ثَلَاثَةُ الأُصُولِ وَأَدِلَّتُهَا

aslu sabaw n’o ka daliluw

لِلشَّيْخِ

مُحَمَّدٍ التَّمِيمِي رَحِمَهُ اللهُ

Sheik Muhamadu Al-Tamimi, Alla ka hinɛ a la

بِسْمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحِيمِ

aslu sabaw n’o ka daliluw

Gafe ni be kuma aslu sabaw kan abe jagoya silama kan a ye lɔn:

Alla lɔni, silamaya dina lɔni, ani Nabiɲuma Muhamadu lɔni, Alla ka nɛma ni kisi b'a ma, A b’a sinsin o asluw nafa kan limaniya ni wale ɲumaw labɛni la ka bɛn Kurana ni Hadisa daliluw ma.

Laslu sabaw n’o ka daliluw.

Sheik Muhamadu Al-Tamimi, Alla ka hinɛ a la.

N’be n’ka gafɛ daminɛ ni Alla tɔgɔ ye, dunya hinɛ lawasani tigi ani lahara hinɛ kɛrɛkɛrɛni tigi.

A lɔn - Alla ka hinɛ ila - ko abe jagoya an kan ko an ye fɛn nani kalan:

A fɔlɔ: lɔniya, o ye Alla lɔn ye, ani a ka kira lɔn, ani silamaya dina lɔn ni daliluw ye.

A filana: Ka bara kɛ ni lɔniya o ye.

A sabana: ka weleli kɛ ka taga a ma.

A nanina: Ka sabari tɔrɔw kan minw be i sɔrɔ a la.

O dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye: N’be kalan daminɛ ni Alla tɔgɔ ye min ye dunya hinɛ lawasani tigi ye min ye lahara hinɛ kɛrɛkɛrɛni tigi ye.

﴿وَٱلۡعَصۡرِ1 إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَفِي خُسۡرٍ2 إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلۡحَقِّ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلصَّبۡرِ3﴾

Ne Alla be kalen Wagati la 1

can na, adamadenw bɛɛ lajɛni be bɔnɛ le la 2.

fɔɔ mɔgɔw minw limaniya la, ka bara ɲumanw kɛ, ka ɲɔgɔn ladi ni can ye, ka ɲɔgɔn ladi ni sabari ye 3}. [Suratul Asri: 1-3].

Al imam-Shafi’i, Alla kɔrɔtani ka hinɛ a la, a ko:¹ «Ni Alla tun ma dalilu gɛrɛ jigi a ka danfɛnw kan fɔɔ ni sura ni, a tun bena o wasa».

Al imam-Bukhari, Alla kɔrɔtani ka hinɛ a la, a le fana ko: “Ni ye bonda ye min ba yira ko: Lɔniya le be kɔn kuma ni bara ɲɛ, o dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye: {O la, i k’a lɔn ko tigi gɛrɛ teyi ni Alla tɛ, i ka yafa ɲini i ka jurumuw la...} [Muhamadu: 9], o la, a y’a daminɛ ni lɔni ye” ka kɔn kuma ni bara ɲɛ.

A lɔn - Alla ka hinɛ ila - ko abe jagoya silamacɛ ni silamamuso bɛɛ kan ko o ye ko saba ni nugu kalan ani ka bara kɛ ni o ye:

A fɔlɔ: ko Alla le ka an dan, ani k’an garijigɛ, wa a m’an toyi gwansan; nga a ka ciladen dɔ ci an ma, ni mɔgɔ min ka A kan labato, o tigi bena don Alijinɛ kɔnɔ, ni min ka a sɔsɔ, o tigi bena don Jahanama kɔnɔ.

O dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿إِنَّآ أَرۡسَلۡنَآ إِلَيۡكُمۡ رَسُولٗا شَٰهِدًا عَلَيۡكُمۡ كَمَآ أَرۡسَلۡنَآ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ رَسُولٗا15 فَعَصَىٰ فِرۡعَوۡنُ ٱلرَّسُولَ فَأَخَذۡنَٰهُ أَخۡذٗا وَبِيلٗا16﴾

{Can na, ne Alla ye ciden dɔ ci aw ma k’a kɛ sere ye a kan, i nafɔ n'ye ciden dɔ ci Firawona ma cogo min na 15.

Firawona ka ciden sɔsɔ, o la, ne y’a minɛ minɛli la min ka gɛlɛ 16}.² [Suratul Muzamil: 15-16].

A filana: Alla te diɲɛ ko dɔ ye fara A kan A bato la, hali n’a kɛla Mɛlɛkɛ ye min ka surun A la, walima Nabiɲuma min cila; O dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿وَأَنَّ ٱلۡمَسَٰجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدۡعُواْ مَعَ ٱللَّهِ أَحَدٗا18﴾

{Ani ko misiriw ye Alla ta le ye, o la, aw kana fɛn si wele ka fara Alla kan 18}. [Suratul Jin: 18].

A Sabana: Mɔgɔ o mɔgɔ be ciden kan labato, ka Alla kelenbagatiya, o tigi ma kan ka mɔgɔ kanu min be Alla n’a ka ciden kɛlɛ, hali n’a y’a masurunya mɔgɔ le.

O daliluya ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿لَّا تَجِدُ قَوۡمٗا يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ يُوَآدُّونَ مَنۡ حَآدَّ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَلَوۡ كَانُوٓاْ ءَابَآءَهُمۡ أَوۡ أَبۡنَآءَهُمۡ أَوۡ إِخۡوَٰنَهُمۡ أَوۡ عَشِيرَتَهُمۡۚ أُوْلَٰٓئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ ٱلۡإِيمَٰنَ وَأَيَّدَهُم بِرُوحٖ مِّنۡهُۖ وَيُدۡخِلُهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ رَضِيَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ وَرَضُواْ عَنۡهُۚ أُوْلَٰٓئِكَ حِزۡبُ ٱللَّهِۚ أَلَآ إِنَّ حِزۡبَ ٱللَّهِ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ22﴾

{I tena jama dɔ sɔrɔ min la ni be Alla la ani lahara lon na, k'a be Alla n’a ka ciden kɛlɛbagaw kanu, hali n’o kɛla o faw ye, walima o denw, walima o badenmaw, walima o somɔgɔw, Olugu mɔgɔ le, Alla ye limaniya sɛbɛ o dusukunw na ani k’o sɛmɛntiya n’a ka dɛmɛ ye min bɔla a fɛ, ani a bena o don alijinɛ kɔnɔ, kɔɲɛw be bori o duguma, o ye dumɛbagaw ye a kɔnɔ. Alla diɲɛ na o ma , olugu fana diɲɛna Alla sonli ma, Olugu le ye Alla ta jamakuru ye. Siga t’a la, Alla ka jamakuru, olugu le ye kisibagaw ye 22}. [Suratul Mujadala: 22].

A lɔn – Alla k’i kanda ka taga a kan labato ma – ko dina tileni ye – Ibrahima ka dina ye– ka Alla kelenpe bato, ka kɔnɔgwɛya kɛ dina la Alla ye, ni o ye, Alla ka mɔgɔw bɛɛ yamaruya, ani a k’o dan o kosɔn, i nafɔ Ale Alla kɔrɔtani y’a fɔ cogo min na:

﴿وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ56﴾

{Ne ma jinaw ni adamadenw dan foyi kosɔn fɔɔ o ka ne bato 56}. [Suratu zariyat: 56]. «O ka ne bato» kɔrɔ: ka ne Alla kɛ kelen ye.

fɛn bɛɛ la belebele min ni Alla ka yamaruyali kɛ n’a ye, o ye Alla kelenbagatiya ye , o min ye: ka Alla kelenpe bato.

fɛn bɛɛ la belebele min ni Alla ka gwɛni kɛ ka bɔ a ma, o ye filangafoya ye, o min ye ka fɛn gɛrɛw wele k'afara Ale kan.

O daliluya ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿وَٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَلَا تُشۡرِكُواْ بِهِۦ شَيۡـٔٗا...﴾

A ye Alla bato, a kana foyi fara a kan ...} [Suratu Nisaa: 36].

N’o y’i ɲininga ko: a be wajibiya mɔgɔ kan ko a ye aslu saba jumanw le lɔn?

O la, a fɔ ko: Jɔn k’a Matigi lɔn, n’a ka dina, n’a ka Nabiɲuma Muhamadu Alla ka nɛma ni kisi b’a ye.

[laslu fɔlɔ]

O la, n’o y’i ɲininga ko: I Matigi ye jɔn le ye?

O la, a fɔ ko: Ne Matigi ye Alla ye, min ye ne lamɔn, ka danfɛnw bɛɛ lamɔn n’a ka nɛma ye, Ale le ye ne ka batofɛn ye; batofɛn gɛrɛ tɛ ne fɛ ni Ale tɛ. O daliluya ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ2﴾

{Tano be Alla ye, danfɛnw bɛɛ Tigi 2} [Suratul Fatiha: 2]. Fɛn min tɛ Alla ye, o ye danfɛn ye, ne fana ye o danfɛn dɔ ye.

O la, n’o y’i ɲininga ko: I y’i Tigi lɔn ni mun ye?

O la, a fɔ ko: Ni a ka tagamasɛnw n’a ka danfɛnw ye.

A ka tagamasɛnw dɔ ye sufɛyɔrɔ ni telefɛyɔrɔ ye,ani tele ni kalo ye.

A ka danfɛnw dɔ ye, sankolo wolonfila n’o kɔnɔfɛnw, ani dugukolo wolonfila n’o kɔnɔfɛnw, ani minw b’o fila cɛ.

O daliluya ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِ ٱلَّيۡلُ وَٱلنَّهَارُ وَٱلشَّمۡسُ وَٱلۡقَمَرُۚ لَا تَسۡجُدُواْ لِلشَّمۡسِ وَلَا لِلۡقَمَرِ وَٱسۡجُدُواْۤ لِلَّهِۤ ٱلَّذِي خَلَقَهُنَّ إِن كُنتُمۡ إِيَّاهُ تَعۡبُدُونَ37﴾

{ka bɔ Alla ka tagamasɛnw la sufɛyɔrɔ ni telefɛyɔrɔ ani tele ni kalo, aw kana sujudu bin tele ani kalo ye, aw ye sujudu bin Alla ye Ale min k'o dan, ni aw kɛla k'aw b'a Ale le bato la 37} [Suratu Fusilat: 37].

Ani Alla kɔrɔtani ka kuma:

﴿إِنَّ رَبَّكُمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ يُغۡشِي ٱلَّيۡلَ ٱلنَّهَارَ يَطۡلُبُهُۥ حَثِيثٗا وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ وَٱلنُّجُومَ مُسَخَّرَٰتِۭ بِأَمۡرِهِۦٓۗ أَلَا لَهُ ٱلۡخَلۡقُ وَٱلۡأَمۡرُۗ تَبَارَكَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ54﴾

{Aw Matigi ye Alla ye, min ye sankolow ni dugukolo dan tele wɔrɔ kɔnɔ, ka sɔrɔ ka sabati masasiginan kan. A be sufɛyɔrɔ datugu ni telefɛyɔrɔ ye, a be tugu a kɔ jona jona; tele ni kalo ni lolow koloni le ni a ka yamaruya ye, i toro ma lɔ, danfɛnw ni yamaruya ye Ata ye. barika be Alla ye, danfɛn bɛɛ tigi 54} [Suratul Ahraaf: 54].

Wa Matigi Ale le ka kan ni bato ye; o dalilu ye: Alla kɔrɔtani ka kumakan ye:

﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعۡبُدُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ21 ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ فِرَٰشٗا وَٱلسَّمَآءَ بِنَآءٗ وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجَ بِهِۦ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ رِزۡقٗا لَّكُمۡۖ فَلَا تَجۡعَلُواْ لِلَّهِ أَندَادٗا وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ22﴾

{Yaa alu mɔgɔw a ye a Matigi bato, min k'a dan ani jona mɔgɔw, walasa aw bena Alla ɲɛ siranya sɔrɔ 21

Ale min ka dugukolo fɛnzɛn a ye ani ka sankolo lɔ, ani ka sanji jigi kabɔ sankolo la, ka yiridenw falen n'o ye, k'o kɛ garijigɛ ye alugu ye, a kana filana fara Alla kan kasɔrɔ a b'a lɔn 22} [ Suratul Bakara: 21-22].

Ibnu kɛsir ko, Alla kɔrɔtani ye hinɛ a la: "Ni danfɛnw ni nugu Danbaga, Ale dɔrɔn le ka kan ni bato ye".

Alla ye yamaruya kɛ ni bato sugu minw ye, olu ye: - i nafɔ: Silamaya, Limaniya, ani ɲumaya; ani o dɔw ye: ka duawu kɛ, ka siran Alla ɲɛ, k'i jigi la Alla kan, k'i yɛrɛ sɛmɛ Alla la, ka nege Alla ka hinɛ la, ka siran a ka jangata ɲɛ, k'i majigi Alla ye, ka siran Alla ɲɛ, ani ka sɛgi ka taga Alla ma, ani ka dɛmɛ ɲini a fɛ, ani ka tanga ɲini a fɛ, ani ka dɛmɛ ɲini a fɛ gɛlɛya kow la, ani ka kanatigɛli kɛ a ye, ani dakan t'a ye, Ani bato cogoya gɛrɛw, Alla ka yamaruya kɛ ni minw ye – o bɛɛ ye Alla kɔrɔtani ta ye; o dalilu ye: Alla kɔrɔtani ka kumakan ye:

﴿وَأَنَّ ٱلۡمَسَٰجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدۡعُواْ مَعَ ٱللَّهِ أَحَدٗا18﴾

{Ani ko misiriw ye Alla ta le ye, o la, aw kana fɛn si wele ka fara Alla kan 18} [Suratul Jini: 18].

Ni mɔgɔ o mɔgɔ k'a bato dɔ kɛ fɛn gɛrɛ ye min te Alla ye; o tigi ye filangafo le ye kafiri le; o daliluya ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿وَمَن يَدۡعُ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ لَا بُرۡهَٰنَ لَهُۥ بِهِۦ فَإِنَّمَا حِسَابُهُۥ عِندَ رَبِّهِۦٓۚ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلۡكَٰفِرُونَ117﴾

{Ni mɔgɔ o mɔgɔ ka fɛn gɛrɛ wele ka fara Alla kan, kasɔrɔ daliluya t'a bolo o bato la, o tigi sara be Alla le bolo, can na kafiruw te kisi 117} [Suratul Muhminuun: 117].

A be Hadisa kɔnɔ:

"الدُّعَاءُ مُخُّ العِبَادَةِ".

"Duawu ye bato zɛmɛ le ye".

O daliluya ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿وَقَالَ رَبُّكُمُ ٱدۡعُونِيٓ أَسۡتَجِبۡ لَكُمۡۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَسۡتَكۡبِرُونَ عَنۡ عِبَادَتِي سَيَدۡخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ60﴾

Aw Matigi ko aw ye n’wele n’b’aw jabi, can na minw b'o yɛrɛ bonya na Ne bato ma, o bena don jahanama kɔnɔ o ye dogoya bagaw ye a kɔnɔ 60} [ Suratu Gaafir: 60].

Ka siran Alla ɲɛ o daliluya ye ; Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿...فَلَا تَخَافُوهُمۡ وَخَافُونِ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ﴾

{... Aw kana siran o ɲɛ aw ye siran Ne ɲɛ, ni can na aw ye limaniya bagaw ye} [Suratu Aali Imraan: 175].

jigiya ka dalilu; o ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye;

﴿...فَمَن كَانَ يَرۡجُواْ لِقَآءَ رَبِّهِۦ فَلۡيَعۡمَلۡ عَمَلٗا صَٰلِحٗا وَلَا يُشۡرِكۡ بِعِبَادَةِ رَبِّهِۦٓ أَحَدَۢا﴾

﴾ ..O la, ni mɔgɔ min kɛla ko i be I Matigi bɛn ɲɔgɔnyali jigi la, o tigi ka bara ɲuman kɛ, a kana foyi fara a Matigi kan a bato la﴿ . [Suratul Kahf: 110].

K'i jigi la Alla kan o dalilu ye, Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿...وَعَلَى ٱللَّهِ فَتَوَكَّلُوٓاْ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ﴾

{Aw ye a jigi la Alla kelenpe kan, ni a ya sɔrɔ a ye limaniya bagaw ye} [Suratul Maa-ida: 23], Ani Alla ka kuma:

﴿...وَمَن يَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِ فَهُوَ حَسۡبُهُ...﴾

﴾...Ni mɔgɔ min k'a jigi la Alla kan, Alla ye o tigi wasa baga ye... ﴿ [Suratu Talaq: 3] .

Negela Alla ka hinɛ la, ani siranya ani majigi Alla ye olugu dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿...إِنَّهُمۡ كَانُواْ يُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡخَيۡرَٰتِ وَيَدۡعُونَنَا رَغَبٗا وَرَهَبٗاۖ وَكَانُواْ لَنَا خَٰشِعِينَ﴾

﴾ ...Can na, o tun be teliya ka bara ɲumanw kɛ ani o be Ne Alla wele kasɔrɔ o Negelanile n'ka hinɛ la ani o be sirana n'ka jangata ɲɛ, o tun kɛla majigi bagaw ye Ne Alla ye ﴿ [Suratul Anbiya: 90].

Siranya dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿...فَلَا تَخۡشَوۡهُمۡ وَٱخۡشَوۡنِ...﴾

﴾...O la, a kana siran o ɲɛ, a ye siran Ne Alla ɲɛ... ﴿ [Suratul Maa-ida: 3].

Ka kɔsegi ka taga Alla ma, o dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye;

﴿وَأَنِيبُوٓاْ إِلَىٰ رَبِّكُمۡ وَأَسۡلِمُواْ لَهُ...﴾

﴾ a ye segi a Matigi ma, k'aw yɛrɛ kolo A ye... ﴿. [Suratu Zumar: 54].

ka dɛmɛ ɲini Alla fɛ, o dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِيَّاكَ نَسۡتَعِينُ5﴾

﴾ An be Ile kelen le bato, an be dɛmɛ ɲini Ile kelen le fɛ 5﴿ [Suratul Fatiha: 5], a nana hadisa kɔnɔ:

"إِذَا اسْتَعَنْتَ فَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ".

«Ni i be dɛmɛ ɲini, i ye dɛmɛ ɲini Alla fɛ».

Ka tanga ɲini Alla fɛ o dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye;

﴿قُلۡ أَعُوذُ بِرَبِّ ٱلۡفَلَقِ1﴾

{Muhamadu a fɔ ko: «Ne be tanga ɲini fajarikɛnɛ ci baga fɛ» 1} [Suratul Falaq:1],

﴿قُلۡ أَعُوذُ بِرَبِّ ٱلنَّاسِ1﴾

Ani {“A fɔ ko: Ne be tanga ɲini adamadenw lamɔn masa fɛ”1}. [Suratu Naasi:1].

ka dɛmɛ ɲini Alla fɛ (gɛrɛyakɔw)la, o dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye;

﴿إِذۡ تَسۡتَغِيثُونَ رَبَّكُمۡ فَٱسۡتَجَابَ لَكُمۡ...﴾

{I hakili jigi tumana min na a ka dɛmɛ ɲini aw tigi fɛ, A k' aw jabi...} [Suratul Anfal:9].

kantigɛli Alla ye o dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye;

﴿قُلۡ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحۡيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ162 لَا شَرِيكَ لَهُ...﴾

{Muhamadu a fɔ ko: «can na, Ne ka seli, ani n'ka kantigɛli, ani n'ka ɲɛnɛmaya ni n'ka saya ye Alla ta ye, dunya bɛɛ lajɛni lamɔ masa»162³

Jɛnɲɔgɔn t'A la...} [Suratul An’am, 162-163]. A dalilu ka bɔ hadisa kɔnɔ:

"لَعَنَ اللَّهُ مَنْ ذَبَحَ لِغَيْرِ اللَّهِ".

«Alla ka mɔgɔ danga mɔgɔ min ka kantigɛli kɛ Alla ɲɔgɔn gɛrɛ ye».

ka layiru ta Alla ye o dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿يُوفُونَ بِٱلنَّذۡرِ وَيَخَافُونَ يَوۡمٗا كَانَ شَرُّهُۥ مُسۡتَطِيرٗا7﴾

{O b’o ka layiru dafa ani o be siran lon dɔ ɲɛ, lon min ka juguya bena jɛnsɛn. 7} [Suratul Insan: 7].

[Laslu filana]

Ka Silamaya dina lɔn ni daliluw ye, o min ye: ka i yɛrɛ kolo Alla ye ni a kelenbagatiya ye, ka i yɛrɛ kolo A ye ni A kan labato ye, ani ka ban filangafoya ni filangafow la.

Silamaya dina ye lɔyɔrɔ saba ye: silamaya, limaniya ani ɲumaya.

lɔsenw le be ni lɔyɔrɔ kelen kelen bɛɛ la.

Silamaya lɔsenw ye loru: ka sereya ko tigi si teyi ni Alla tɛ ani ko Muhamadu ye Alla ka ciden ye, ani ka seli lɔ, ani ka jaga bɔ, ani ka sunkalo sun, ani ka Alla ka hɔrɔma so heji.

Sereya fila dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿شَهِدَ ٱللَّهُ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَأُوْلُواْ ٱلۡعِلۡمِ قَآئِمَۢا بِٱلۡقِسۡطِۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ18﴾

{Alla sereya la ko tigi si teyi n’Ale tɛ, ani mɛlɛkɛw ni lɔnikɛlaw fana b’o sereya - minw ye tilenbaga ye a ka kow la, Tigi gɛrɛ teyi ni Ale tɛ, Masa Fangatigi, kolɔn Masa 18}. [Suratu Aali-Imran:18].

O kɔrɔ ye : batofɛn si teyi min ka kan ni bato ye ni Alla tɛ.

«tigi si teyi», o be batofɛnw bɛɛ bali min be bato Alla kɔ.

"Ni Alla tɛ" k’a sabati ko batoli ka kan ka kɛ Alla kelenpe le ye.

Jɛnɲɔgɔn t’a la a bato la, i nafɔ jɛnɲɔgɔn t’a la a ka Masaya la cogo min na.

A kɔrɔfɔli min b’a gwɛya, o ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿وَإِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوۡمِهِۦٓ إِنَّنِي بَرَآءٞ مِّمَّا تَعۡبُدُونَ26 إِلَّا ٱلَّذِي فَطَرَنِي..﴾

{Wagati ko fɔ Wagati min na Ibrahim k’a fɔ a facɛɛ n’a ka mɔgɔw ye ko: «can na, a be fɛn minw bato la, ne yɔrɔ ma janɲani le ka bɔ o ma» 26

N’a ma kɛ Masa ye min ka ne dan...} [Suratu Zukhruf: 26: 27]. Ani Alla kɔrɔtani ka kuma :

﴿قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ تَعَالَوۡاْ إِلَىٰ كَلِمَةٖ سَوَآءِۭ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمۡ أَلَّا نَعۡبُدَ إِلَّا ٱللَّهَ وَلَا نُشۡرِكَ بِهِۦ شَيۡـٔٗا وَلَا يَتَّخِذَ بَعۡضُنَا بَعۡضًا أَرۡبَابٗا مِّن دُونِ ٱللَّهِۚ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَقُولُواْ ٱشۡهَدُواْ بِأَنَّا مُسۡلِمُونَ64﴾

{A fɔ ko: «Yaa kitabu dongow, a ye na kuma dɔ ma kuma min dama ka kan an ni ɲɔngɔn cɛ - ko an tena fɛn bato fɔɔ Alla, an tena foyi fara A kan, an tena ɲɔgɔn minɛ ka kɛ tigiw ye Alla kɔ». n’o y’o kɔ don, aw y’a fɔ ko: «A ye sereya kɛ ko annu ye silamaw ye».(64) [Suratu Aali-Imran: 64].

Ani ka Sereya ko Muhamadu ye Alla ka ciden ye, o dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿لَقَدۡ جَآءَكُمۡ رَسُولٞ مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ عَزِيزٌ عَلَيۡهِ مَا عَنِتُّمۡ حَرِيصٌ عَلَيۡكُم بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ رَءُوفٞ رَّحِيمٞ128﴾

(Siga t’a la, ciden dɔ nana a ma ka bɔ a yɛrɛ kun na, a ka degu b’a tɔrɔ, hamibaga le a la, makaribaga ni hinɛbaga le muminuw la 128}. [Suratu Tawuba: 128].

Sereya min b’a yira ko Muhamadu ye Alla ka ciden ye, o kɔrɔ ye: k'A kan labato a ka yamaruya kow la, ka A ka kibaruyaw cantigiya, k’i yɔrɔ ma janya A ka gwɛni kɛ ka bɔ min ma, ani ko mɔgɔ si kana Alla bato ni fɛn ye fɔɔ A ye min fɔ.

seli, ni jaga dalilu ani Alla kelenbagatiya kɔrɔfɔli, o ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿وَمَآ أُمِرُوٓاْ إِلَّا لِيَعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ حُنَفَآءَ وَيُقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤۡتُواْ ٱلزَّكَوٰةَۚ وَذَٰلِكَ دِينُ ٱلۡقَيِّمَةِ5﴾

{O ma yamaruya foyi la fɔɔ o ka Alla bato, ka kɛ kɔnɔgeyabagaw ye Alla ye ani tilenbagaw ye dina la, ka seli lɔ ani ka jaga bɔ, O min filɛ ni ye, o le ye dina tileni ye 5}. [Suratul Bayina: 5].

Sun don dalilu; o ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ183﴾

{Yaa a lugu limaniyabagaw, sun wajibiya la a kan i nafɔ a wajibiya la mɔgɔw kan minw kɔna a ɲɛ, muna aw ka kɛ Alla ɲɛsiranyabagaw ye 183}. [Suratul Bakara: 183].

Heji dalilu; o ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿...وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗاۚ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ﴾

{Alla ka so heji be Alla fɛ jagoya ye mɔgɔw bɛɛ kan se be minw ye, nga ni mɔgɔ min kafiriya a ma, o tuma na, Alla mako te danfɛnw si la 97}. [Suratu Aali Imran: 97].

Alɔyɔrɔ filana: Limaniya; o ye bolofaran biwolonfla ni dɔni, o bɛɛ ka belebele ba ye, ka fɔ ko: tigi gɛrɛ teyi ni Alla tɛ, o bɛɛ ka fitini, o ye ka tɔrɔ bɔ sira kan, malɔya ye limaniya bolo dɔ ye.

A lɔsenw ye wɔrɔ ye: ka la Alla la, a ka mɛlɛkɛw la, ani A ka gafew la, A ka cidenw la, ani lon Laban la, ani latigɛ la, a ɲuma ni a juguma.

O fɛn wɔrɔw dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿لَّيۡسَ ٱلۡبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ قِبَلَ ٱلۡمَشۡرِقِ وَٱلۡمَغۡرِبِ وَلَٰكِنَّ ٱلۡبِرَّ مَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلۡكِتَٰبِ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ...﴾

(Ɲumaya tɛ k’i ɲɛsin kɔrɔn fan fɛ wala telebin fan fɛ, nga Ɲumaya ye ka la Alla la ani lon laban la ani mɛlɛkɛw la ani kitabu la, ani nabiɲumaw la...). [Suratul Bakara: 177].

latigɛ dalilu; o ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿إِنَّا كُلَّ شَيۡءٍ خَلَقۡنَٰهُ بِقَدَرٖ49﴾

{can na, n'ye fɛɛn bɛɛ dan ka kɛɲɛ ni latigɛ ye 49} [Suratul Kamar: 49].

Alɔyɔrɔ sabana: Ɲumaya - lɔsen kelen le b'a la- o ye ka Alla bato i nafɔ i b’A yela, n’i kɛla k’i t'A

ye la, i ya lɔn k'A b’i yela.

O dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَواْ وَّٱلَّذِينَ هُم مُّحۡسِنُونَ128﴾

{can na, Alla be ni mɔgɔw ye minw be siran a ɲɛ, ani minw be koɲumaw kɛ 128} [Suratu Nahl: 128].

Ani Alla kɔrɔtani ka kuma:

﴿وَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱلۡعَزِيزِ ٱلرَّحِيمِ217 ٱلَّذِي يَرَىٰكَ حِينَ تَقُومُ218 وَتَقَلُّبَكَ فِي ٱلسَّٰجِدِينَ219﴾

{I jigi sɛmɛ Masa fangatigi kan ani lahara hinɛ Masa 217

Min b'I ye tuma min na ni be seli la I kelen 218

Ani I ka kinbirikun minɛ ani I ka tenturu dugu la ni tenturu bagaw ye 219}.⁴ [Suratu Shuharaa 217-217].

Ani Alla kɔrɔtani ka kuma:

﴿وَمَا تَكُونُ فِي شَأۡنٖ وَمَا تَتۡلُواْ مِنۡهُ مِن قُرۡءَانٖ وَلَا تَعۡمَلُونَ مِنۡ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيۡكُمۡ شُهُودًا إِذۡ تُفِيضُونَ فِيهِ...﴾

(Ile Alla kira te bara si le kɛ ani I te Kurana kalan kɛ, ani aw te kɛwale si le kɛ fɔɔ anw (Alla) b'o sereya tuma min na aw b'o kɛwalew kɛla...). [Suratu Yunus: 61] Foo Ka taga se o Kurana aya laban na.

A daliluya kabɔ Hadisa la: mɛlɛkɛ Jibril ka hadisa malɔni, a minɛna kabɔ Umar fɛ Alla ka diɲɛ b'a ma, ko:

"بَيْنَمَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ذَاتَ يَوْمٍ، إِذْ طَلَعَ عَلَيْنَا رَجُلٌ، شَدِيدُ بَيَاضِ الثِّيَابِ، شَدِيدُ سَوَادِ الشَّعَرِ، لَا يُرَى عَلَيْهِ أَثَرُ السَّفَرِ، وَلَا يَعْرِفُهُ مِنَّا أَحَدٌ، حَتَّى جَلَسَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَأَسْنَدَ رُكْبَتَيْهِ إِلَى رُكْبَتَيْهِ، وَوَضَعَ كَفَّيْهِ عَلَى فَخِذَيْهِ، وَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ !

Lon dɔ la, an tun be Alla kira fɛ nɛma ni kisi b' a ma, cɛɛ dɔ bɔla an kan, a ka fani gwɛla kosɔbɛ, a kunsigi fina kosɔbɛ, tagama tagamasen si tun te ye a kan ani an kelen si m’a lɔn, A sigila Nabiɲuma nɛma ni kisi b'A ma, gɛrɛfɛ, k’a kinbirikun den Alla kira kinbirikun la, k’a bolofila bila a wotofila kan, A ko: Yaa Muhamadu!

أَخْبِرْنِي عَنِ الإِسْلَامِ؟

N'lalɔniya Silamaya la?

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: الإِسْلَامُ: أَنْ تَشْهَدَ أَلَّا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَتُقِيمَ الصَّلَاةَ، وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ، وَتَصُومَ رَمَضَانَ، وَتَحُجَّ البَيْتَ إِنِ اسْتَطَعْتَ إِلَيْهِ سَبِيلًا، قَالَ: صَدَقْتَ - فَعَجِبْنَا لَهُ، يَسْأَلُهُ وَيُصَدِّقُهُ –.

Alla kira nɛma ni kisi b'A ma ko: Silamaya ye ka sereya lɔ ko batofɛn gɛrɛ teyi ni Allahu taala tɛ, ko Muhamadu ye Alla ka ciden ye, ka seli lɔ, ka jaga bɔ, ka sunkalo sun, ani ka bon heji (Alkaaba) n’a se b'i ye, A ko: I ye can fɔ - an kabakoyala a la, k’a ɲininga ani k’a ka kuma cantigiya!

قَالَ: فَأَخْبِرْنِي عَنِ الْإِيمَانِ؟

Mɛlɛkɛ Jibril ko: N'lalɔniya Limaniya la?

قَالَ: أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ، وَاليَوْمِ الْآخِرِ، وَتُؤْمِنَ بِالقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ، قَالَ: صَدَقْتَ.

Alla kira ko: Ka la Alla la, ani A ka mɛlɛkɛw la, ani A ka kitabuw la, ani A ka cidenw la, ani ka la lon laban na, ani ka la latigɛ la, a ɲuma ma ni a juguma, A ko: “I ye can fɔ”.

قَالَ: فَأَخْبِرْنِي عَنِ الْإِحْسَانِ؟

Jibril ko: N'lalɔniya Ɲumanya la?

قَالَ: أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ.

Alla kira ko: ka Alla bato i nafɔ i b’A yela, n’i kɛla k’i t'A ye la, i ya lɔn k'A b’i yela.

قَالَ: فَأَخْبِرْنِي عَنِ السَّاعَةِ؟

Jibril ko: N'lalɔniya Kiyama wuli wagati la?

قَالَ: مَا المَسْؤُولُ عَنْهَا بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ.

Alla kira ko: Min ɲiningala o ko la, o tigi te a lɔn ka tɛmɛ ɲiningali kɛla kan.

قَالَ: فَأَخْبِرْنِي عَنْ أَمَارَاتِهَا؟

Jibril ko: N'lalɔniya Kiyama wuli tagamasɛnw la?

قَالَ: أَنْ تَلِدَ الأَمَةُ رَبَّتَهَا، وَأَنْ تَرَى الحُفَاةَ العُرَاةَ العَالَةَ رِعَاءَ الشَّاءِ، يَتَطَاوَلُونَ فِي البُنْيَانِ.

Alla kira ko: jɔnmuso bena a kuntigimuso wolo, ani i bena sagagɛnlaw ye minw senakolonw le, minw lankolon le ani fɛn te minw bolo, o be i waso la ɲɔgɔn na bon janw lɔ la.

قَالَ: ثُمَّ انْطَلَقَ فَلَبِثْتُ مَلِيًّا، ثُمَّ قَالَ لِي: يَا عُمَرُ! أَتَدْرِي مَنِ السَّائِلُ؟ قُلْتُ: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: فَإِنَّهُ جِبْرِيلُ، أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ دِينَكُمْ".

Umar ko: O kɔfɛ, a tagala, ne tolayi wagati dɔni, O kɔfɛ, Alla kira ko ne ma: Yaa Umar! I b’a lɔn ɲiningali kɛla ni tun ye jon le ye wa? N'ko: Alla n’a ka ciden le b’a lɔn, A ko: Jibrila le, a nana k'aw kalan aw ka dina la.

[Lasulu sabana]

Aw ka Nabiɲuma Muhamadu lɔni Alla ka nɛma ni kisi b'a ma, Ale ye Muhamadu ye min ye Abdullahi den ye, o min ye Abdul Muttalib den ye, Abdul Muttalib ye Hashim den ye, wa Hashim bɔla Kuraysi la, Kuraysi bɔla Arabuw la, Arabuw bɔla Ismaila la min ye Ibrahima Khalil den ye - Alla ka nɛma ni kisi b'a ma ani an ka Nabiɲuma.

A sii ye saan biwɔrɔ ni saba - a ka saan binani kɛ ka kɔn Nabiɲumaya ɲɛ, a ka saan mugan ni saba kɛ k'a to Nabiɲumaya ni cidenya ya la.

A kɛla Nabiɲuma ye ni (iqra) ye, A cila ni Suratul Muddathir ye, a ka dugu ye Maka ye.

Alla k’a ci ni bagabagali ye kabɔ filangafoya ma, ani ka weleli kɛ ka taga Alla kelenbagatiya ma; O dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمُدَّثِّرُ1 قُمۡ فَأَنذِرۡ2 وَرَبَّكَ فَكَبِّرۡ3 وَثِيَابَكَ فَطَهِّرۡ4 وَٱلرُّجۡزَ فَٱهۡجُرۡ5 وَلَا تَمۡنُن تَسۡتَكۡثِرُ6 وَلِرَبِّكَ فَٱصۡبِرۡ7﴾

{Yaa Ile yɛrɛ datugu baga ni birifani ye1.

Wuli ka bagabagali kɛ 2.

I tigi fana, I k’A bonya 3

I ka I ka fani sanuya 4

I ka I yɛrɛ tigɛ kabɔ nɔgɔ la 5⁵

kana nɛma kɛ mɔgɔw ye walasa I ka dɔ gɛrɛ sɔrɔ kabɔ o fɛ.

I ka sabari I tigi kosɔn 7} [Suratul Mudathir: 1- 7].

A kɔrɔ:

﴿قُمۡ فَأَنذِرۡ﴾

{Wuli ka bagabagali kɛ}: A be bagabagali kɛ kabɔ filangafoya ma, ka weleli kɛ ka taga Alla kelenbagatiya ma.

﴿وَرَبَّكَ فَكَبِّرۡ﴾

{I itigi fana, i k’A bonya}

O kɔrɔye ko: i tigi bonya ni a kelenbagatiya ye.

﴿وَثِيَابَكَ فَطَهِّرۡ﴾

{I ka I ka fani sanuya}

O kɔrɔ ye ko: i ka I ka baraw sanuya kabɔ filangafoya ma.

﴿وَٱلرُّجۡزَ فَٱهۡجُرۡ﴾

{I ka I yɛrɛ tigɛ kabɔ nɔgɔ la}

Nɔgɔ: O ye boliw ye, I tigɛ kabɔ o la: o ye, k'o toyi, ka I yɛrɛ lakolonya kabɔ o la ani o bato bagaw.

A ka saan tan kɛ ka weleli kɛ ka taga Alla kelenbagatiya ma, o saan tan tɛmɛni kɔfɛ, o k’A ta ka taga sankolo la, ka seli loru faridaya A kan, A seli la Maka saan saba, o kɔfɛ, A yamaruya la ko a ye bɔ maka ka taga Madina.

Hijra: ye ka bɔ filangafo jamana la ka taga Silama jamana la.

Hijra ye wajibi ye ni manton kan ka bɔ filangafo jamana la ka taga Silama jamana la, o kiti dumɛ ni le fo ka taga se lahara wuli ma.

O dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ تَوَفَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ ظَالِمِيٓ أَنفُسِهِمۡ قَالُواْ فِيمَ كُنتُمۡۖ قَالُواْ كُنَّا مُسۡتَضۡعَفِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ قَالُوٓاْ أَلَمۡ تَكُنۡ أَرۡضُ ٱللَّهِ وَٰسِعَةٗ فَتُهَاجِرُواْ فِيهَاۚ فَأُوْلَٰٓئِكَ مَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُۖ وَسَآءَتۡ مَصِيرًا97 إِلَّا ٱلۡمُسۡتَضۡعَفِينَ مِنَ ٱلرِّجَالِ وَٱلنِّسَآءِ وَٱلۡوِلۡدَٰنِ لَا يَسۡتَطِيعُونَ حِيلَةٗ وَلَا يَهۡتَدُونَ سَبِيلٗا98﴾

Mɛlɛkɛw be mɔgɔ minw nii minɛ kasɔrɔ o ye yɛrɛ kun toɲɔ law ye, o bena o ɲininga ko: “Aw tun be mun na aw ka dina ko la ni yɔrɔ la aw mabɔ?” O bena fɔ ko: «An tun lanfoya la dugukolo kɔ kan», Mɛlɛkɛw bena a fɔ ko: “Yala Alla ka dugukolo tun ma wasa fɔɔ aw tun be se ka taga tunga la a kan wa?” Ola olugu mɔgɔw ka sigiyɔrɔ ye jahanama ye – o laban yɔrɔ cɛjuguya la. (97)

N’a ma kɛ mɔgɔ dɛsɛniw ye cɛɛw ni musow ani denmisɛnw la fɛrɛ te minw ye, ani bɔ cɔgɔ te minw bolo98}. [Suratu Nisaa: 97-98].

Ani Alla kɔrɔtani ka kuma :

﴿يَٰعِبَادِيَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِنَّ أَرۡضِي وَٰسِعَةٞ فَإِيَّٰيَ فَٱعۡبُدُونِ56﴾

{Yaa ne ka jonw minw limaniya la, can na, ne ka dugukolo lawasani le, o la, aw ka ne kelenpe bato. 56} [Suratul Ankabut: 56].

Bagawi, Alla ka hinɛ a la, ko: "Ni aya jigili kun ye: silama minw tun be Maka o ma taga sigi jamana gɛrɛ la, Alla y'o wele ni limaniya tɔgɔ ye’’.

Hijirah dalilu ka bɔ hadisa la, o ye ciden ka kuma ye nɛma ni kisi b’a ma:

"لَا تَنْقَطِعُ الهِجْرَةُ حَتَّى تَنْقَطِعَ التَّوْبَةُ، وَلَا تَنْقَطِعُ التَّوْبَةُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا".

“hijirah tena ban fɔɔ tubi ka ban, tubi fana tena ban fɔɔ tele ka bɔ teleben fan fɛ”.

Tuma min na A sabati la Madina nɛma ni kisi b’A ma, a yamaruya la ni Silamaya sariya tɔw kɛli ye - i nafɔ: jaga, sun, heji, seli wele, jihadu, ka yamaruyalikɛ ɲuman la ani ka juguma bali - A ka saan tan kɛ ola.

A fatu la Alla ka nɛma ni kisi b’A ye k’a sɔrɔ a ka dina sabatini le, ola ni ye A ka dina ye, fɛn ɲuma si teyi fɔɔ A y'a ka manton lasu o la, kojugu si teyi fɔɔ A y'o bagabaga ka bɔ o ma.

A ye lasuli kɛ ka taga koɲuma min ma, o ye Alla kelenpe batoli ye, ani Alla be fɛn minw bɛɛ kanu ani A be diɲɛ minw ma.

A ye bagabagali kɛ kabɔ kojugu min ma, o ye filangafoya ye, ani Alla be fɛn o fɛn kɔniya ani A be ban min ma.

Alla y’a ci mɔgɔw bɛɛ ma, k’A kuma kan labatoli kɛ wajibi ye adamadenw ni jinɛw bɛɛ kan ; O dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنِّي رَسُولُ ٱللَّهِ إِلَيۡكُمۡ جَمِيعًا...﴾

{A fɔ ko: «Yaa alugu adamadenw, can na, Ne ye Alla ka ciden ye a bɛɛ ma...} [Suratul Aaraf: 158].

Alla ye dina dafa ni Ale ye; O dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿...ٱلۡيَوۡمَ أَكۡمَلۡتُ لَكُمۡ دِينَكُمۡ وَأَتۡمَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ نِعۡمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلۡإِسۡلَٰمَ دِينٗاۚ...﴾

{...Bi, Ne ye aw ka dina dafa a ye, ka Ne ka nɛma dafa aw kan, ani ka diɲɛ ka silamaya kɛ aw ka dina ye...} [Suratul Maaida: 3].

A ka saya dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿إِنَّكَ مَيِّتٞ وَإِنَّهُم مَّيِّتُونَ30 ثُمَّ إِنَّكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ عِندَ رَبِّكُمۡ تَخۡتَصِمُونَ31﴾

{Can na, I bena sa, o fana bena sa 30

O kɔfɛ, can na, Kiyama lon, a bena sɔsɔli kɛ a Matigi ɲa kɔrɔ 31} [Suratu Zumar 30-31].

Mɔgɔw fana, ni o sala, o bena kunu; O dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿مِنۡهَا خَلَقۡنَٰكُمۡ وَفِيهَا نُعِيدُكُمۡ وَمِنۡهَا نُخۡرِجُكُمۡ تَارَةً أُخۡرَىٰ55﴾

{An (Alla) k'a dan kabɔ dugukolo la, An bena a lasegikɔ a la, An bena a bɔ a la siɲɛ gɛrɛ 55} [Suratu Tɔɔha: 55], Ani Alla kɔrɔtani ka kuma:

﴿وَٱللَّهُ أَنۢبَتَكُم مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ نَبَاتٗا17 ثُمَّ يُعِيدُكُمۡ فِيهَا وَيُخۡرِجُكُمۡ إِخۡرَاجٗا18﴾

{ Ani Alla k'alugu dan kabɔ dugukolo la dan cogo ɲuma la 17

O kɔfɛ, A bena a lasegikɔ a la saya kɔfɛ, ani k'a labɔ Kiyama lon bɔli yɛrɛ yɛrɛ la 18} [Suratu Nuhu:17-18].

Lakununi kɔfɛ, o bena o jatebɔ ani o bena o sara o ka kɛwalew sababu la; o dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿...لِيَجۡزِيَ ٱلَّذِينَ أَسَٰٓـُٔواْ بِمَا عَمِلُواْ وَيَجۡزِيَ ٱلَّذِينَ أَحۡسَنُواْ بِٱلۡحُسۡنَى﴾

(Mun kɔson mɔgɔ minw be kojugu kɛ, A be olugu sara fɛn na o ka kɛwalew kɛ, ka koɲuma kɛbagaw sara ni fɛnɲuma ye}. [Suratu Nnajmi: 31].

Ni mɔgɔ o mɔgɔ bana ka la sakakunu ma, o tigi ye kafiri le ye; o dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿زَعَمَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَن لَّن يُبۡعَثُواْۚ قُلۡ بَلَىٰ وَرَبِّي لَتُبۡعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلۡتُمۡۚ وَذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ7﴾

{Minw kafiriya la, olugu b’a fɔ k’olugu tena kunu saya kɔfɛ. A fɔ ko: «Ɔn hɔn, N’kali n' Matigi tɔgɔ la, a bena kunu ka bɔ saya la, o kɔfɛ a ye min bara, a bena o lɔn. O ko ka nɔgɔ Alla ma 7} [Suratu At tagaabun: 7].

Alla ka Ciladenw bɛɛ ci ka o kɛ kibaro duma fɔbagaw ye, ani bagabagali kɛ bagaw; O dalilu ye a Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿رُّسُلٗا مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى ٱللَّهِ حُجَّةُۢ بَعۡدَ ٱلرُّسُلِ...﴾

{Cidenw, minw be kibaro dumaw ni bagabagali lase mɔgɔw ma, walasa adamadenw kana daliluya sɔrɔ cidenw cini kɔfɛ...} [Suratu Nisaa: 165].

Cidenw fɔlɔ ye Nuhu Alla ka kisi b'a ma.

O laban ye Muhamadu ye, nɛma ni kisi b'A ma, Ale le ye Nabiɲumaw laban ye, Nabiɲuma si teyi A kɔfɛ; O dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَآ أَحَدٖ مِّن رِّجَالِكُمۡ وَلَٰكِن رَّسُولَ ٱللَّهِ وَخَاتَمَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ...﴾

{Muhamadu tɛ a si facɛɛ ye, nga Ale ye Alla ka ciden ye ani Nabiɲumaw laban...} [Suratul Ahzaab:40].

Dalilu min b’a yira ko Nuhu ye o fɔlɔ ye o ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿إِنَّآ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ كَمَآ أَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ نُوحٖ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ مِنۢ بَعۡدِهِ...﴾

{Can na, An(Alla) ye gundɔ siri kana Ile [Muhamadu] ma, i n’afɔ An (Alla) ye gundɔ siri kana Nuhu ma cogoya min na ani nabiɲuma minw nana a kɔ...} [Suratu Nisaa: 163].

Alla ka ciden ci ka taga manton bɛɛ lajɛni

ma- k’a ta Nuhu ma ka taga a bila Muhamadu la - a b’o yamaruya ko o ye Alla kelenpe bato, k’o bali ka tɔgutuw bato ma; Alla kɔrɔtani ka kuma le ye o dalilu ye:⁶

﴿وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّٰغُوتَ...﴾

{Can na An (Alla) ka ciden dɔ ci manton bɛɛ ma, k'a fɔ o ye ko: «Aw ye Alla bato, aw k'aw yɛrɛ mabɔ Tɔgutu la...} [Suratu Nahli: 36].

Alla k’a wajibiya mɔgɔw bɛɛ kan ko o ka kafiriya Tɔgutu ma ani o ka limaniya Alla ma.

Ibnul Qayyim - Alla ka hinɛ a la- ko: "tɔgutu kɔrɔ: o ye fɛn ye jon k'a dan tɛmɛ fɛn min na- o kɛla bato fɛn ye sa, walima ɲɛmɔgɔ ye, walima mɔgɔ min kumakan be labato".

Tɔgutuw ka ca, o ka ɲɛmɔgɔw ye loru ye: Iblisa (Shitanaba)- Alla k’a danga - ani mɔgɔ o mɔgɔ be bato k’a sɔrɔ a diɲɛ ni ne a ma, ani mɔgɔ o mɔgɔ be mɔgɔw wele ka taga a yɛrɛ bato ma, ani mɔgɔ o mɔgɔ b’a fɔ ko a be ko dogoniw lɔn, ani mɔgɔ o mɔgɔ be kiti tigɛ ni fɛn gɛrɛ ye min te Alla ka kitabuw ye.

O dalilu ye Alla kɔrɔtani ka kuma ye:

﴿لَآ إِكۡرَاهَ فِي ٱلدِّينِۖ قَد تَّبَيَّنَ ٱلرُّشۡدُ مِنَ ٱلۡغَيِّۚ فَمَن يَكۡفُرۡ بِٱلطَّٰغُوتِ وَيُؤۡمِنۢ بِٱللَّهِ فَقَدِ ٱسۡتَمۡسَكَ بِٱلۡعُرۡوَةِ ٱلۡوُثۡقَىٰ لَا ٱنفِصَامَ لَهَاۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ256﴾

{Karabali te dina la, Kandaya danfara la ka bɔ fili la. O la, mɔgɔ o mɔgɔ kafiriya la tɔgutuw ma, ka limaniya Alla ma, o tigi ye a bolo kɛ juru la min ka fasa, min te se ka tigɛ. Alla ye mɛni masa ye, lɔni masa le fana 256} [Suratul Bakara: 256]. Ni le ye "tigi gɛrɛ teyi ni Alla tɛ" kɔrɔ ye, ani a be hadisa kɔnɔ:

"رَأْسُ الأَمْرِ: الإِسْلَامُ، وَعَمُودُهُ: الصَّلَاةُ، وَذِرْوَةُ سَنَامِهِ: الجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ".

« Ko kunkolo ye Silamaya ye, a sinsinyɔrɔ ye seli ye, a sanfɛ yɔrɔ ye jihadu ye Alla sira kan ».

‏Alla le be ko lɔn bagaba ye.

***

الفهرس

[Laslu filana]. 12

[Lasulu sabana] 20

***

dyo36v2.0 - 02/02/2026