رسول الإسلام محمد ﷺ (ياؤو)

  • earth Chiwecheto
    (ياؤو)
  • earth Akulemba:
    اللجنة العلمية برئاسة الشؤون الدينية بالمسجد الحرام والمسجد النبوي

Ngopoplelo sine 62

ur أردو- اردو ms ملايو- Melayu pt برتغالي- português tr تركي- Türkçe uz أوزبكي- Ўзбек sw سواحيلي- Kiswahili ar عربي- العربية fa فارسي- فارسي ka جورجي- ქართული tl فلبيني تجالوج- Tagalog gu غوجاراتية- ગુજરાતી zh صيني- 中文 kn كنادي- ಕನ್ನಡ ru روسي- Русский hi هندي- हिन्दी ha هوسا- Hausa en إنجليزي- English id إندونيسي- Indonesia bn بنغالي- বাংলা fr فرنسي- Français es إسباني- español th تايلندي- ไทย te تلغو- తెలుగు ce شيشاني- нохчийн мотт om أورومو- afaan oromoo dv ديفهي- ދިވެހި ml مليالم- മലയാളം ta تاميلي- தமிழ் am أمهري- አማርኛ bg بلغاري- български sl سلوفيني- slovenščina as آسامي- অসমীয়া az أذري- azərbaycanca snk سوننكي- Soninke kk كازاخي- қазақ тілі no نرويجي- Norwegian dyo جوالا- Jóola sv سويدي- svenska de ألماني- Deutsch ne نيبالي- नेपाली vi فيتنامي- Tiếng Việt mfe كريولي- créole ko كوري- 한국어 bs بوسني- bosanski da دنماركي- dansk pl بولندي- polski af أفريقاني- Afrikaans zu زولو- isiZulu tg طاجيكي- тоҷикӣ hy أرميني- Հայերէն cs تشيكي- čeština ki كيكويو- Gĩkũyũ lt ليتواني- lietuvių lv لاتفي- latviešu ro روماني- română hr كرواتي- hrvatski sn الشونا- Shona ku كردي- Kurdî cja تشامي- Cham rw كينيارواندا- Kinyarwanda yao ياؤو- Yao bem بيمبا- Bemba
PHPWord

 

 

رَسُولُ الإِسْلَامِ مُحَمَّدٌ ﷺ

 

Mtume jwa dini ja chisilamu Muhammad -chanasa ni utendele wa mlungu ijaule kwa jwelejo

 

اللَّجْنَةُ العِلْمِيَّةُ

بِرِئَاسَةِ الشُّؤُونِ الدِّينِيَّةِ بِالمَسْجِدِ الحَرَامِ وَالمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ

 

Likuga lyakulola ya majiganyo mwakulongoleledwa ni ofesi jakwendesya yakwayana ni chipopelo pa msikiti wa ku Makkah ni msikiti wa Mtume

 

بِسْمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحِيمِ

Mtume jwa dini ja chisilamu Muhammad -chanasa ni utendele wa mlungu ijaule kwa jwelejo

Mu lina lya mlungu msyene chanasa chakwendelechela pa yagumbidwa yosope pa dunia pano,nambo soni chanasa chitakatendele wandu wakumkulupilila jwelejo lyuwa lya qiyama Mbili jachidule ja mtume jwa chisilamu Muhammad-chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa jwelejo- mkatikati mwa mbili jakwe ngulongosola ya lina lyakwe, mlundunde wa mtundu wakwe, dela jiwapagwile, mawasa gakwe ni utenga uwawiche nawo nikwawilanjila wandu ku ikandu iwawiche nayo,ilosyo yakulosya utume wakwe, malamusi gawawiche nago nambo soni kutambasula yakusana wandu wawasisyanaga najo mtumejo ni ikandu iwawiche nayo.

1-Lina lyakwe, mtundu wakwe,ni malo (dela)jiwapagwile nikulila mdelamo.

Mtume jwa chisilamu ni Muhammad mwanache jwakupagwa mwa Abdul Allah , Abdul Allah wakupagwa mwa Abdul Mutwalib,Abdul Mutwalib mwanache jwa Hashim ,Hashim wakupagwa mwa wanache wa Ismail mwana jwa Ibrahim- mlungu wape utendele osopewo.

Mtume jwa mlungu Ibrahim watyosile ku shami(apano syria)nikwaula kujakutama ku Makkah, mu ulendo wakusamawu waji imo ni wamkwakwe Hajara ni mwana gwawo Ismail, ndawi ja usameje Ismail waji mwanache jwakuti apali kwene,ni Ibrahim watamiche wanduwa ku Makkah pakuya lilamusi lya mlungu , ni pakatema pawakusile Ismail nikusyuka mnyamata Ibrahim waujile ku makkah kuma kuwapite, ni pawausile watawile likaba (kaaba) nyumba jakuchimbichika, ni wandu watupile wakutama mwakusungulila likabali, nikaneka ku makkah kwasyuchile kwakwaula wandu kutenda mapopelo kwa wakusaka kutenda mapopelo ga Hajj, ni wandu wapelengenye kumpopela mlungu jikape pakuya nyendele sya Ibrahim -mlungu watendele chana-kwa yaka yaijinji.

Kaneko wandu wasindile ndamo nikuleka kuya litalya lya Ibrahim, niwaji sawu walabu wane waliose wawatamaga mu chilumba cha walabu, nikwatandite nsambo wakupopela yakusema ,kusilila wanache wachikongwe ali waumi,kwapondelesya achakongwe, kuwecheta yaunami,kuwichila umboni yaunami, kuma ukana,kutenda selo, kulya ipanje ya wina(ya masije) nikutenda katapila nikulyaga mbiya syakesyo....

Mu dela jeleji nambo soni kawe kawaji walabu kakupopelela yakusemaka nigalauka kwa ndamo syawo ,nikuwapagwaga mtume jwachisilamu Muhammad mwanache jwa Abdul Allah wakuma mwa Ismail mwanache jwa Ibrahim -chanasa cha mlungu chiwe pa osopewa- mu chaka cha 571 chithyochele issah(yesu) pa chilambo pano kwaula kwinani, wawile baba wawo mtume mtumejo mkanapagwe,mamagwe nombe nawo nikujakuwa mtume ali wana yaka nsanu ni chimo, kaneko niwalelite mjomba wawo Abu Twalib, niwatemi umi ali wamasije nambo soni wakulaga, niwaji ali mkamula masengo nikulyaga yakulya kumila mu masengo gawakamulaga.

2-Ulombela wakwe ni bibi jwakuchimbichika(Khadija)

Pawakwete yaka yakwana makumi gawili ni kwisa nsano yakupagwa, walombele bibi wakuchimbichika mwa chakongwe waku Makkah wali Khadija mwanache jwa Khuwailid-mlungu asangalale nawo. Niwaweleche nawo wanache wachikongwe mcheche niwachilume wawili. Wanache wakwe wachilume wana wawili wajasiche ali makandi. Ndamo syakwe ni katende kakwe nachiwamkwakwe watamaga mwa chanasa ni kunyonyelana, ni ligongo lyakwe Khadija wamnonyelaga mtume mnope, nombe najo mtume wamnonyelaga Khadija mnope, ni mtume watemi ndawi jelewu ngamliwalila Khadija pakatema kawawile,waulagaga mbusi nikwagawanya achimijawo Khadija pakusaka kwachimbichisya achimjijawo khadijawo, nikwatendela yambone nikusamala chinonyelo chiwakwete pa khadjawo namtamuno waji awile.

3-Kutanda kwakutuluka utenga wa mlungu (Quran)

Mtume Muhammad -utendele ni chanasa cha mlungu iwe pa jwelejo-wakwete ndamo syapenani kutandila pawagumbidwe ni mlungu. Wandu wa mtundu wakwe wampele lina lyanti wakuwecheta yakuona nambo soni wakulupichika naga asunjisidwe ikachindu, niwaji ali mkamula masengo gamakulungwa imo, niwanyalaisidwaga mu ikandu yawatendaga wanduwo yakupopela yakusemasema ni nganawaga nawo yalumo pa yele itendoyo.

Pa katema pawakwanile yaka yakwana makumi mcheche, pa ndawi jiwaji ku Makkah wamsagwile mlungu kuwa mtume. wam'wichilile lilaika jubulilu-utendele wa mlungu uwe pajwelejo - ni ma ayah gandanda gakuma mu Qur'an , ma ayah gakwe ni malowe ga mlungu jwapenani:

﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ 1 خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ 2 اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ3 الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ 4 عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ 5﴾

(M'balanj-mwe Mtume-malowe gakutulusya Mlungu kwenumwe,pakutanda kolanga lina lya mbwenu jwagumbile iumbe yosope}.

Agumbile mundu kuumila mu chipande chamyasi jekamatane(2).

M'balanje-mwe Mtume-malowe gakutulusya Mlungu kwenumwe,ni mmanyilile kuti mbuje gwenu awele jwakolowa myala pakupeleka,jwanti pangali jwakusalandana najo payakupeleka ni kapeleche kakwe,jwele awele jwakupeleka yaijinji nambo soni jwana umbone waujinji(3)

Mlungu jwakwe jwamjiganyisye mundu kulemba ni chakulembela(4)

Amjiganyisye mundu ikandu yanti nganaimanyililaga(5)).

[Surah Al -A'laq:1-5]

Kaneko mtume waujile kwa wamkwakwe wali Khadija -mlungu asangalale nawo-mtima wakwe uli wana oga, ni wamsalile ngani jila (yakusana kutuluka kwa Quran) niwamtamilisye mtima pasi,niwapite ni mtume kwa mwanache jwa mjomba wawo khadija Waraqatu Bin Nufal- wawaji mkilisitu niwaji wana ukombosi wakuwalanga buku ja baibulo ni chipangano chakala(Tora). Ni Khadija wamsalile Nufal kuti: ee! mmwe mwanache jwa mjomba, mpikane yakuwecheta mwanache jwa mlongo mjenujo(mtume), ni Waraqatu wawechete kuwwusya mtume kuti: ee! mmwe mwanache jwa mlongo mjangu, yyiweni ichichi? ni mtume -chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa mtumejo wamsalile Waraqatu iwaiweni ku mbanga kula ni Waraqatu wawechete kumsalila mtume kuti:

Lyelelyo ni lilaika liwalitumisye mlungu soni kwa Mussa, ngulidandaula une ngawe m'nyamata,nambo soni ngudandaula ngawe kuti ndawi jatachimtopolaga wandu wenu mu makkah kuti timbe ndili umi, ni mtume-chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa mtumejo watite kuti: " ana wandu wangu tachindopola une ku makkah kuno". Waraqatu niwajanjile kuti:"ee", ligongo pangali mtume jwajwawiche ni ikandu sawu yam'wiche nayo m'mwe nakaweje kuti wawenjedwaga, ikawe kuti ndawi jelejo mbali, ngam'chenjele nikumpokasya kwa mnope.

Ali ku Makkah Quran jaji jinamkutuluka kwa mtumejo mwakuyana, wawawikaga najo Qur'anjo kwa mtume ni Jubulilu- chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa jubulilujo-jawajigalaga kuma kwa mlungu mbuje jwagumbile ikachindu yosope, sawu mpela yawatiga kawiche ni malamusi gakulongosoledwa chenene ga utenga wawawiche nawo.

Ni waji ali mkwawilanjila wandu wakwe (ma Quraysh) ku dini ja chisilamu,nambo wandu wakwe wam'wenjile nikukangana najo mtume, kaneko wamsalile mtume kuti aleche kuwilanjila kwa mlungu m'malo mwakwe tiwape ipanje ni umwenye, nambo mtume wakanile yosopeyo. Ni ma Quraysh gagawechetaga malowe gakulandana gagawechetedwe kwa chimitume wawawiche mtume Muhammad (saw)mkanawiche: nsawi, waunami, jwagambakupeka ikachindu.Ni wautesile umi wamtume kuwa wakanganika(wakakalatile), kumlosya ipwetesi pa chilu chakwe chakuchimbichika, nambo soni walosisye mavuto wawamkuyaga mtume(maswahaba).

Pa ndawi jiwaji mtume ku makkah waji ali mkwawilanjila wandu kwa mlungu, ndawi ja Hajj wajaulaga malo gakutendela hajj ni misika ja walabu, nikusimanaga ni wandu nikwawilanjilaga kuchisilamu, mtume nganasaka ikandu yapa duniya kapena udindo, soni nganajogopaga lupanga, nganakola ukumu nambo soni nganawa mchimwene, ku ndanda kwene kwa kuwilanjila kwakwe ku chisilamu wasalile wandu wakanila kuti awiche ni buku jakulandana ni Quran, niwaji ali mkupelenganya kwa kulimbana ni wandu wasisyanaga najo pakwatenda awiche ni buku sawu Quran, ni wakulupilile kumkulupilila mtume wawakulupilile mwa maswahaba gakwe mtume- mlungu asangalale nago maswahaba gosope.

Mtume pa katema kawaji chiwela ku Makkah , wamchimbichisye mlungu ni ulendo uwajesile chilo kwaula ku msikiti waku jelusalemu , kaneko wakwesile kwinani. Iwele indu yachimanyichile kuti mlungu wanyakwile kwajausya kwinani achimitume wane sawu Iliyasi,nambo soni Yesu- mlungu wape utendele achimitume wawiliwa, yeleyo ipali mma buku gasilamu nambo soni akilitisitu yakusa kwaula kwinani kwachimitume wawiliwa.

Mtume ali apite ku maunde wapochele malamusi ga swala kuma kwa mlungu pa ndawi jiwaliji kumaundeko, swala syakwe ni syakuwa asilamu ali mkuswali kasanu pa lisiku. Mtume ali chiwela ku Makkah peko,chilosyo chekulungwa chakulosya utume wakwe chatendekwe soni kwakuli gawanika kwa mwesi kuwa mbali siwili mpaka wandu wakupopela yakusema(iswanamu) wauweni mwesiwo kwenedi uli ugawikene pawili.

Wandu wakanila wakuma mwa ma Quraysh wakamulisye masengo matala gakulekanganalekangana nichakulinga chakwachinga wandu kuti akamkuya mtume; kutandila litala lyaku mtenda chiwembu mtume kuti awwulaje,nambo soni kwachisya wandu kuti akawwandichilaga niiumpikanila mtume, ni waji soni ali kumtenda mtume awiche ni ilosyo yakulosya kuti jwelejodi mtume, ni wawendaga ayuda kuti wapeje maumboni gakwakamuchisya pakusaka kulimbana ni mtume nikwachinga wandu kuti akakuya yakwawilanjila mtumejo.

Pa katema pawapelengenye makafili gakuma mwa ma Quraysh kwalagasya wandu wakulupilila,mtume-mlungu ampe utendele nikumtendela chanasa- walamwile asilamu kuti asame kwaula ku Habasha(apano kusamanyika kuti ku ethiopia), ni mtume wasalile wanduwo kuti: nditu ku Habasha kwana mchimwene jwachilungamo pangali mundu jwalijose jwasapondelesedwaga pasi pa ukumu wakwe,mchimweneju waji mkilisitu. Asilamu niwasamile magulu gawili kwaula ku Habashako, ni pa ndawi jiwawiche wandu wausame wala ku Habashako, wamlongosolele mchimwene (Najashi)jwaku Habashako ku dini jawiche najo mtume Muhammad -mlungu amtendele chanasa nikumpa utendele; niwajinjile chisilamu niwawechete kuti: nditu, ngumlumbilila mlungu jumo jwakupopeledwa mwa chakuonadi, iwiche ni Muhammad ni yawawiche nayo Mussa - mlungu watendele chanasa nikwapa utendele-yatyochele malo gamo-kaneko ilagasyo ya wandu wakanila yatandite kutotoganya kwa kwa mtume ni maswahaba gakwe.

Mu wandu wawakulupilile mwa mtume mu ndawi sya Hajj , jaji gulu ja wandu wakuma ku Madina, niwatesile ilanga ni mtume yakuti takuyeje malamusi ga chisilamu nikuti tachiwaga ali kumchenjela nikumpokasya mtume naga ali asamile ku Madina. Kundanda mtume mkanasamile ku Madina, msinda welewu wamanyikaga kuti "Yathiribu"; ni mtume walamwile asilamu wawasigalile ku Makkah kuti asame kwaula ku Madina. Ni wasamile wanduwo (asilamu)kwaula ku Madina, chisilamu ni chajendelechele palipose ku Madinako mpaka kuwikana panti ngasigala nyumba jilijose nakaweje kuti chajinjilemo chisilamu.

Panyuma pakutama mtume-mlungu ampe utendele nikumtendela chanasa- yaka likumi limo nikwisa itatu ali mkuwilanjila kwa mlungu,mlungu wamlamulile yakuti asame kwaula ku Madina; niwasamile mtume-mlungu amtendele chanasa nikumpa utendele-niwapelengenye kuwilanjila kwa mlungu, nigapelengenye malamusi ga chisilamu gali mkutuluka kwa mtumejo mwakulondonganya. Kaneko mtume watandite kwatumisya achimitume wakwe ni ikalata kwaula nayo kachimlongola wa mitundu ja wandu na chiwenye , mkati mwa ikalatamo mwaji mwana yakwawilanjila ku chisilamu. Mwa chiwenye wawatumichisye ikalata: mchimwene jwaku romu,mchimwene jwa chilambo chaku persia(apano ku Iran), nambo soni mchimwene jwaku ijipiti(egypt).

Ali ku Madina , lyuwa lyasimangene ni mwesi musi ni wandu wajogwepe mnope, yeleyi yakamulene ni chiwa cha mwanache jwa mtume Ibrahim ni wandu wawechete kuti: lyuwa ni mwesi ichingangene ligongo lyakuwa kwa Ibrahim, ni mtume- mlungu amtendele chanasa nikumpa utendele wawechete kuti:

(‌إِنَّ ‌الشَّمْسَ ‌وَالْقَمَرَ ‌لَا ‌يَكْسِفَانِ ‌لِمَوْتِ أَحَدٍ، وَلَا لِحَيَاتِهِ، وَلَكِنَّهُمَا مِنْ آيَاتِ اللهِ يُخَوِّفُ اللهُ بِهِمَا عِبَادَهُ).

(Nditu mwesi ni lyuwa yangasimanaga ligongo lyakuwa jwalijose kapena kupagwa kwakwe, indu iwiliyi(lyuwa ni mwesi)niwele ilosyo yakulosya ukulu wamlungu, yakusakamulisya masengo pakwajogoyechesya achikapolo wakwe).1

Ikawe kuti mtume-mlungu ampe utendele nikumtendela chanasa- waji jwaunami pa masengo ga dawa(kuwilanjila kwa mlungu) jakwe, nikuti akajanguisye kwajogoya wandu wawaji ali nkumsisya mtumejo nikwasalila kuti mwesi ni lyuwa igundene(kadansana) ligongo lya chiwa cha mwanangu nambi wandu wamkusisya unemwe mkutenda uli makani.

Mlungu wamsalalisye mtume jwakwe ni ndamo syekwanile syapenani, mlungu namlongoswele mtume mu malowe gakwe kuti:

﴿وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ 4﴾

(Nditu mmwe Muhammad mkwete ndamo syapenani).

[Surah Al-Qalam:4]

Mtume wamanyikaga ni ndamo syambone sawu: kuwecheta yakuona , kumpopela mlungu mwakuliswejesya(Tauhid),machili, chilungamo, kwanilisya ilanga namtamuno ni wandu wandu watindene nawo,kolowa myala, waji wakunonyela kutola(kupeleka) kwapa wandu wakulaga,ni wandu wakupata mwakulanjilila,ni achakongwe wa wina(wawile achiwamkwawo),ni wandu wakusowa ikachindu pa umi wawo. Nambo soni wawichilaga mtima kuti awe wakongoka pakuya chisilamu,niwaji wakwatendela soni chanasa wandu, nikulinandiya kwa wanduwo, mpaka pawikanaga panti mundu jwachilendo kuwika ali mkumsosasosa mtume -chanasa ni utendele wamlungu ijale pa mtumejo-nikwausya wakulijiganya wa mtume ali atemi yalumo ni mtumejo nikusya kuti: ana mwajenu manja Muhammad ni wani?

Mbili ja mtume chaji chilosyo chakulosya kwanilila ni ndamo syambone pakatame kakwe ni wandu osope: kanga mdani kapena mjawo,mundu jwapafupi ni jwakutali, wakulungwa ni mwanache, jwamlume ni jwamkongwe,chinyama ni ijuni.

Pa ndawi jiwakwanilisye mlungu dini kwa mtume, ni panyuma pakuti mtume wakwanilisye kuwichisya kwa wandu utenga wa mlungu mwayasosedwelaga, wajasiche mtume ali ni yaka makumi nsano ni chimo nikwisa itatu(63), mu yaka yeleyi yaka makumi mcheche(40) mkanapwechele utume, yaka makumi gawili ni itatu(23) niyawatemi ali mtume jwa mlungu.

Mtume-chanasa ni utendele wakuma kwa mlungu iwe pa jwelejo) wasichidwe ku Madina, ni nganaleka ipanje kapena katundu jwalijose jwanti ni gawana waku mtundu kwakwe, nakaweje ngamila jakwe jajiswela jiwaji ali mkwela pa umi wakwe, nambo soni malo gawagapeleche mu litala lya mlungu kuti wandu wa ulendo yakamuchisyeje.2

Gulu ja wandu wawajinjile chisilamu nikumkulupilila mtume nikumkuyaga jaji jejinji, ni wandu wawatesile Hajj imo ni mtume jakulangana nasilamu waji wakupunda wani handilede sausande. pawawaga mtume pali papite myesi jitatu chitendele Hajj mtume (saw). Achi chikwete kuwa chimo mu insisi yayatendesye kuti dini jisunjiche nambo soni kwendelechela kwa dini. Mtume wagajiganyisye maswahaba ya ndamo syambone syachisilamu yayatendekasisye kuwa maswahaba gachilungamo , wanganonyela ya duniya, wakogopa mlungu,wakwanilisya ilanga, nikulipeleka pa dini ja chisilamu jiwajikulupilile wanduwo.

Wakulijiganya wakwe wajinji-mlungu asangalale nawo-waliji wandu wa chikulupililo chakwanila, wana umanyisi wa dini wakwanila, masengo gawo gaji gakwilana ni malamusi ga Quran ni nyendele(sunna)sya mtume, niuwakamulaga masengo pakusaka kumsangalasya mlungu, nikulupichika pa yakutenda yosope , nikulipeleka nambo soni kuwa wakulimbangana pa ikachindu ya dini , nikolowa mmyala pakamuchisya wakulaga niwakusowa ikandu yapa umi: Abubakar al swidiq,Umar Bin Khattwab,Uthman Bin Affan, Ali Bin Abi Twalib- mlungu asangalale nawo osopewo- waji mu wandu wandanda kulupilila mwa mtume nikumjitichisya, ni wandu mchechewa waji achimlongola wa asilamu pa nyuma pamtume(saw),wandu wawanyakwile mbendela ja dini pa nyuma pakwe (saw),nambo nganakola ikachindu yakulosya kuti nombe mwanjajo waji mtume, pangali malamusi gagaji gapadela gakwakwaya myanjajope kuleka wane.

Mlungu wajisunjile buku jakwe jajawiche ni mtume jweleju pamo soni ni nyendele syakwe,nambo soni wasunjile mbili jwakwe kutandila yakuwecheta yakwe mpaka itendo yakwe muchiwecheto chawaliji nkuwecheta mtumejo,ninganagamba kusunga yeleyi kwa kandawi iyayi nambo yasunjidwe nditu mpaka yiwatiga kagone,kalye yakulya ,kamwedwe kayakumwa mpaka soni kaseche kakwe.

Ana mtume watamaga uli ni achiwamkwakwe mkati mwa nyumba jakwe?

Kawe kakwe ka ndamo sya mtume yosope yalembedwe mu mbili jakwe, mtume waji mundu , nganakola ikandu yakulosya ulungu,mwajikape nganakola machili gakulipa yambone kapena kulipa mavuto.

4-Utenga wakwe.

Mlungu wamtumisye mtume Muhammad-chanasa ni utendele wa mlungu iwe pamtumejo- pa nyuma panti nsambo wakupopela yakusema ,ukafili, ujinga yaji posepose, paji pangali wawampopelaga mlungu ni ngawwanganyaga ni ine, kupatula wandu wakuwalanjika mwa akilisitu wa ndawi jelejo. Kaneko mlungu watumisye mtume jwakwe-Muhammad -chanasa ni utendele wa mlungu uwe pa mtumejo-kuwa mtume jwakumalisya,mlungu wamtumisye mtumejo ni chongoko nambo soni dini jakuona kwaula kwa wandu osope, kuti dinijo jiwe jakupunda dini sine syapachilambo, ni chakulinga chanti soni wakoposye wandu mu chipi chakupopela yakusema , ukafili, ujinga nikwajausya ku lilanguka lya Tauhid(umo wa mlungu) ni kulupilila mwa mlungujo, utenga wa mtume Muhammad uwele wakwanilisya ma utenga gosope gagawiche na chimitume osope- chanasa ni utendele wa mlungu ujaule kwa chimitume osopewo.

Mtume wawilanjilaga wandu ku ikandu yawawilanjilaga achimitume osope-mlungu wape utendele nikwatendela chanasa: Nowa, Ibrahim,Mussa,Sulaimana, Daud, Issah-wawilanjilaga kut wandu akulupilile yanti mlungu ni m'mbuje jwali mkugumba, mkupeleka yakusowa ya wandu, mkupeleka umi nambo chiwa,mchimwene jwa achichimwene osope, mlungu jwakwendesya kalikose, mlungu jwali jwa upole ni jwa chanasa. Nikwasalichisya wandu kuti mlungu ni jwagumbile kalikose kali pa chilambo chapasi yakuoneka ni meso ni yangaoneka yakwe, kane kalikose kupatula mlungu, kawele kagumbidwa mu yagumba ya mlungu.

Sawu soni yawatiga kawilanjile mtume wandu kuti apopeleje mlungu jumope nikuleka kupopela ikandu ine iliyose yangawa mlungu, ni walongosolaga - mbesi jakulongosola - kuti mlungu ni jumo, pangali chakumphwatikanya nacho pakumpopela , mu uchimwene wakwe,gumba kwakwe , nikwendesya ikandu yakwe, ni walongosolaga soni kuti mlungu jwangali mwanache soni nganawelechedwa, nikuti wangali wakulandana nawo, nikuti mlungu wangawa pa kane kalikose kapena nganawa asyuchile mlungu pa chilu pa chagumbidwa chakwe.

Mtume wawilanjilaga soni wandu kuti akulupilileje mabuku ga mlungu gawatumisye kwa chimitume wane sawu buku jajatumisidwe kwa Ibrahim, Mussa -mlungu wape utendele wawiliwa, nambo soni mabuku ga tora, zaburu, injilu. Niwawilanjilaga soni wandu kuti akulupilileje mwa chimitume-mlungu wape utendele osopewo, ni jwalijose jwakusisya nikumkanila mtume jumo mwa chimitumewa, nikuti akanile achimitume osope.

Mtume waji ali mkwasangalasya wandu ya chanasa cha mlungu, nikuti mlungu niwampaka walolele wanduwo pachilambo pano pakwasamalila, nikuti mlungu jwelejo mbuje jwa yagumbidwa yosope jwachanasa, niyakuti soni mlungu jikape ni jutakawala njisye masengo ga yagumbidwa yosope lyuwa lya mbesi panyuma pakwajimusya wandu mmalembe muwagonile, nikuti mlungu nijutakalipile wakulupilila pa masengo gawo gambone,nikuti masengo galigose gambone sawabu syakwe sisatandila likumi nikwelaga, nambo masengo gakusakala naga mundu atesile chakusakala chimo asapata sambi jimo soni. Wandu wakulupilila tachikola mtendele wakutamilichika umi waukuwika, sano wandu wakanila nikamulaga masengo gakusala, sawabu sya yeleyo asapatila chile pa chilambo pano nambo soni umi ukuwika takawe pa ilagasyo.

Mtume Muhammad- utendele ni chanasa cha mlungu iwe pa jwelejo- mu utenga wakwe nganawaga ali mkuwecheta yakutamuilila mtundu wakwe, kapena dela jakwe kapena msyene kuliyamichila. Mu Quran mwana mena gachimitume sawu Nowa, Ibrahim, Mussa, Issah -utendele wa mlungu ujaule kwa osopewa- mena gawo gakolanjidwe mnope mu buku ja Quraniji kupunda lina lya mtume Muhammad. Lina lya mamagwe mtume anta mena gachiwamkwakwe mtume nigakolanjidwa mu Quran, kutendaga kuti mu Quranmo mukolanjidwe lina lya mama wawo Mussa kakupunda kamo, ni musalidwe soni lina lya Mariam- utendele wa mlungu uwe pa jwelejo-kakwana makumi gatatu ni kwisa nsanu(35).

Mtume Muhammad-chanasa ni utendele wa mlungu ijaule kwaa jwelejo-mlungu wawwambesye ku kalikose kampaka kamtendekasye kusyembana ni malamusi ga mlungu, lunda, chipago , kapena chindu chikusakanidwa ni ndamo syambone mu lunda; ligongo lyanti mlungu wawambesye achimitume kuti akatendaga sambi ndawi jakulalichila ya mlungu, nambo soni achimitume walamulidwe yakwendesya malamusi ga mlungu kwachikapolo. Achimitume wangali ikandu yakulosya ulungu kapena kusosekwa kwakuti wandu wapopeleje;nambo kuti waji wandu sawu wandu wane osope, kulekangana kwali panti mlungu watumichisyaga utenga wakwe achimitumewa.

Mu ma umboni gekulungwakulungwa gakulosya utume wa Muhammad-chanasa ni utendele wa mlungu ijaule kwa jwelejo-ni utenga uwatulukaga kumila kwa mlungu wauli chiwela mpaka lelo jino(Quran) sawu mpela yawatite kawe ndawi jiwaji mtume umi. Asilamu wajinji akusakuyaga utenga wa mlunguwu, nikukamulisyaga masengo malamusi ga chisilamu gali mu bukuji sawu swala, zakat,swaum,hajj ni malamusi gane nigane, buku janti nganijisindidwa malamusi gakwe pakupungula kapena kulunda(gali myoyo sawu yawatite kagaleche mtume).

5-Yilosyo ya utume wakwe ni ma umboni gakwe.

Mlungu walimbikasyaga achimitume ni ilosyo yakusimonjesya yakulosya utume wawo,nikuwaga ma umboni ga utenga wawo uwatumisye nawo mlungu, mlungu wampaga mtume jwalijose ilosyo yayaji yakwanila kwa wandu kuti akulupilile. Mu ilosyo yekulungwakulungwa iwapele mlungu achimitume, ni nilosyo iwapedwile mtume Muhammad-chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa mtumejo, mlungu wampele mtume Muhammad Quran, chachili chilosyo chichipali mpaka apano mu ilosye iwapedwile achimitume ni tichiwape chipali mpaka lyuwa lya mbesi. Mlungu wamlimbikenye mtume Muhammad(saw)pakumpa soni ilosyo yakusimosya yekulungwakulungwa, ilosyo yawapedwile mtume ipali yaijinji ,mwa ine yakwe nayi:

Ulendo uwajesile chilo chimo kwaula ku jelusalemu nikwela kwinani nikuwujila ku makkah chilo pecho,gawikana kwa mwesi kuwa mbali siwili,kutuluka kwa ula kakajinji pa nyuma pakuwenda kwa mtume kwa mlungu ndawi jakuti ula ngajikugwa.

Kutupiya yakulya, ni mesi gamnono, wandu wajinji ni kulya nambo soni kumwa mesigo nikusigala soni.

Kwasalila wandu ikachindu yayatendekwe kalakala yanti pangali jwalijose juwaimanyaga kwanti nikuilongosola kwa wane, sawu ngani syakusa achimitume -utendele wa mlungu uwe pachimitumewo-ni yayatendekwe ni wandu wawo, nambo soni ngani jakusana wandu wawaji ku mbanga wala(asuhabu al kahafi).

Kusala kwa mtume kwasalila wandu ikandu yakusisika yatiyitendekwa msogolo yayatendekwe pa nyuma panti mlungu amsalile mtume, chilandanyo chakwe ni moto wawakopweche ku shami wawauweni wandu wawaji ku shamiko, nambo soni wandu kupikisana pakutawa majumba gekulungwakulungwa.

Chisamalilo cha mlungu pa mtume nikumchinga kwakwe ku iwembu ya wandu.

Yeleyi yatendekwe yawatite kawechete mtume sawu malowe gawawechete kwa maswahabago ganti:

(لَتُفْتَحَنَّ عَلَيْكُمْ فَارِسُ وَالرُّومُ، ‌وَلَتُنْفَقَنَّ كُنُوزَهُمَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ).

(Ndawi jikuwika jatimchigonjesya wandu waku persia ni romu , nitichimkamulisya masengo yatimchipata madela gelego palitala lya mlungu).

Mlungu wamkamuchisyaga mtume pakutumisya malaika ndawi ja ngondo

Kusala kuwasasile achimitume kwasalila wandu wawo yakusa utume wa mtume Muhammad-chanasa ni utendele wa mlungu ijaule kwa mtumejo, mwa achimitume wawasalile wandu wawo yakuwika kwa mtume Muhammad pana Mussa, Daudi, Sulaimana, Issa mtendele wa mlungu uwe pa osopewo ni wane mwa chimitume wakuuma mwa wanache wa Israil

Ma umboni gane gakuumila mu lunda ni ilandanyo yapeleche mlungu mu Quran,ma umboni ganti lunda lwambone lusajitichisya.3

ilosyo yeleyi nambo soni ma umboni gelega ni ilandanyo yakamulisya masengo lunda, ipali yaijinji mu Quran ni Sunna yanti ma ayah gakuwecheta yeleyi gamajinjipe ngakomboleka kugawalanga,kwa mundu jwakusaka kugamanya akusosekwa kuwalanga Quran nambo soni itabu yaikulongosola ya sunna sya mtume nambo soni mbili jamtume ligongo mu mabuku gelega mwana ngani syakuona syakusana ilosyo yeleyi.

Ilosyo yeleyi yakuchimbichika ikawe kuti nganiyipagwa, nikuti wandu wawasisyanaga ni mtume mu makafili gama Quraysh, ayuda na kilisitu wandu wawapali ndawi ja mtume ku madela ga walabu, akapatile lipesa lyaku msisya mtume nikumkanila nikwateteya wandu kuti akamkuya mtume Muhammad(saw).

Quran jakuchimbichika jele ni buku jiwatumisye mlungu kwa mtume Muhammad- chanasa ni utendele wa mlungu ijale kwa mtumejo-Quranjo gelego ni malowe ga mbuje jwa yagumbidwa yosope, ni buku jeleji mlungu watesile chalenji wandu nambo soni iwanda kuti awiche ni buku jakulandana najo Quranjo anta kapena awiche ni surah jimope jakulanana ni surah ja mu Quran,ni chalenji chelechi chiwele chinamkupelenganya mpaka lelo jino. Chine nichakuti buku ja Quran jakuchimbichika jikusajanga iusyo yaijinji yakusosekwa mnope yakusasungusika nayo wandu wajinji, nikuti buku ja Quranji mpaka lisiku lya lelo jasunjidwe mu chiwecheto chijatulwiche nacho cha chalabu, nipangali anta chilembo chimo chatyosyedwa mu Quranmo,bukuji jalembedwe nijili posepose, jiwele buku jakuchimbichika jakusimonjesya, buku jekulungwa jijatumisidwe kwa wandu, niwele yakusosekwa kujiwalanga kapena kuwalanga ngopolelo syakwe, mundu jumpaka impite kuwalanga bukuji nambo soni kujikulupilila nikuti impitile ikachindu yambone yejinji.

Chimosimosi nyendele(sunna) sya mtume Muhammad- chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa mtumejo, chongoko chakwe , mbili jakwe yosope yalembedwe nikusunjidwa, ni isajigalidwa kupitila mu mlundunde lwa wandu wakulupichika pa majiganyo gawo nikwaula kwa wandu wane, yeleyi yatendedwe yalembedwe mu chiwecheto cha chalabu, chiwecheto chiwaji mtume Muhammad -chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa jwelejio- ali mkuwecheta nikutendesyaga sawu mtumejo jwachiwela umi kuti tukutama najo nambo soni igopoleledwe mu iwecheto yakulekanganalekangana. Quran nambo soni sunna sya mtume -chanasa niutendele wa mlungu iwe pa mtumejo-ni mabuku gawili pego kwakuli kwakumila malamusi ga chisilamu.

6-Malamusi gawawiche nago mtume Muhammad-chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa mtumejo

Malamusi gawawiche nago mtume Muhammad-chanasa ni utendele wa mlungu ijaule kwa mtumejo-gele ni malamusi gachisilamu,malamusi gakumalisya gakuma kwa mlungu ni mautenga gakuma kwa mlungu. Malamusi gachisilamu gasalandanaga pa michiga jakwe(utenga wekulungwa jajili Tauhid) ni malamusi gachimitume wawawiche mtume mkanawiche nantamuno ili itindene katende ka malamusigo(nambo gaumile kwa mlungu jumo).

Malamusi ga chisilamu gawele gakwanila nambo soni gakamula masengo malo ni ndawi jilijose,malamusi gakwe gakamuchisya pa umi wa dini nambo soni ga duniya, malamusi ga chisilamu gakuwecheta ikandu yakusana ibaada(kamula masengo gakumsangalasya mlungu)yawaitesile mlungu kuwa yakanganichisidwa mundu kuipanganya kumtendela mlungu mbuje jwa yagumbidwa yosope sawu swala , zakat,nambo soni malamusiga gakusalichisya mwakutambasula yakusakana payakutendekwa isawa sikati jawandu mpela ya malonda, malamusi gakusana umi wakutama pa gulu, kajendesye ka indu, malamusi ga ndawi ja ngondo , nambo soni malo gakundisidwa nikulekasidwa kusimanikwa , ni ine yakulekanganalekangana yaili yakusosekwa pa umi wamundu nambo soni umi waukuwika.

Malamusi gelega gakusasungaga dini sya wandu nambo soni myasi jawo ni ipanje yawo , lunda lwawo, wanache wawo. Malamusi gachisilamu gakusalamulila kalikose kambone nikulekasya kalikose kakusakala , malamusi ga chisilamu gakusawwilanjila mundu ku ikandu yakumpa uchimbichimbi , nikuwa mundu jwambone, jwachilungamo, jwakamula masengo pakusaka kumsangalasya mlungupe, chasa(ukhondo),nikamula masengo igakuti gasosekwe, kuwa wandu wakunonyelana, nikuwa wakunonyela kuti yambone yasimane wandu, malamusi gakusamala maumi ga wandu,malamusi gakuti wandu atameje mwautendele, nikulekasya ikandu yakwajogoya nayo wandu pali pangali chifukwa chakundisidwa pa malamusi ga dini. Ni waji mtume Muhammad-chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa mtumejo ali mkulimbana ni wandu wakupunda malile, konanga kwa mtundu uliose walimbanaga nako. Ni wasisyanaga ni ikandu yagambaganisya yangali umboni, ni umi wakutama pajikape nambo umi wakutawa sawu wa nsembe wangalombela.

Mtume Muhammad-chanasa ni utendele wa mlungu iwe pamtumejo- wasalichisyaga wandu kuti nditu mlungu wachimbichisye wandu-achalume na chakongwe wakwe-niwapele osopewo maufulu gekwanile, ni wampele mundu udindo wakusagula yakusaka nambo soni kamula masengo gakusaka nikutenda kalikose kakusaka. Nikuti mundu jwalijose wana udindo pa masengo galigose gakuti kanga yakusakala yakwe ikujila kwasyene kapena kwa wane, mundujo takausidwe yele, nambo soni malamusi gakwe nigalekanganyaga sikati ja jwa mlume ni jwamkongwe pa ikandu yakusosekwa kuikulupilila, jwalijose jwapedwile udindo, nikuti jwalijose takalipidwe kwa mlungu malipililo gambone. Mu malamausi gelega mwana kuwichila mtima pa mzimai mwapaderadera kanga kuwa kusyeto , wamkwakwe mundu, mwanagwe mundu jwa mkongwe kapena mlumbugwe.

Malamusi gawawiche nago mtume Muhammad-chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa mtumejo-gawiche nichakulinga chakusamala lundu lwa mundu, nikulekasya kalikose kakonanga lundalo sawu kumwa ukana. Chisilamu chisagatola malamusi ga dini kuwa lilanguka lyakumulichila litala lyakuti lunda nikuyaga,niyachakulinga chanti mundu ampopeleje mbujegwe ali akwete umanyisi. Chisilamu chachimbichisye lunda lwa mundu nikugatenda malamusi gosope gakwimila pakamula mtwe kwa mundu, ni walugopwele lunda ku ngonji sya indu yagambaganisya yangali umboni nambo soni yakupopelela yakusema.

Malamusi gachisilamu gakusachimbichisya ilimu yaili yakuona, nikulimbikasya kuti mundu asoseje ilimu pali pangali kulumbikana kulikose ni yakusaka ya mtima yachabe(ilakolako), chisilamu chisalimbikasya mundu kuwa jwakamulisya masengo lunda pakulichetelela msyenejo nambo soni chilambo chaukutama yawatite mlungu kagumbe welewo ni chilambo chakwe,mundu ya mpaka aipate kumila mukuwungunyaungunya kwawo pakusosasosa yakuona, yanganiyiwa itindene ni yawawiche nayo mtume -chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa mtumejo.

Mu malamusi ga chisilamu pangali kulekanganya sikati ja mtundu wa wandu, ni mwangali soni kwachimbichisya wane kuleka wane,wandu osopene awele wakulandana pa ngani jakupanganya malamusi ga mlungu; ligongo lyanti wandu osopewene waumile kumo, ni pangali kuchimbichika kupali sikati ja mtundu wa wandu kupunda wane , kapena gulu ja wandu kupunda gulu jine nakaweje kuti uchimbichimbi usawa kupitila mu kogopa mlungu. Mtume Muhammad-chanasa ni utendele ujaule kwa jwelejo - wawechete kuti mwanache jwalijose pakupagwa akusapagwa ali msilamu, pangali mundu jwasapagwa ali jwana sambi kapena kupagwa ali ajigele sambi sya wane.

Mu malamusi ga chisilamu mlungu walamulile kutenda toba(kuwenda chikululuko kwa mlungu): kwele ni kuwujila kwasaujila mundu kwa m'mbujegwe(mlungu)nikuleka sambi. Chisilamu chisasimasya sambi syosope siwatesile mundu naga ali ajinjile chisilamu. Toba jisasimasya ilewi yosope yawatesile mundu soni. Ni pangali chifukwa chakuti mundu nikwaulaga kwa mundu mjakwe nikusalaga ya ulemwa wakwe. Ku chisilamu toba jisawaga ulongo usawa sikati ja mundu ni mlungu pali pangali wakwima sikati.Ngaikusosekwa kuti jwine awe sikati ja mundu ni mlungu nikumsalilaga ya sambi syakwe kuti wapepechesye kwa mlungu. Chisilamu chisalekasya kwajigala wandu kuwa milungu kapena wakwapwatikanya ni mlungu pa itendo yakwe mlungujo kapena pakupopeledwa kwakwe mlungujo.

Malamusi gawawiche nago mtume Muhammad -chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa mtumejo-gatyosisye malamusi gagapali munyumamu, ligongo lyanti malamusi ga chisilamu gawawiche najo mtume Muhammad-chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa mtumejo- kutyochela kwa mlungu gelego ni malamusi gakumalisya mpaka lyuwa lya mbesi, soni malamusigo gakuja kwa wandu osope; nakalaga malamusi gagapali munyumamu gatyosyedwe. Chimosimosi malamusi gagapali mu nyumamu gawaga ganamkutyosyana gane kutyosya gane. Mlungu nawa apochele masengo gakamulidwa pangapitila mu malamusi ga chisilamu, mlungu soni ngajakupwechela dini jine jilijose kungawaga dini jiwawiche najo mtume Muhammad -chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa mtumejo-, mundu jumpaka ajinjile dini jinepe jangawaga ja chisilamu masengo gampaka akamule ali mu dini jelejo mlungu ngajakupochela lyuwa lya mbesi, kwa mundu jwakusaka kumanyilila yakatambasulidwe kamalamusi ga chisilamuga , akawalanje mabuku gakudalilika gagasalongosola yachisilamu.

Chakulinga cha malamusi gachisilamu-mpela yayatite kawe ni mautenga gosope ga mlungu:nikuti dini jiwe japenani nikumtenda mundu kuwa kapolo jwakamula masengo pakumsangalasya mlungu m'mbuje jwa yagumbidwa yosope, nambo soni kumgopola mundu ku ukapolo wakupopela mundu mjakwe kapena kuwa kapolo jwa ikandu (mbiya, ipanje ine ni ine)kapena kapolo jwa yakusosa ya umi yagamba ganisya yangali umboni.

Nditu malamusi gachisilamu gasakamulana ni ndawi nambo soni malo, pangali mu malalamusi gachisilamu chikusasyembana ni yakusaka ya mundu yambone, ligongo lyanti malamusigo gatulwiche kutyochela kwa mlungu jwakwete umanyisi payakusasaka wandu, nombe wandu akusasaka malamusi gagali gambone ,gangalisisya gasyene, malamusi gambone kwa mundu ngawa gakuwika mundu kuwwichila mundu jwine, nambo gaweje gakuma kwa mlungu, jwakusiwajongolela wandu ku litala lyambone ni lyakongoka,naga wandu ali mkamulisya masengo malamusi ga mlungu, indu yawo isagoloka nikwendaga chenene, nakusakulupuka ku ndamo jakupondelesyana sikati jawo.

7-Nganisyo sya wandu wakusisyana ni mtume pakuwichila kwawo umboni pa yamtumejo.

Pangali chikaiko chilichose kuti mtume julijose wakwete amagongo(adani) wawawwengaga mtumejo, nikuchingaga dawa jakwe mtumejo , nikwalekasyaga wandu kuti akamkulupilila mtumejo. Mtume Muhammad-chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa mtumejo- wakwete adani wajinji pa ndawi jiwaji umi nambo soni pa nyuma pakuwa. Nambo mlungu wamkulupwisye kwa amagongo osopewo, ma umboni gakuma kwa adaniwo achimsyene -wakala ni wapano wakwe-ganti nditu Muhammad waji mtume jwa mlungu, nikuti yawawiche nayo ikulandana ni yawawiche nayo achimitume osopene -utendele wa mlungu ujaule kwa chimitume osopewo-, nambo soni akusamanyililaga adaniwo kuti mtume waji pa chakuona, nambo chalekasyaga wajinji mwa amagongowo kuti amkulupilile mtumejo magongo gakwe gapali gamajinji sawu kunonyela udindo, kapena kwajogopa wandu kuti tawechete yanti, kapena kogopa kulusa mbiya syasapata pa udindo wawowo.

Lumbili losope ni lwa mlungu m'mbuje jwa yagumbidwa yosope.

 

 

***

Yankatimu

 

Mtume jwa dini ja chisilamu Muhammad -chanasa ni utendele wa mlungu ijaule kwa jwelejo 2

1-Lina lyakwe, mtundu wakwe,ni malo (dela)jiwapagwile nikulila mdelamo. 2

2-Ulombela wakwe ni bibi jwakuchimbichika(Khadija) 4

3-Kutanda kwakutuluka utenga wa mlungu (Quran) 5

4-Utenga wakwe. 16

5-Yilosyo ya utume wakwe ni ma umboni gakwe. 20

6-Malamusi gawawiche nago mtume Muhammad-chanasa ni utendele wa mlungu iwe pa mtumejo. 25

7-Nganisyo sya wandu wakusisyana ni mtume pakuwichila kwawo umboni pa yamtumejo. 31

***

 

yao449v1.0 - 15/11/2026


Sahih Bukhar (4461), 6/15.

sawu malowe ga mlungu jwapenani:(ee! jenu myanja wandu wakuwwanganya mlungu ni ikandu ine kupelechedwe chilandanyo cha yakusema yamkupopelagayo kuleka mlungu ni mpikanile chilandanyocho nditu ikandu yamkusawa mli mkuiwendayo(yakusema)nikumlekaga mlungu nganiyiwa ikombwele gumba membe nantamuno ali asongangene wandu kuti akamusyane pa gumba membejo,nantamuno membe jili jisumwile yakulya yamkusiwa mli mkuiwichila yakusema yenuyo ,milungu jenujo(yakusemayo) ni iwa ikombwele kujisumula membejo, awele jwakufowoka mundu jwakupopela yakusema nambo soni chakuchipopelacho chakufowoka (yaitite kawe yakufowoka yakusema nambo soni membe). [Suratu Al Hajj:73].

Sahih Muslim-Buku ja Imaam Muslim -nambala ja hadith mu bukumo (901).