فَضْلُ عَشْرِ ذِي الحِجَّةِ

فضیلت دههٔ اول ماه ذوالحجه

اللَّجْنَةُ العِلْمِيَّةُ

بِرِئَاسَةِ الشُّؤُونِ الدِّينِيَّةِ بِالمَسْجِدِ الحَرَامِ وَالمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ

بِسْمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحِيمِ

مقدمه

ستایش از آنِ الله پروردگار جهانیان است، و درود و سلام بر پیامبر ما محمد، و بر آل و اصحاب او و کسانی که تا قیامت به نیکی از آنان پیروی کنند.

این رساله‌ای مختصر است که مهم‌ترین مطالب مورد نیاز مسلمان دربارهٔ فضیلت دههٔ اول ماه ذی‌الحجه را در بر دارد. آن را برای زائران محترم حرمین شریفین ـ چه زن و چه مرد ـ گردآورده‌ایم تا با آگاهی و بینش نسبت به مسائل دینی خود عمل کنند. امیدواریم خدای کریم و بخشنده، آن را سودمند گرداند، و آن را عملی صالح و خالص برای رضای خویش قرار دهد؛ بی‌تردید، او بهترین کسی است که از او درخواست می‌شود، و کریم‌ترین کسی است که امید به او بسته می‌شود.

کمیتهٔ علمی ریاست امور دینی مسجد الحرام ومسجد نبوی

***

فضیلت دههٔ اول ماه ذوالحجه:

دههٔ اول ماه ذی‌الحجه، از فضیلتی بزرگ برخوردار است؛ خداوند متعال در کتاب خود، و پیامبرش محمد صلی‌ الله‌علیه‌ وسلم در سنت و گفتار خود، بر این فضیلت تأکید کرده‌اند. این روزها، همان ایامی هستند که خداوند در قرآن کریم به آن‌ها سوگند یاد کرده و فرموده است:

﴿وَٱلۡفَجۡرِ 1 وَلَيَالٍ عَشۡر 2﴾ [الفجر: ۱-۲]، یعنی: (سوگند به صبح* و سوگند به شب‏‌های دهگانه [آغاز ذی‌حجه]).

این روزها همان دههٔ اول ماه ذی‌الحجه هستند؛ چنان‌که ابن عباس، ابن زبیر، مجاهد، ابن کثیر، ابن قیم و شمار زیادی از علمای سلف و خلف (گذشتگان و متأخران) بر این معنا تأکید کرده‌اند(¹).

و این، روزهایی است که عمل نیک در آن‌ها از جهاد در راه خداوند متعال نیز برتر است؛ چنان‌که در حدیثی از ابن عباس رضی‌ الله‌ عنهما آمده است که گفت: پیامبر خدا صلی‌ الله‌ علیه‌وسلم فرمود:

«مَا مِنْ أَيَّامٍ الْعَمَلُ الصَّالِحُ فِيهِنَّ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ هَذِهِ الْأَيَّامِ الْعَشَرِ»، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَلَا الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «وَلَا الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، إِلَّا رَجُلٌ خَرَجَ بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ فَلَمْ يَرْجِعْ مِنْ ذَلِكَ بِشَيْءٍ»، يعنى: «هيچ روزى نيست كه عمل صالح در نزد الله محبوب تر از اين ده روز باشد»، يعنى: ده روز (اول ذوالحجه). گفتند: يا رسول الله، حتى جهاد در راه الله؟ فرمودند: «حتى جهاد در راه الله، مگر مردى که با نفس و مالش [براى جهاد] بيرون برود و با هيچ‌كدام بر نگردد»(²).

فضائل اعمال در دههٔ ذوالحجه:

۱. انجام حج و عمره، که از بهترین اعمال در این ده روز به‌شمار می‌آید؛ زیرا پیامبر صلی‌ الله‌ علیه‌ وسلم فرمود: «مَنْ حَجَّ هَذَا الْبَيْتِ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ»، یعنی: «كسی که حج نماید و از مقاربت جنسی و مقدمات آن (در اثنای ادای مناسک حج) پرهیز نماید و مرتكب گناهی نشود، همانند روزی که از مادرش متولد شده است [بدون گناه، به منزلش] بر می گردد».

و در لفظ مسلم آمده است: «مَنْ أَتَى هَذَا الْبَيْتِ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ؛ رَجَعَ كَيَوْمٍ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ»، یعنی: «كسی که به این خانه [کعبه] بیاید و از «رفث» و «فسوق» پرهیز نماید، همانند روزی که از مادرش متولد شده است [بدون گناه، به منزلش] بر می‌گردد»(³). بنابراین، سخن پیامبر صلی الله علیه وسلم که: «هرکس به این خانه (کعبه) بیاید»، به‌صورت ضمنی شامل حج و عمره می‌شود، ایشان همچنین فرمودند: «الْعُمْرَةُ إِلَى الْعُمْرَةِ كَفَّارَةٌ لِمَا بَيْنَهُمَا، وَالْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلَّا الْجَنَّةُ»، یعنی: «عمره تا عمره کفارهٔ میان آن دو است و حج پذیرفته شده پاداشی ندارد جز بهشت»(⁴).

۲. روزه گرفتن در نُه روز اول ذی‌الحجه، یا هر تعداد از آن‌ها که میسر باشد؛ زیرا پیامبر صلی‌ الله‌ علیه‌ وسلم فرمودند: «مَا مِنْ أَيَّامٍ الْعَمَلُ الصَّالِحُ فِيهِنَّ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ هَذِهِ الْأَيَّامِ الْعَشَرِ»، یعنی: «هیچ روزهایی نیست که عمل صالح در آن نزد الله محبوب‌تر از این روزهای ده‌گانه باشد». روزه‌داری از بزرگ‌ترین اعمال نیک است، و پیامبر صلی‌ الله‌ علیه‌ وسلم بر آن بسیار تأکید کرده و مردم را به انجام آن ترغیب فرموده است. از جمله آنکه فرمودند: «مَا مِنْ عَبْدٍ يَصُومُ يَوْمًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلَّا بَاعَدَ اللَّهُ بِذَلِكَ الْيَوْمِ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفًا»، یعنی: «بنده‌ای نیست که روزی را در راه الله روزه بگیرد مگر آنکه الله برای آن روز، چهرهٔ او را هفتاد پاییز (سال) از آتش [جهنم] دور می‌سازد»(⁵).

۳. ذبح قربانی در روز [عید] قربان (دهم ذوالحجه) و روزهای تشریق (سه روز بعد از عید قربان) مشروع است. و ثابت شده که پیامبر صلی‌ الله‌علیه‌ وسلم: «ضَحَّى بِكَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ، أَقْرَنَيْنِ، ذَبَحَهُمَا بِيَدِهِ، وَسَمَّى وَكَبَّرَ وَوَضَعَ رِجْلَهُ عَلَى صِفَاحِهِمَا»، یعنی: «دو قوچ سفيد و سیاه و شاخ‌دار را قربانی کرد. آن دو را با دستان خود ذبح کرد و بسم الله و الله اکبر گفت و پایش را بر يک طرف گردن آنها گذاشت»(⁶).

و از عایشه رضی الله عنها روایت است که گفت: رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «مَا عَمِلَ ابْنُ آدَمَ مِنْ عَمَلٍ يَوْمَ النَّحْرِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ إِهْرَاقِ الدَّمِ، وَإِنَّهُ لَيُؤْتَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقُرُونِهَا وَأَشْعَارِهَا وَأَظْلَافِهَا، وَإِنَّ الدَّمَ لَيَقَعُ مِنَ اللَّهِ بِمَكَانٍ قَبْلَ أَنْ يَقَعَ فِي الْأَرْضِ، فَطَيِّبُوا بِهَا نَفْسًا»، یعنی: «هیچ عملی از اعمال فرزند آدم در روز عید قربان (دهم ذوالحجه) نزد خداوند محبوب‌تر از ریختن خون (ذبح قربانی) نیست. و قربانی در روز قیامت با شاخ‌ها، موها و سُم‌های آن به همراه صاحبش آورده می‌شود. و قطعاً خون قربانی قبل از آنکه به زمین برسد، در نزد خداوند قرار می‌گیرد. پس با آن، دل‌های خود را خشنود کنید»(⁷).

و هنگامی که دهه ذی‌الحجه وارد شد، کسی که قصد قربانی دارد، باید از برداشتن موها و ناخن‌های خود دست بکشد؛ چنان‌که ام سلمه رضی‌ الله‌ عنها از پیامبر صلی‌ الله‌ علیه‌ وسلم روایت کرده است که فرمودند: «إِذَا رَأَيْتُمْ هِلَالَ ذِي الْحِجَّةِ وَأَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يُضَحِّيَ؛ فَلْيُمْسِكْ عَنْ شَعْرِهِ وَأَظْفَارِهِ»، یعنی: «چون هلال ذی الحجه را دیدید - و در لفظی دیگر: «چون دهه [ذی الحجه] فرا رسید» - و کسی از شما خواست که قربانی کند، از [برداشتن] مو و ناخنش دست بکشد».

و در لفظی آمده است: «... فَلَا يَأْخُذَنَّ مِنْ شَعْرِهِ وَلَا مِنْ أَظْفَارِهِ شَيْئًا حَتَّى يُضَحِّيَ»، یعنی: «پس از مو و ناخن‌هایش چیزی را برندارد تا آنکه قربانی کند»(⁸).

۴. تکبیر (الله اکبر گفتن)، تهلیل (لا اله الا الله گفتن) و ذکر گفتن در این ده روز و روزهای تشریق مستحب است؛ زیرا عبدالله بن عمر رضی‌ الله‌ عنهما از پیامبر صلی‌ الله‌ علیه‌ وسلم روایت کرده است که فرمودند: «مَا مِنْ أَيَّامٍ أَعْظَمَ عِندَ اللَّهِ وَلَا أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنَ الْعَمَلِ فِيهِنَّ مِنْ هَذِهِ الْأَيَّامِ الْعَشْرِ، فَأَكْثِرُوا فِيهِنَّ: مِنَ التَّهْلِيلِ، وَالتَّكْبِيرِ، وَالتَّحْمِيدِ»، یعنی: «هیچ روزهایی نیست که عمل صالح در آن نزد الله محبوب‌تر از این روزهای ده‌گانه باشد، پس در آن بسیار (لا اله الا الله)، (الله اکبر)، و (الحمدلله) بگویید»(⁹).

و تکبیر به دو نوع تقسیم می‌شود به‌شرح زیر:

نوع اول: تکبیر مطلق، که تکبیری است که به زمان خاصی محدود نشده است و در هر زمانی می‌توان آن را گفت.

تکبیر مطلق از اولین روز دههٔ ذی‌الحجه آغاز می‌شود و تا آخرین روز از روزهای تشریق (سیزدهم ذی‌الحجه) ادامه دارد. این تکبیر در تمام اوقات مجاز است، چه در شب، چه در روز، چه در راه‌ها، چه در بازارها، چه در مساجد، چه در خانه‌ها و در هر مکانی که ذکر خداوند متعال جایز باشد.

نوع دوم: تکبیر مقید است؛ که به تکبیرهایی گفته می‌شود که پس از نمازهای واجب در روزهای عید قربان (یعنی روز عید و روزهای تشریق) گفته می‌شود. زمان و نحوهٔ آن به شرح زیر است:

اولا: تکبیر مقید از نماز صبح روز عرفه (نهم ذوالحجه) آغاز می‌شود و تا نماز عصر در روز سوم از روزهای تشریق (سیزدهم ذوالحجه) ادامه دارد. این زمان برای کسانی است که حاجی نیستند. اما برای حاجیان، تکبیر مقید از نماز ظهر روز عید قربان (دهم ذوالحجه) آغاز می‌شود.

دوم: روش تکبیر گفتن: «اللَّه أكبر، اللَّه أكبر، لا إله إلا اللَّه، واللَّه أكبر اللَّه أكبر ولله الحمد».(¹⁰)

۵. توجه و اهتمام به انجام نماز عید برای کسانی که حاجی نیستند، زود رفتن به نماز عید و گوش دادن به خطبه عید؛ زیرا نماز عید از بزرگ‌ترین شعائر اسلام است. به‌دلیل اهمیت فراوان آن، دستور داده شده که حتی زنان، از جمله دختران باکره و زنانی که در عادت ماهیانه هستند برای حضور در نماز عید خارج شوند. چنان‌که ام‌عطیه رضی‌ الله‌ عنها روایت کرده است که:

«كُنَّا نُؤْمَرُ أَنْ نَخْرُجَ يَوْمَ الْعِيدِ حَتَّى نُخْرِجَ الْبِكْرَ مِنْ خِدْرِهَا، حَتَّى نُخْرِجَ الْحُيَّضَ فَيَكُنَّ خَلْفَ النَّاسِ، فَيُكَبِّرْنَ بِتَكْبِيرِهِمْ، وَيَدْعُونَ بِدُعَائِهِمْ، وَيَرْجُونَ بَرَكَةَ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَطَهَارَتِهِ»، یعنی: «ما دستور داشتیم که در روز عید خارج شویم، حتی دختران باکره را از خانه‌هایشان بیرون بیاوریم و حتی زنان حائض را هم بیرون بیاوریم تا در پشت صفوف نماز قرار گیرند. آن‌ها تکبیر می‌گفتند با تکبیر مردم، دعا می‌کردند با دعای آن‌ها و امیدوار بودند که برکت این روز و طهارت آن را به دست آورند».

و در لفظی آمده است: «وَأَمَرَ الْحُيَّضَ أَنْ يَعْتَزِلْنَ مُصَلَّىٰ الْمُسْلِمِينَ»، یعنی: «و دستور داده شد که زنان حائض از محل نماز مسلمانان فاصله بگیرند»(¹¹).

۶. زیاد انجام دادن اعمال نیک، از جمله عبادات مستحب مانند نماز، صدقه، خواندن قرآن کریم، امر به معروف و نهی از منکر، نیکی به همسایگان، صلهٔ رحم و دیگر اعمال نیک؛ به‌دلیل عمومیتی که در این فرمودهٔ پیامبر صلی‌ الله‌ علیه‌ وسلم وجود دارد:

«مَا مِنْ أَيَّامٍ الْعَمَلُ الصَّالِحُ فِيهِنَّ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ هَذِهِ الْأَيَّامِ الْعَشْرِ»، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَلا الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : «وَلَا الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، إِلَّا رَجُلٌ خَرَجَ بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ فَلَمْ يَرْجِعْ مِنْ ذَلِكَ بِشَيْءٍ»، یعنی: «هيچ روزى نيست كه عمل صالح در نزد الله محبوب‌تر از اين ده روز [اول ذی‌الحجه] باشد»، گفتند: يا رسول الله، حتى جهاد در راه الله؟ فرمودند: «حتى جهاد در راه الله، مگر مردى که با نفس و مالش [براى جهاد] بيرون برود و با هيچكدام بر نگردد»(¹²).

از خداوند متعال می‌خواهیم که ما را از آنچه آموخته‌ایم بهره‌مند سازد و آنچه برای ما سودمند است به ما بیاموزد. او بخشنده و کریم است، و درود و سلام بسيار خداوند بر پیامبر ما محمد و خاندان او باد.

***

فهرست

مقدمه 2

فضیلت دههٔ اول ماه ذوالحجه: 3

فضائل اعمال در دههٔ ذوالحجه: ۵

***