bəziləri Ərşi daşımaqla vəzifələndirilmişdir, bəziləri Cənnət və Cəhənnəmin gözətçiləridir, digərləri isə bəndələrin əməllərini qorumaqla (yazmaqla) məsuldurlar. İkinci məsələ: Mələklərə təfsilatlı şəkildə iman gətirməkdir. Bu isə, Allahın və Rəsulunun adını çəkdiyi mələklərə ayrıca şəkildə inanmaqla olur. Məsələn: Vəhyin gətirilməsi ilə vəzifələndirilmiş Cəbrail, yağışı idarə etməklə təyin olunmuş Mikail, Cəhənnəmin gözətçisi olan Malik və sura üfürmək ilə vəzifələndirilmiş İsrafil. Bu mələklərin adı səhih hədislərdə də zikr olunmuşdur. O hədislərdən biri də “Səhih Müslim” kitabında Aişəin (Allah ondan razı olsun) rəvayət etdiyi hədisdir. Bu hədisdə Peyğəmbər (sallallahu aleyhi va səlləm) belə buyurmuşdur:

«خُلِقَتِ الـمَلَائِكَةُ مِن نُورٍ، وَخُلِقَ الجَانُّ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ، وَخُلِقَ آدَمُ مِمَّا وُصِفَ لَكُم».

“Mələklər nurdan yaradılmışdır, cinlər tüstüsüz təmiz alovlu oddan, Adəm isə sizə vəsf ediləndən (torpaqdan) yaradılmışdır”¹³. Hədisi Müslim öz "Səhih" kitabında rəvayət etmişdir.

Üçüncü əsas: Kitablara iman etmək. Bu əsas da iki məqamı əhatə edir. Onlar aşağıdakılardır:

Birinci məsələ: Kitablara ümumi şəkildə iman gətirməkdir. Bu isə, Allahın Öz haqqını açıqlamaq və insanları Ona dəvət etmək üçün elçilərinə kitablar nazil etdiyinə inanmaqla olur. Uca Allah buyurur:

﴿لَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا رُسُلَنَا بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَأَنزَلۡنَا مَعَهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡمِيزَانَ لِيَقُومَ ٱلنَّاسُ بِٱلۡقِسۡطِ...﴾

(Biz elçilərimizi aydın dəlillərlə göndərdik, onlarla birlikdə Kitab və tərəzi nazil etdik ki, insanlar ədalətli olsunlar). [Hədid: 4]. Uca Allah buyurur:

﴿كَانَ ٱلنَّاسُ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ فَبَعَثَ ٱللَّهُ ٱلنَّبِيِّـۧنَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ لِيَحۡكُمَ بَيۡنَ ٱلنَّاسِ فِيمَا ٱخۡتَلَفُواْ فِيهِ...﴾

(İnsanlar tək bir ümmət idi. Allah (onlara) müjdə verən və (əzabla) qorxudan peyğəmbərlər göndərdi, onlarla birlikdə haqq olan kitab nazil etdi ki, insanların ixtilafa düşdükləri şeylərə dair onların arasında hökm versin). [Bəqərə: 213].

İkinci məsələ: Kitablara təfsilatlı şəkildə iman gətirməkdir. Bu, Uca Allahın: Tövrat, İncil, Zəbur və Quran kimi adını çəkdiyi kitablara inanmaqla olur. Biz Quranın, bu səmavi kitabların ən əfzəli, sonuncusu, onlara nəzarət edən, onları təsdiq edən və onlara hakim olan bir kitab olduğuna iman edirik. Həmçinin biz Quranın, Rəsulullahın (sallallahu aleyhi va səlləm) səhih sünnəsi ilə birlikdə, bütün ümmətin tabe olması və onunla hökm verməsi vacib olan bir kitab olduğuna da iman edirik. Çünki Uca Allah peyğəmbəri olan Muhammədi (sallallahu aleyhi va səlləm) bütün insanlar və cinlər üçün göndərmiş və ona bu Quranı nazil etmişdir ki, onunla insanlar arasında hökm versin. Uca Allah Quranı həm də qəlblərdəki xəstəliklərə şəfa, hər şeyin izahı, iman edənlər üçün isə hidayət və rəhmət etmişdir. Uca Allah buyurur:

﴿وَهَٰذَا كِتَٰبٌ أَنزَلۡنَٰهُ مُبَارَكٞ فَٱتَّبِعُوهُ وَٱتَّقُواْ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ155﴾

(Bu, Bizim nazil etdiyimiz (Quran) mübarək bir Kitabdır. Ona tabe olun və Allahdan qorxun ki, bəlkə sizə rəhm oluna!­). [Ənam: 155]. Pak və Uca olan Allah buyurur:

﴿...وَنَزَّلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ تِبۡيَٰنٗا لِّكُلِّ شَيۡءٖ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُسۡلِمِينَ﴾

(Biz Kitabı sənə hər şeyi izah edən, müsəlmanlara da doğru yol göstərən, mərhəmət və müjdə olaraq nazil etdik). [Nəhl: 89]. Uca Allah buyurur:

﴿قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنِّي رَسُولُ ٱللَّهِ إِلَيۡكُمۡ جَمِيعًا ٱلَّذِي لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۖ فَـَٔامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِ ٱلنَّبِيِّ ٱلۡأُمِّيِّ ٱلَّذِي يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَكَلِمَٰتِهِۦ وَٱتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ158﴾

(De: “Ey insanlar! Şübhəsiz ki, mən sizin hamınıza göndərilmiş Allahın elçisiyəm. Göylərin və yerin hökmranlığı Ona məxsusdur, Ondan başqa (ibadətə layiq olan) məbud yoxdur. O həm dirildir, həm də öldürür. Elə isə Allaha və Onun ummi (yazıb-oxumaq bilməyən) Elçisinə, həm də Allaha və Onun kəlmələrinə inanan peyğəmbərə iman gətirin. Onun ardınca gedin ki, bəlkə doğru yola yönələsiniz”). [Əraf: 158]. Bu mənada bir çox ayələr mövcuddur.

Dördüncü əsas: Rəsullara iman etmək.

Bu əsasda həmçinin özündə iki məqamı əhatə edir. Onlar isə aşağıdakılardır: Birinci məsələ: Rəsullara ümumi şəkildə iman gətirməkdir. Bu, Uca Allahın Öz qullarına, onların arasından, müjdə verənlər, qorxudanlar və haqq yola dəvət edənlər olaraq rəsullar göndərməsinə inanmaqla olur. Kim onların çağırışına cavab verərsə, əbədi xoşbəxtliyə, səadətə nail olar. Kim onlara qarşı çıxsa, ziyana uğrayar və peşman olar. Onların sonuncusu və ən fəzilətlisi isə bizim Peyğəmbərimiz Muhamməd bin Abdullahdır (sallallahu aleyhi va səlləm). Uca Allah belə buyurur:

﴿وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّٰغُوتَ...﴾

(Biz hər ümmətə: “Allaha ibadət edin, tağutdan uzaq olun”– (deyə) elçi göndərdik). [Nəhl: 36]. Uca Allah buyurur:

﴿رُّسُلٗا مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى ٱللَّهِ حُجَّةُۢ بَعۡدَ ٱلرُّسُلِ...﴾

(Biz müjdə verən və qorxudan elçilər göndərdik ki, insanların elçilərdən sonra Allaha qarşı bir bəhanəsi olmasın. Allah qüdrətlidir, hikmət sahibidir). [Nisa: 165]. Uca Allah buyurur:

﴿مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَآ أَحَدٖ مِّن رِّجَالِكُمۡ وَلَٰكِن رَّسُولَ ٱللَّهِ وَخَاتَمَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ...﴾

(Muhamməd aranızdakı kişilərdən heç birinin atası deyildir. Lakin o, Allahın rəsulu və peyğəmbərlərin sonuncusudur. Allah hər şeyi biləndir). [Əhzab: 40].

İkinci məsələ: Rəsullara təfsilatlı şəkildə iman gətirməkdir. Bu, Uca Allahın adını çəkdiyi və ya Rəsulullahın (sallallahu aleyhi va səlləm) sünnəsində adı sabit olan – Nuh, Hud, Saleh, İbrahim və digər peyğəmbərlər kimi – elçilərə fərdi və xüsusi şəkildə inanmaqla olur (Allahın salatı və salamı onların, ailələrinin və onlara tabe olanların üzərinə olsun).

Beşinci əsas: Axirət gününə iman etmək.

Bu əsasda həmçinin özündə bir neçə məqamı əhatə edir.

Bu, Uca Allahın və Rəsulunun (sallallahu aleyhi va səlləm) ölümdən sonra baş verəcək hadisələr – qəbir imtahanı, qəbir əzabı və neməti, Qiyamət günü üzləşiləcək dəhşətlər, məşəqqətlər, sirat körpüsü, tərəzi, hesaba çəkilmə, əməllərin qarşılığının verilməsi və insanlara əməl dəftərlərinin təqdim olunması – barəsində verdiyi xəbərlərə iman etməkdir. Onlardan bəziləri əməl dəftərini sağ əli ilə, bəziləri isə sol əli ilə, bəziləri də arxa tərəfindən alacaqdır.

Bura həmçinin: Peyğəmbərimiz Muhammədin (sallallahu aleyhi va səlləm) vəd olunmuş hovuzuna iman etmək, Cənnətə və Cəhənnəmə iman gətirmək, möminlərin Rəbbini – Uca Allahı – görəcəklərinə, Uca Allahın onlarla danışacağına iman etmək, eləcə də Qurani-Kərimdə və Rəsulullahın (sallallahu aleyhi va səlləm) səhih sünnəsində varid olmuş digər bütün xəbərlərə iman gətirmək də daxildir. Qulun bu xəbərlərin hamısına iman etməsi və Uca Allahın və Rəsulunun (sallallahu aleyhi va səlləm) bildirdiyi şəkildə onları təsdiqləməsi vacibdir.

Altıncı əsas: Qədərə iman etmək.

Bu əsas özündə dörd məsələni əhatə edir. Bunlar aşağıdakılardır:

Birinci məsələ: Uca Allahın olmuş və olacaq hər bir şeyi əzəldən bildiyinə iman etməkdir. O, qullarının bütün hallarını, ruzilərini, əcəl və əməllərini və eləcə də onlara aid digər bütün işləri bilmişdir. Uca Allaha bunlardan heç biri gizli qalmaz. Uca Allah belə buyurur:

﴿...وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ﴾

(Bilin ki, Allah hər şeyi bilir). [Bəqərə: 231]. İzzət və Cəlal sahibi olan Allah buyurur:

﴿...لِتَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ وَأَنَّ ٱللَّهَ قَدۡ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عِلۡمَۢا﴾

(Yeddi (qat) göyü və yeri də onun misli qədər (yeddi qat) yaradan Allahdır. Allahın hər şeyə qadir olduğunu, Allahın elminin hər şeyi əhatə etdiyini biləsiniz deyə, (Allahın) əmri onların arasında nazil olar). [Talaq: 12].

İkinci məsələ: Uca Allahın əzəldən bəri qəza və qədəri ilə bağlı olan hər şeyi yazdığına iman etməkdir. Uca Allah buyurur:

﴿قَدۡ عَلِمۡنَا مَا تَنقُصُ ٱلۡأَرۡضُ مِنۡهُمۡۖ وَعِندَنَا كِتَٰبٌ حَفِيظُۢ 4﴾

(Həqiqətən, Biz yerin onlardan nəyi əskiltdiyini (yerin onların cəsədlərini yeməsini) bilirik. Bizdə hər şeyi qoruyan bir Kitab (Lövhi-məhfuz) vardır). [Qaf: 4]. Uca Allah buyurur:

﴿...وَكُلَّ شَيۡءٍ أَحۡصَيۡنَٰهُ فِيٓ إِمَامٖ مُّبِينٖ﴾

(Biz hər şeyi açıq-aydın Kitabda (Lövhi-məhfuzda) qeydə almışıq). [Ya sin: 12]. Uca Allah buyurur:

﴿أَلَمۡ تَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّ ذَٰلِكَ فِي كِتَٰبٍۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ70﴾

(Məgər Allahın göydə və yerdə olan hər şeyi bildiyini bilmirsənmi? Həqiqətən, bu, Kitabda (Lövhi-məhfuzda) mövcuddur. Şübhəsiz ki, bu, Allah üçün asandır). [Həcc: 70].

Üçüncü məsələ: Uca Allahın keçərli iradəsinə və tam qüdrətinə, istədiyi şeyin oduğuna, istəmədiyi şeyin isə olmadığına iman etməkdir. Uca Allah buyurur:

﴿...إِنَّ ٱللَّهَ يَفۡعَلُ مَا يَشَآءُ﴾

(Həqiqətən, Allah istədiyini edər). [Həcc: 18]. İzzət və Cəlal sahibi olan Allah buyurur:

﴿إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيۡـًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ82﴾

(O, bir şeyi (yaratmaq) istədikdə ona: “Ol!” deyər, o da olar). [Ya sin: 82]. Pak və Uca olan Allah buyurur:

﴿وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ29﴾

(Aləmlərin Rəbbi olan Allah (doğru yolda olmağınızı) istəməyincə, siz istəyə bilməzsiniz!). [Təkvir: 29].

Dördüncü məsələ: Uca Allahın bütün mövcud varlıqları yaratdığına iman etməkdir. Ondan başqa yaradan yoxdur və Ondan başqa Rəbb də yoxdur. Uca Allah buyurur:

﴿ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ62﴾

(Allah hər şeyin Xaliqi­dir. O, hər şeyi Qoruyandır). [Zümər: 62]. Uca Allah buyurur:

﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡۚ هَلۡ مِنۡ خَٰلِقٍ غَيۡرُ ٱللَّهِ يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ فَأَنَّىٰ تُؤۡفَكُونَ3﴾

(Ey insanlar! Allahın sizə verdiyi nemətini xatırlayın. Allahdan başqa sizə göydən və yerdən ruzi verən bir xaliq varmı?! Ondan başqa (ibadətə layiq olan) ilah yoxdur. Siz necə də (haqdan) döndərilirsiniz!). [Fatir: 3].

Beləliklə, qədərə iman bu dörd məsələnin hər birinə iman etməyi əhatə edir. Bu, Əhli Sünnə val-Camaatın etiqadıdır. Lakin bidət əhli bu məsələlərdən bəzilərini inkar etmişdir.

Əhli Sünnənin etiqad etdiyi səhih əqidədə mühüm məsələlərdən biri də Allah üçün sevmək və Allah üçün nifrət etmək, Allah naminə dostluq etmək və Allah naminə düşmənçilik etməkdir. Bu, "əl-Valə val-Bəra" əqidəsidir. Bu, Uca Allaha iman etməyin bir hissəsidir.

Mömin, digər möminləri sevir və onlarla dostluq edir, kafirləri isə sevmir və onlara qarşı düşmənçilik bəsləyir. Bu ümmətin möminlərinin başında isə – Əhli Sünnə val-Camaatın inancına görə – Rəsulullahın (sallallahu aleyhi va səlləm) səhabələri durur. Əhli Sünnə səhabələri sevir, onlarla dostluq edir və onların Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi va səlləm) sözünə əsasən peyğəmbərlərdən sonra insanların ən xeyirlisi olduqlarına etiqad edirlər. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi va səlləm) bu haqqda belə buyurmuşdur:

«خَيْرُ القُرُونِ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُم».

"Ən xeyirli əsr mənim əsrimdir, sonra onların ardınca gə­lən­lər, sonra da on­ların ardınca gələnlərdir"¹⁴. Hədisi Buxari və Müslim rəvayət etmişdir.

Onlar (Əhli Sünnə val-Camaat) səhabələrin ən fəzilətlisi Əbu Bəkr əs-Siddiqin, sonra Ömər əl-Fəruqun, sonra Osman Zinnureynin, sonra da Əli əl-Murtədanın (Allah onların hamısından razı olsun), sonra Cənnətlə müjdələnmiş on səhabənin, daha sonra isə qalan digər səhabələrin (Allah onlardan razı olsun) olduğuna etiqad edirlər. Onlar, səhabələr arasında baş verən ixtilaflara toxunmurlar (susurlar) və onlar həmin məsələlərdə ictihad etdiklərini, haqqa isabət edənin iki savab qazandığını, səhv edənin isə bir savab qazandığını etiqad edirlər.

Onlar (Əhli Sünnə val-Camaat) Peyğəmbərə (sallallahu aleyhi va səlləm) iman gətirmiş Peyğəmbər (sallallahu aleyhi va səlləm) Əhli-Beytini sevir və onları özlərinə dost bilirlər. Həmçinin möminlərin anaları olan Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi va səlləm) zövcələrinin də hörmətini çox istəyir və onlardan razı olduqlarını bildirərlər. Onlar (Əhli Sünnə val-Cəmaat) Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi va səlləm) səhabələrinə nifrət edən, onları təhqir edən və Əhli-Beytə aşırı ehtiram göstərərək onları Allahın müəyyən etdiyi məqamdan yüksək tutan rafizilərin yolundan uzaq dururlar. Eyni zamanda onlar, Əhli-Beytə söz və əməllə əziyyət verən nasibilərin yolundan uzaq dururlar.

Qeyd etdiyimiz bütün bu məsələlər, Uca Allahın Rəsulu Muhammədin (sallallahu aleyhi va səlləm) vasitəsilə göndərdiyi səhih əqidəyə daxildir. Bu, etiqad edilməsi, ona möhkəm bağlanılması, üzərində sabit qalınması və ona zidd olan hər bir şeydən çəkinilməsi vacib olan əqidədir. Bu, Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi va səlləm) haqqında buyurduğu: "əl-Firqatun-Nəciə" - yəni: Nicat tapan firqə olaraq adlandırdığı Əhli Sünnə val-Cəmaatın əqidəsidir. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi va səlləm) belə buyurmuşdur:

«لَا تَـزَالُ طَائِفَةٌ مِنْ أُمَّتِي ‌ظَاهِرِينَ ‌عَلَى ‌الحَقِّ، لَا يَضُرُّهُمْ مَنْ خَذَلَهُمْ، حَتَّى يَأْتِيَ أَمْرُ اللهِ وَهُمْ كَذَلِكَ».

"Ümmətimdən, Allahın dini üzərində sabit qalan bir dəstə olacaq. Onları rəzil etmək istəyənlər onlara heç bir zərər verə bilməyəcək. Allahın əmri gələnədək onlar bu hal üzərində qalacaqlar"¹⁵. Başqa rəvayətdə demişdir:

«لَا تَزَالُ طَائِفَةٌ مِنْ أُمَّتِي عَلَى الحَقِّ مَنْصُورَةٌ».

"Ümmətimdən, haqq üzərində sabit qalan (Allah tərəfindən) yardım olunan bir dəstə olacaqdır"¹⁶. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi va səlləm) başqa bir hədisdə belə buyurmuşdur:

«افْتَرَقَتِ اليَهُودُ عَلَى إِحْدَى وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، وَافْتَرَقَتِ النَّصَارَى عَلَى اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، وَسَتَفْتَرِقُ هَذِهِ الأُمَّةُ عَلَى ثَلَاثِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً كُلُّهَا فِي النَّارِ إِلَّا وَاحِدَةً فَقَالَ الصَّحَابَةُ: مَنْ هِيَ يَا رَسُولَ اللهِ؟ قَالَ: مَنْ كَانَ عَلَى مِثْلِ مَا أَنَا عَلَيْهِ وَأَصْحَابِي».

"Yəhudilər yetmiş bir firqəyə bölündü. Nəsranilər yetmiş iki firqəyə bölündü. Bu ümmət isə yetmiş üç firqəyə bölünəcəkdir. Bunlardan biri müstəsna olmaqla qalanların hamısı odda olacaqdır". Səhabələr dedilər: Ey Allahın Elçisi! Onlar kimlərdir?

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi va səlləm) buyurdu: "Mənim və səhabələrimin üzərində olduğu yol üzərində olanlardır"¹⁷.

Doğru (səhih) əqidəyə zidd olan əqidələr

Bu əqidədən azan və ona zidd istiqamətdə gedənlərin bir çox müxtəlif növləri vardır. Onlardan bəziləri: bütlərə, heykəllərə, mələklərə, övliyalara, cinlərə, ağaclara, daşlara və s. məxluqlara ibadət edənlərdir. Belələri peyğəmbərlərin dəvətinə cavab vermədilər, əksinə, Qureyşlilərin və müxtəlif ərəb tayfalarının Peyğəmbərimiz Muhammədə (sallallahu aleyhi və səlləm) qarşı etdikləri kimi, onlara qarşı çıxdılar və inadkarlıq göstərdilər. Onlar ibadət etdikləri məbudlarından ehtiyaclarının ödənilməsini, xəstəliklərə şəfa verilməsini, düşmənlərə qalib gəlmələrini istəyir, onlara qurbanlar kəsir və nəzirlər deyirdilər. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) onları bundan çəkindirdikdə və onlara ixlasla yalnız Uca Allaha ibadət etməyi əmr etdikdə, onlar bu dəvəti qəribə qarşılayıb inkar edərək belə dedilər:

﴿أَجَعَلَ ٱلۡأٓلِهَةَ إِلَٰهٗا وَٰحِدًاۖ إِنَّ هَٰذَا لَشَيۡءٌ عُجَابٞ5﴾

(O, ilahları tək bir ilahmı etdi?! Həqiqətən, bu, əcaib bir şeydir). [Sad: 5].

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) davamlı olaraq onları Allaha dəvət etdi, onları şirkdən çəkindirdi və dəvət etdiyi İslam dinin həqiqətini onlara izah etməyə davam etdi. Nəhayət, Allah onların arasından doğru yola yönələcək olanları hidayətə qovuşdurdu. Bundan sonra onlar dəstə-dəstə Allahın dininə daxil oldular. Beləcə, uzunmüddətli dəvətdən və Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) ilə onun səhabələrinin (Allah onlardan razı olsun) və onlara gözəl şəkildə tabe olanların apardığı mübarizədən sonra Allahın dini bütün digər dinlərə qalib gəldi. Sonra vəziyyət dəyişdi, insanların əksəriyyəti arasında cahillik yayıldı və beləliklə, çoxları cahiliyyət dövrünün dininə geri döndülər, peyğəmbərləri və övliyaları ifrat şəkildə ucaltdılar, onlara dua etdilər, onlardan kömək istədilər və bu kimi şirk növlərinə yönəldilər. Onlar: "Lə iləhə illəllah" (Allahdan başqa ibadətə layiq haqq məbud yoxdur) sözünün mənasını anlamadılar. Halbuki ərəb kafirləri bu sözün mənasını (yaxşı) anlayırdılar. Allahdan yardım diləyirik.

Beləliklə, cəhalətin yayılması və insanların Peyğəmbər dövründən uzaq düşməsi səbəbidən bu şirk insanlar arasında yayılmaqda davam etdi və bu, bizim dövrümüzə qədər gəlib çatdı.

Sonrakı dövrlərin insanlarının irəli sürdüyü şübhə, əvvəllərkilərin şübhəsinin eynisidir. Onların dəlil gətirdiyi isə bu sözlərdir:

﴿...هَٰٓؤُلَآءِ شُفَعَٰٓؤُنَا عِندَ ٱللَّهِ...﴾

(“Onlar Allah yanında bizim şəfaətçilərimizdir!”– deyirlər). [Yunus: 18]. Həmçinin belə deyirlər:

﴿...مَا نَعۡبُدُهُمۡ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَآ إِلَى ٱللَّهِ زُلۡفَىٰٓ...﴾

Allahı qoyub başqalarını özlərinə dost tutanlar: “Biz, onlara ancaq bizi Allaha yaxınlaşdırsınlar deyə ibadət edirik”– (deyirlər). [Zümər: 3]. Uca Allah bu şübhəni (batil dəlili) rədd etmiş və kim Allahdan başqasına – kimliyindən asılı olmayaraq – ibadət edərsə, onun Allaha şərik qoşduğunu və Ona küfr etdiyini açıq şəkildə bəyan etmişdir. Uca Allah belə buyurur:

﴿وَيَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمۡ وَلَا يَنفَعُهُمۡ وَيَقُولُونَ هَٰٓؤُلَآءِ شُفَعَٰٓؤُنَا عِندَ ٱللَّهِ...﴾

(Onlar Allahı qoyub özlərinə nə bir zərər, nə də bir fayda verə bilməyənlərə ibadət edir və: “Onlar Allah yanında bizim şəfaətçilərimizdir!”– deyirlər). [Yunus: 18]. Uca Allah onlara bu sözü ilə cavab vermişdir:

﴿قُلۡ أَتُنَبِّـُٔونَ ٱللَّهَ بِمَا لَا يَعۡلَمُ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ18﴾

(De: “(Yoxsa) Allaha göylərdə və yerdə bilmədiyi bir şeyimi xəbər verirsiniz?” (Allah) onların qoşduqları şəriklərdən uzaqdır və ucadır). [Yunus: 18].

Uca Allah bu ayədə, Allahdan başqasına — peyğəmbərlərə, övliyalara və ya başqalarına — ibadət etməyin, onu edənlər bunu başqa adlarla adlandırsalar belə, böyük şirk olduğunu bəyan etmişdir. Uca Allah buyurur:

﴿...وَٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءَ ٱللَّهُ حَفِيظٌ عَلَيۡهِمۡ وَمَآ أَنتَ عَلَيۡهِم بِوَكِيلٖ﴾

(Allahdan başqasını (bütləri özlərinə) dost tutanlar üzərində Allah nəzarətçidir. Sən onlar üzərində vəkil deyilsən). [Şura: 6]. Sonra Uca Allah onlara bu sözü ilə belə cavab vermişdir:

﴿...إِنَّ ٱللَّهَ يَحۡكُمُ بَيۡنَهُمۡ فِي مَا هُمۡ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي مَنۡ هُوَ كَٰذِبٞ كَفَّارٞ﴾

(Şübhəsiz ki, Allah ixtilaf etdikləri məsələlər barədə onların arasında hökm verəcəkdir. Həqiqətən Allah, yalançı və kafir olan kimsəni doğru yola yönəltməz). [Zümər: 3].

Beləliklə, Uca Allah: dua, qorxu, ümid və bu kimi ibadət növləri ilə Ondan başqasına ibadət etməyin küfr olduğunu açıq şəkildə bəyan etmiş və "İlahlara ibadət bizi Allaha yaxınlaşdırır" – deyə iddia edənləri təkzib etmişdir.

Doğru (səhih) əqidəyə zidd olan və peyğəmbərlərin (Allahın salatı və salamı onların üzərinə olsun) gətirdiklərinə müxaliflik edən küfr əqidələrindən biri də, bu dövrdəki ateistlərin – xüsusilə Marks, Lenin və digər ateizm və küfr təbliğatçılarına tabe olanların – inandıqları batil fikirlərdir. Onlar bunu istər sosializm, kommunizm, bəəsçilik və ya başqa adlarla adlandırsalar da, bu fikir məktəblərinin əsas prinsiplərindən biri də: "İlah yoxdur, həyat yalnız maddədən ibarətdir".

Onların əsas inanclarından biri də Axirəti, Cənnəti və Cəhənnəmi inkar etmələri, eləcə də bütün səmavi dinləri rədd etmələridir. Kim onların kitablarını oxuyar və fikirlərini dərindən araşdırarsa, bu həqiqətləri qəti olaraq anlayar. Şübhə yoxdur ki, bu əqidə bütün səmavi dinlərə ziddir və ona inananları həm dünyada, həm də axirətdə ən pis aqibətə sürükləyir.

Doğru (səhih) əqidəyə zidd olan əqidələrdən biri də bəzi sufilərin, özlərini "Övliyalar" - adlandıran bəzi şəxslərin Allahla birgə aləmi idarə etdiklərinə və dünyanın işlərini tənzimləməsində Ona şərik olduqlarına etiqad etmələri və onlara: "Aqtab" (qütblər), "Avtəd" (dirəklər), "Əğvaz" (köməkçilər) və s. öz ilahları üçün uydurduqları digər adlar vermələridir. Bu, Rəbubiyyətdə (Allahın Rəbbliyində) Allaha şirk qoşmaqdir və bu, Uca Allaha qarşı ən çirkin şirk növlərindən biridir.

Kim cahiliyyə dövrünün əvvəlki müşriklərinin şirkini diqqətlə araşdırıb sonrakı dövrlərdə yayılan şirk ilə müqayisə edərsə, sonrakıların şirkınin daha böyük və daha əzəmətli olduğunu görər. Bunun izahı aşağıdakı kimidir: Cahiliyyə dövründə olan ərəb kafirləri iki xüsusiyyətlə fərqlənirdilər: Birinci xüsusiyyət: Onlar Rububiyyə (Rəbblik) tovhidində Allaha şərik qoşmurdular, onların şirki Uluhiyyət (ibadət) tovhidində idi. Çünki onlar, Uca Allahın Rəbbliyində tək olduğunu qəbul edirdilər. Uca Allah bu haqqda belə buyurur:

﴿وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَهُمۡ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُ...﴾

(Əgər onlardan özlərini kimin yaratdığını soruşsan, mütləq: “Allah!”– deyərlər. Elə isə (haqdan) necə döndərilirlər?!). [Zuxruf: 87]. Uca Allah buyurur:

﴿قُلۡ مَن يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ أَمَّن يَمۡلِكُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَمَن يُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَيُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّ وَمَن يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَۚ فَسَيَقُولُونَ ٱللَّهُۚ فَقُلۡ أَفَلَا تَتَّقُونَ31﴾

(De: “Sizə göydən və yerdən ruzi verən kimdir? Qulaqlara və gözlərə sahib olan kimdir? Ölüdən diri çıxaran, diridən də ölü çıxaran kimdir? İşləri idarə edən kimdir?” Onlar: “Allahdır!”– deyəcəklər. De: “Bəs (belə olduğu təqdirdə) Allahdan qorxmursunuz?”). [Yunus: 31]. Bu məzmunda ayələr olduqca çoxdur.

İkinci xüsusiyyət: Onların Uluhiyyə tovhidində Allaha şirk qoşmaları daim olmurdu, onlar yalnız bolluq və rahatlıq vaxtlarında Allaha sərik qoşurdular. Amma şiddət və çətinlik anlarında isə onlar ibadətlərini ixlasla (xalis şəkildə) Allaha edirdilər. Uca Allah bu haqqda belə buyurur:

﴿فَإِذَا رَكِبُواْ فِي ٱلۡفُلۡكِ دَعَوُاْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ فَلَمَّا نَجَّىٰهُمۡ إِلَى ٱلۡبَرِّ إِذَا هُمۡ يُشۡرِكُونَ65﴾

(Onlar gəmiyə mindikləri zaman, dini yalnız Allaha məxsus edərək, Ona (ixlasla) dua edərlər. Allah onları xilas edib quruya çıxaran kimi, yenə də (Ona) şərik qoşurlar). [Ənkəbut: 65].

Amma sonrakı dövrlərin müşrikləri, əvvəlkilərdən iki cəhətdən daha da irəli getmiş, yəni: daha ağır şirkə düşmüşlər. Birinci yön: Bəzilərinin Rububiyyə tovhidində Allaha şərik qoşmalarıdır. İkinci yön: Onların həm bolluqda, həm də çətinlikdə Allaha şirk qoşmalarıdır. Bu, onlarla ünsiyyətdə olan, hallarını araşdıran, eləcə də Misirdə Hüseynin, Bədəvinin və başqalarının, Ədəndə Eydurusun, Yəməndə Hadinin, Şamda İbn Arabinin, İraqda isə şeyx Abdul-Qadir əl-Ceylaninin qəbirləri üzərində insanların nə etdiklərini görən, habelə digər məşhur qəbirlərdə insanların ifrata vararaq Allahın haqqından böyük bir qismini başqalarına sərf etdikləri hallara şahid olan hər kəs üçün aydın və məlumdur. Onlara bunu qadağan edən, haqqı açıqlayan və Uca Allahın Peyğəmbəri Muhamməd (sallallahu aleyhi va səlləm) ilə, eləcə də ondan əvvəlki bütün elçilərlə göndərdiyi tövhidin mahiyyətini izah edən isə çox azdır. “Biz, Alla­ha məx­­susuq və biz Ona qayı­da­ca­ğıq!”.

Ad və sifətlər mövzusunda doğru (səhih) əqidəyə zidd olan inanclardan biri də: Cəhmiyyə, Motəzilə firqələrinin və onların yolunu gedənlərin əqidəsidir. Onlar Uca Allahın sifətlərini inkar edir, Allahın Öz Kitabında və Peyğəmbərinin (sallallahu aleyhi va səlləm) dili ilə xəbər verdiyi kamil sifətləri "tənzih" (Allahı nöqsanlardan uzaq tutmaq) adı altında batil şəkildə təfsir edir, nəticədə isə Allahı mövcud olmayanların, cansız varlıqların və mümkünsüz şeylərin sifətləri ilə vəsf edirlər.

Bu batil əqidələrə aid olanlar arasında, Əşari əqidəsində olduğu kimi, Allahın bəzi sifətlərini inkar edib, bəzilərini təsdiq edənlər də vardır. Onlar, bəzi sifətləri təsdiq edərkən, inkar etdikləri sifətlərdən qaçmaq üçün gətirdikləri səbəblərin eynisinə məruz qalırlar. (Yəni: əgər inkar etdikləri sifətləri bu səbəblə rədd edirlərsə, eyni səbəblə qəbul etdikləri sifətləri də rədd etməlidirlər, bu isə ziddiyyətdir). Lakin onlar buna dair dəlilləri təvil etmiş (mənalarını dəyişdirmiş) və beləliklə, həm nəqli (şəri), həm əqli (məntiqi) dəlillərə müxalif olmuş, həm də açıq-aşkar ziddiyyətə düşmüşlər.

Əhli-Sünnə val-Camaat isə, Uca Allahın Öz Kitabında və ya Peyğəmbəri Muhammədin (sallallahu əleyhi və səlləm) Sünnəsində Özünə aid etdiyi ad və sifətləri kamil şəkildə isbat etmiş, Onu yaratdıqlarına bənzətməkdən və sifətlərini inkar etməkdən uzaq durmuşlar. Onlar Allahın ad və sifətlərini – heç bir təhrifə və inkara yol vermədən, bütün nöqsanlardan uzaq, Uca Allaha layiq şəkildə – tənzih etmiş və isbat etmişlər. Beləliklə onlar, bütün dəlillərə əməl etmiş, Allahın ad və sifətlərini təhrif və tətilə (inkara) uğratmamış, başqalarının – yuxarıda qeyd olunduğu kimi – düşdüyü açıq-aşkar ziddiyyətdən salamat qalmışlar.

Məhz bu yol, insanı həm dünyada, həm də axirətdə nicata və səadətə aparan yoldur. Bu, bu ümmətin sələflərinin və imamlarının getdiyi doğru (sıratəl-mustəqim) yoldur. Ümmətin sonrakı nəsilləri yalnız əvvəlkilərin islah olduqları yol ilə islah ola bilər. Bu yol isə Qurana və Sünnəyə tabe olmaq, onlara zidd olan hər bir şeyi tərk etməkdir. Biz Uca Allahdan, ümməti doğru yola yönəltməsini, hidayət dəvətçilərinin sayını artırmasını, rəhbərlərinə və alimlərinə şirkə qarşı mübarizə aparmağa, onu aradan qaldırmağa və ona aparan yollardan çəkindirməyə müvəffəq etməsini diləyirik. Həqiqətən, O, Eşidəndir və Yaxındır. Müvəffəqiyyət yalnız Allahdandır. O bizə bəs edər. O nə gözəl Vəkil­dir! Qüvvət və qüdrət yalnız Allaha məxsusdur. Allahın salatı və salamı qulu, rəsulu olan Muhammədin, onun ailəsinin və səhabələrinin üzərinə olsun!

***

az397v3.1 - 26/07/2026